Кіріспе

2001 жылдың 11 қыркүйегінде әл-Қаиданың 19 террорисі төрт коммерциялық ұшақты басып алып, оларды қанаушылық қару ретінде пайдаланды. Олар Нью-Йорктегі Әлемдік сауда орталығына, Вирджиния штатының Арлингтон округіндегі Пентагонға және Вашингтондағы тағы бір нысанаға бағытталған төрт үйлесімді терроризм актісін жасады. Екі ұшақ Әлемдік сауда орталығына, ал үшіншісі Пентагонға шабуыл жасады. Төртінші ұшақ нысанына жетпеді, бірақ жолаушылардың қарсылығынан кейін Пенсильвания штатындағы далаға құлады. Оның мақсаты – АҚШ Капитолийі деп саналады. Осының салдарынан 2977 адам қаза тауып, АҚШ аумағындағы ең қорқынышты шетелдік шабуылға айналды. Бұл 1941 жылдың 7 желтоқсанында Гавайи штатының Гонолулу қаласындағы Перл-Харборға Жапония жасаған күтпеген шабуылдан (онда 2335 АҚШ Қарулы күштерінің әскери қызметкері мен 68 азамат қаза тапты) асып түсті. Бұл әрекетті әл-Қаида мұқият жоспарлап, American Airlines және United Airlines компанияларына тиесілі Boeing 757 және Boeing 767 ұшақтарын басып алу үшін 19 террористі жіберді.

Өмірбаян

Әл-Каиданың бастауы 1979 жылға дейін соқты, Кеңес Одағы Ауғанстанға басып кірген кезде. Басып кіруден кейін Усама бен Ладен Ауғанстанға сапар шегіп, араб моджахедтерін ұйымдастыруға көмектесті. 1984 жылы бен Ладенге әсер еткен палестиналық-иорданиялық Абдулла Аззаммен бірге, олар Ауғанстандағы джихадқа қосылған араб моджахедтерін қолдау мақсатында Мактаб әл-Хидамат (МАК) құрды. 1989 жылдың қараша айында бен Ладен мен Аззамның арасы ажырасқаннан кейін көп ұзамай, Аззам Пәкістанның Пешауар қаласында қаза тапты. Аззам және оның екі ұлы жұма намазына бара жатқанда, қашықтан басқарылатын бомба жарылып, оларды өлтірді. Бұл оқиғаның артында бен Ладеннің тұрғаны белгісіз, бірақ оның қатысы болуы ықтимал емес деп есептеледі. Дегенмен, бен Ладен МАК-ты толық бақылауға алып, Әл-Каиданың негізін қалады. Доктор Айман әл-Зауахиридің жетекшілігімен бен Ладеннің радикализмге ұмтылысы артты. 1991 жылы бен Ладен Суданға көшіп, Шығыс Африкадағы операцияларды басқарды, соның ішінде 1993 жылы Сомалидегі Могадишода АҚШ әскерлеріне жасалған шабуыл да бар. Сауд Арабиясы мен Американың қысымымен судандықтар бен Ладенді 1996 жылы Суданнан қуды, ол Ауғанстанға қайтып оралды.

Идеология

1990 жылы Кувейтке Ирактың басып кіруі Бен Ладеннің назарын АҚШ-қа бұрған шешімді кезең болды. Ол Сауд Арабиясын 500 мың АҚШ әскерін қабылдамауға шақырды, оның орнына ирактықтарды қуу үшін моджахедтер күшін пайдалануды ұсынды. Бен Ладен Сауд Арабиясында АҚШ Қарулы күштерінің болуына қарсы күресті. Ол Мұхаммедтің «Арабияда күпірлердің (kafirun) мәңгі тұруына» тыйым салғанын түсіндірді. Осы себепті Бен Ладен Сауд Арабиясындағы АҚШ әскери нысандарына шабуыл жасады. 1998 жылғы Кениядағы елшілікке жасалған шабуылдың күні (тамыздың 7-сі) американдық әскерлердің Сауд Арабиясына жіберілген күніне сегіз жыл толуымен сәйкес келді. Бен Ладен Сауд әулетін (Сауд Арабиясының патшалық отбасын) діннен тайғандар деп есептегенін де мәлімдеді.

Фәтуалар

1996 жылы бен Ладен АҚШ әскерін Сауд Арабиясынан кетуге шақырып, фетва шығарды. Исламда фетва тек ислам ғалымының құзырында болады; алайда, бен Ладен исламды өз жауынгерлерін ынталандыру үшін пайдаланған саяси жауынгер еді. 1998 жылы АҚШ елшілігіне жасалған шабуыл шешімді қадам болды, бен Ладен АҚШ-қа шабуыл жасауға ниеттенді. 1998 жылдың ақпанында бен Ладен, Айман әз-Зауахиримен бірлесіп, АҚШ-қа қарсы соғыс жариялаған тағы бір фетва шығарды. Ол: «Бізге әскерилер мен бейбіт тұрғындар арасында ешқандай айырма жасаудың қажеті жоқ. Біз үшін олардың [американдықтардың] бәрі нысана» деді. Бен Ладен Сауд Арабиясының қасиетті жеріндегі американдық кафирлердің (әскерлердің) болуы, Парсы шығанағындағы соғыстан кейін салынған санкциялар салдарынан ирак халқының күйзеліске түсуі және АҚШ-тың Израильді қолдауы сынды наразылықтарын айтты. 1999 жылғы желтоқсанда Рахимулла Юсуфзаймен сұхбаттасқанда бин Ладен өз идеологиясын қайталады және АҚШ-тың Сауд Арабиясындағы әскери қатысуына қарсылық білдірді. Ол АҚШ-тың «Меккеге тым жақын» екенін мәлімдеді, бұл бүкіл мұсылман әлеміне қастық деп есептеді. Сондай-ақ, Израиль «американдық ақшамен және қарумен палестиналықтарды өлтіріп, жазалап отыр» деп сенді. Халид Шейх Мохаммед 1996 жылы Ауғанстанда бен Ладенге түзетілген жоспарды ұсынды. 9/11 комиссиясының мәліметінше, Халид Шейх Мохаммед Шығыс және Батыс жағалауларында он ұшақты қақпақтап, олардың тоғызын Нью-Йорктегі Әлемдік сауда орталығына, Пентагонға, АҚШ Капитолийіне, ЦРУ және ФБР штаб-пәтерлеріне (Вашингтон аймағында), Калифорния мен Вашингтон штаттарындағы ең биік ғимараттарға (сол кездегі АҚШ Банк Тауэрі, Лос-Анджелестегі Кітапхана мұнарасы және Сиэтлдегі Колумбия орталығы) және белгісіз ядролық электр станциясына ұшыруды жоспарлаған. Оныншы ұшақтағы Мохаммед барлық ересек ер адамдарды өлтіріп, АҚШ әуежайына қондырып, онда АҚШ-тың Израиль, Филиппин және басқа араб елдеріне қатысты саясатын айыптаған сөйлеу жасап, қалған жолаушыларды босатуды көздеген. Алайда, сол кезде бұл идея іске аспады, өйткені бен Ладен жоспарды тым күрделі деп санады. 1998 жылдың соңында немесе 1999 жылдың басында бен Ладен Халид Шейх Мохаммедті Кандагарға шақырып, «ұшақ операциясының» қысқартылған нұсқасын жүзеге асыруға рұқсат берді. Бен Ладен бұл жобаға Наваф әл-Хазми, Халид әл-Михдар, Уалид Мұхаммед Салих бин Атташ (Халлад) және Әбу Бара әл-Тайзи сияқты төрт адамды тағайындады. Әл-Хазми мен әл-Михдар Сауд Арабиясының азаматтары болғандықтан, АҚШ визасын алулары оңай болды, ал Халад пен әл-Тайзи йемендік азаматтар болғандықтан, АҚШ-қа виза алулары қиын болды. Екі йемендік Азиядағы бөлімге тағайындалды. Мохаммед Атта және Гамбург тобының басқа мүшелері Ауғанстанға келген кезде, бен Ладен оларды жоспарға қатысуға таңдап, Аттаны жетекші етіп тағайындады. Ол кезде Халид Шейх Мохаммед «Әл-Қаиданың» әскери комитетіне жетекшілік еткен. Ол нысаналарды таңдау және ұшақ қақпақтап алушылардың саяхатын ұйымдастыру сияқты операциялық қолдау көрсетті.

Гамбургтік ұяшық

Мұхаммед Атта, Рамзи бин әл Шиб, Марван әл Шехи және Зиад Джарра 1999 жылы Германиядан Қандаһарға келген кезде көзге түсті. Гамбург ұяшығы 1998 жылы Аттаның қастандық жоспарына «Әл-Қаида» жетекшілігінің келісімінен кейін құрыла бастады. Мұхаммед Атта, Марван әл-Шехи, Зиад Джарра, Рамзи бин әл-Шиб, Саид Бахаджи, Закария Эссабар және тағы он бес адам оның мүшелері болды. 1992 жылдың күзінде Германияға, Гамбургтегі техникалық университетке қала құрылысын оқуға келген Атта дінге жақын болғанмен, фанатик емес еді. Германияда ол Гамбургтегі әл-Қудс мешітіне тартылды, ол сол кезде «қатаң, кешірімсіз фундаменталистік, күшті радикалды» сунниттік исламның түріне ұстанды. Аттаның досы 1993 жылы әл-Қудс мешітінде кездескенін еске алады, бірақ ол қашан бара бастағаны белгісіз. Атта қатаң мұсылман болып өмір сүрген, бірақ 1995 жылы Меккеге қажылық жасағаннан кейін Германияға бұрынғыдан да фанатикалық қайтып келді. 1997 жылдың соңында Мохамед Атта бөлмедесіне Меккеге баратынын айтты, бірақ оның орнына Ауғанстанға кеткен болуы мүмкін. Журналист Йошри Фуданың айтуынша, Атта сол кезде мешітке «намаз оқу үшін емес, өсиетнамасына қол қою үшін» барған. Ол 1999 және 2000 жылдары Ауғанстанда «Әл-Қаида» жаттығу лагерлерінде болған. Рамзи бин әл Шиб, сондай-ақ «Рамзи Омар» деп танылатын, Йемен азаматы. 1995 жылы ол Германияға саяси босқын ретінде Суданнан келгенін айтып, баспана сұрады. Алайда судья оның баспана беру туралы өтінішін қабылдамады, сондықтан бин әл Шиб Йеменнің Хадрамаут аймағына оралды. Кейіннен бин әл Шиб өзінің нақты атымен Германия визасын алып, 1997 жылы Германияға келді. Ол жерде ол Хамбург ұяшығының жетекшісі Мұхаммед Аттамен мешітте кездесті. Ата мен бин әл Шиб Германияда екі жыл бірге тұрды. Бин әл Шиб АҚШ-қа виза алу үшін төрт рет өтініш берді, бірақ әр жолы бас тартты. Ол Германияда 2000 жылдың 17 мамырында, маусымда, 16 қыркүйекте және 25 қазанда виза алуға өтініш берді. 9/11 комиссиясының мәлімдемесіне сәйкес, бұл визадан бас тарту АҚШ ресми тұлғаларының Йеменнен келген адамдар сапарын заңсыз ұзартып, АҚШ-та жұмыс іздеуі мүмкін деген алаңдаушылығынан туындады. Бин әл Шибтың досы Закария Эссабар да бірнеше рет визадан бас тартылған. АҚШ-қа кіре алмағаннан кейін бин әл Шиб жоспардағы «координатор» рөлін және АҚШ-тағы Атта мен Ауғанстандағы Халид Шейх Мохаммед арасындағы байланыс ретінде атқарды. Марван әл-Шехи 1996 жылы Біріккен Араб Әмірліктері армиясының стипендиясымен Германияның Бонн қаласына теңіз инженерлігін оқуға келді. Аль-Шехи 1997 жылы Аттамен танысты, ал 1998 жылы Атта мен бин әл-Шибқа қосылу үшін Гамбургке көшті. Дінге үйренген әкесінің ұлы болғандықтан, әл-Шехи дінге берілген, исламды жақсы білген және діннің қатаң түріне ұстанған. Алайда ол Аттаға қарағанда мейірімді және көңілді болды, ал Атта қатал және оңаша өмір сүрген. Зиад Джарра 1996 жылдың сәуір айында Ливандан Германияға келді, онда ол Грайфсвальдтағы колледжге оқуға түсті. Сол жерде ол медицина студенті Айсель Сенгуенмен танысты. 1996 жылдың соңында Джарраның діни көзқарастары радикалданды. 1997 жылдың қыркүйегінде ол Гамбургтегі техникалық университетке авиация инженерлігін оқуға ауысты. Сол жазда ол Вольфсбургтегі Volkswagen компаниясының бояу цехында жұмыс істеді. Гамбург ұяшығының басқа мүшелерінің арасында 1995 жылы Германияға келген Саид Бахаджи де болды. Ол сол жерде туған, бірақ 9 жасында Мароккоға көшіп кеткен. 1996 жылы Саид Бахаджи техникалық университеттің электротехника факультетіне оқуға түсті. Ол апта ішінде студенттер үйінде, ал демалыс күндері Барбара Аренс әпкесінің үйінде тұрды. Оның «жоғары технологиялық әпкесі» Аренс оның діни сенімдері радикалданғанын түсінгеннен кейін демалыс күндері келуді тоқтатты.

11 қыркүйектегі сюжетті таңдау

1999 жылы бұл топ Чечняға барып соғысуға шешім қабылдады. Германияда болғанда олар Халид әл-Масримен танысты, ол топты Германияның Дуйсбург қаласындағы Әбу Мусабпен байланыстырды. Әбу Мусабтың шын аты Мохамеду Ульд Слахы екені белгілі болды. Слахы оларға Чечняға кіру қиын болатынын айтып, алдымен Ауғанстанға барып оқудан өтуді кеңес берді. 1999 жылдың соңында Гамбург тобы Осама бен Ладенмен кездесіп, оған адалдық серт берді. Олар өте құпия миссияны орындауға келісіп, ұшқыштар курсына түсуге бұйрық алды. Бен Ладен Аттаны топты жетекші етуге таңдады. Бен Ладен қосымша нұсқаулар алу үшін Аттамен бірнеше рет кездесті. Ұшақ қырып салушыларды таңдауды Бен Ладен мен Мохаммед Атеф толығымен шешті. Ұшақ қырып салушылар әлі Халид Шейх Мохаммедпен кездеспеген. Ол кезде ұшақ қырып салу тобының құрамында Бен Ладеннің 1999 жылдың басында таңдаған Наваф әл Хазми мен Халид әл Михдар да болды. Ата, әл Шехи және Джарра АҚШ визасын алу үшін өтініш бергенге дейін ескі паспорттарының жоғалып кеткенін айтып, жаңа паспорттар алды. Ата, Джарра және бин әл Шиб 2000 жылдың басында Гамбургке қайтып келді, ал әл Шехи Біріккен Араб Әмірліктеріне жаңа паспорт пен АҚШ визасын алу үшін қайтты. Германияға оралғаннан кейін олар радикалды көзқарасты жасыруға тырысты: басқалардан алшақтады, экстремистік мешіттерге баруды тоқтатты және сыртқы түрін мен мінез-құлқын өзгертті.

Құрама Штаттарға келу

Аль Михдар мен әл Хазми 2000 жылдың 15 қаңтарында Лос-Анджелеске келді. 18 қаңтарда Марван әл-Шехи Біріккен Араб Әмірліктерінде болғанда АҚШ-қа виза алуға өтініш берді. Ол Гамбург тобының виза алуға өтініш бірінші болып берген мүшесі болды. Маусым айының соңына қарай Атта, Джарра және әл-Шехи АҚШ-қа кетіп қалды. Бин әл Шиб және Эссабар Атта, әл-Шехи және Джарраға қосылғысы келді, бірақ АҚШ визасы бірнеше рет берілмеді. Бин әл Шибхтің визасы оның йемендік азамат екендігіне байланысты берілмеді. Ол АҚШ визасын алу үшін бірнеше рет әрекеттенді. Мұндай әрекеттердің бірі – Зиад Джарра да оқыған оқу курсына аванс ретінде Флоридадағы Ұшу оқу орталығына 2200 доллар жіберуі болды. Ол бұл өтінішті бұрын іздеген туристік визаның орнына студенттік виза алу үшін жаңа әрекеттің негізі ретінде пайдаланды. Тағы бір рет ол қаржылық мүмкіндігін көрсету үшін йемендік банк шотына бірнеше мың доллар салдырды. Соңғы әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, консулдық қызметкер оған көмектесе алмайтынын және әрекет етуді тоқтату керектігін айтты. Осы кезде Бин әл Шибб топты қолдау үшін оған ақша жіберуге шешім қабылдады. Мұхаммед сол уақытта Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Индонезия мен Филиппинге бірнеше рет сапар шекті. Джарра жоспарланған рөлінен бас тартқан және оны Зәкария Мусауи алмастырған болар еді. Омар әл-Баюми 1995 жылдан бері Калифорния штатының Сан-Диего қаласында тұрып келді. Ол отбасын асырап, Сауд Арабиясындағы авиакомпаниядан бұрынғы жұмыс берушісінен ай сайын жәрдемақы алып отырды. Желтоқсан айында Атта мен әл-Шехи Хаффман авиациясынан кетіп, 21 желтоқсанда Атта ұшқыш куәлігін алды. Джарра 2001 жылдың 15 қаңтарында Атта мен әл-Шехи кеткеннен бір ай өткен соң Хаффман авиациясынан кетіп қалды.

Соңғы дайындық

Шабуылдарға үш аптадай бұрын нысаналар төрт командаға берілді. АҚШ Капитолийі "Құқық факультеті" деп аталды. Пентагон "Көркем өнер факультеті" деп аталды. Мұхаммед Атта Дүниежүзілік сауда орталығын "Қала құрылысы факультеті" деп кодтады.

Қаржылық қолдау

9/11 комиссиясы өзiнiң соңғы баяндамасында "9/11-дiң жоспарлаушылары өз шабуылдарын жоспарлап, жүзеге асыру үшiн 400-500 мың доллар жұмсады" дедi, бiрақ "қаржының көзi әлi де белгiсiз". Комиссия атап өттi: "шетелдiк үкiмет немесе шетелдiк үкiметтiң ресми өкiлi қаржы ұсынғанына ешқандай дәлел таба алмадық". Хабарда ЦРУ-ның 9/11-ге дейiнгi "Әл-Қаиданың" жалпы операциялық шығындары "жыл сайын шамамен 30 миллион доллар" болғаны туралы бағасы келтірiлген. Питтсбург Трибьюні "Мушарраф үкiметiнде Саид Шейхтiң күшi ИСИ-ден емес, бiздiң ЦРУ-мен байланысынан туады деп сенетiндер көп" деп жазды. Кейiннен CNN "Әхмед Умар Сайид Шейх, билік өкiлдерiнiң айтуынша, 100 000 долларды ұшқышты ұрлаушы деп саналатын Мохаммад Аттаға аударды, ол кейiн АҚШ-та ақшаны таратты" деп растады. Ақша аударымы анықталғаннан кейiн көп ұзамай Пәкiстанның Ақпараттық қызметiнiң басшысы генерал Махмуд (Махмуд) Ахмед қызметiнен кеттi. Үндiстандық жаңалықтар ФБР генерал Махмуд Ахмедтiң Саид Шейхке 100 000 долларды Аттаға жiберуге бұйрық бергенi мүмкiндiгiн тергеп жатқанын хабарлады, ал Батыс бұқаралық ақпарат құралдарының көпшiлiгi оның Талибанмен байланысы туралы ғана айтты. The Wall Street Journal батыс ақпарат құралдарының бiрi болды, олар бұл оқиғаны қадағалап, Times of India газетiнен келтіредi: "АҚШ билігі генерал Махмудтың талап етуi бойынша WTC-тi ұрлаушы Мохамед Аттаға Пәкiстандан 100 000 доллар жiбергенiн растағаннан кейiн [генерал Махмудты] алып тастауды талап еттi". Daily Excelsior газетiнде былай деп жазылған: "ФБР Омар Шейхтiң абоненттiк ұялы телефон компаниясының қатты дискісін тексергенде, оның Пәкiстанның ИСИ-нiң бас директоры генерал Мехмуд Ахмедпен "байланысы" бар екенiн анықтады. ФБР тергеушiлерi тереңiрек зерттегенде, Дүниежүзiлiк сауда орталығына Боинг ұшағын ұшырған ұшқыш Мұхамед Аттаға 100 мың доллар аударым жасалғаны туралы сенсациялық ақпарат пайда болды. ФБР тергеушiлерi генерал Мехмуд Ахмедтiң Аттаға ақша аударылғанын бiлгенiн анықтады". The Washington Post газетiнiң мәлiметiнше, "11 қыркүйек күні таңертең [Портер] Госс пен [Боб] Грэм Пәкiстанның барлау қызметiнiң басшысы Махмуд Ахмедпен бiрге таңертеңгi тамақ iшті". 12 және 13 қыркүйекте генерал-лейтенант Махмуд АҚШ Мемлекеттiк хатшысының орынбасары Ричард Армитаж, Сенатор Джозеф Байден, Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетiнiң төрағасы және Мемлекеттiк хатшы Колiн Пауэллмен кездестi. Махмуд пен Армитаж арасында жаңа "терроризмге қарсы соғыста" Пәкiстанның ынтымақтастығы туралы келісiм жасалды. Содан кейiн генерал-лейтенант Мехмуд Ахмед алты адамнан тұратын делегацияны Осама бен Ладендi ұстап беруге көндiру үшiн талибан басшыларымен дағдарыс туралы келіссөздер жүргiзу үшiн Ауғанстанның Кандагар қаласына алып барды. 2001 жылдың маусым айында "АҚШ-тың бiр құпия агенттiктерінің жоғары лауазымды адамы" BBC репортерi Грег Паластқа "2000 жылғы сайлаудан кейiн агенттiктерге бен Ладендер мен Сауд Арабиясының патшалық әулетiне қатысты тергеуді "артқа шегiну" керектiгi айтылды" деген болатын. 2002 жылдың мамыр айында ФБР-дiң бұрынғы агентi Роберт Райт-младший 11 қыркүйекте сүйiктi адамдарын жоғалтқан отбасылардан көз жасын төгiп кешiрiм сұрап, баспасөз конференциясында сөз сөйледi. Ол өзiнiң басшыларының қасақана "Әл-Қаиданың" қаржысы туралы тергеуді тоқтатқандығын айтты. Кейiннен агент Райт ABC телеарнасының Брайан Россқа: "11 қыркүйек ФБР-дiң Халықаралық терроризмге қарсы бөлiмiнiң құзырсыздығының тiкелей нәтижесi" дедi, атап айтқанда, бюроның Ясин әл-Кадидi тергеуді тоқтатуына қатысты. Росс оны Чикагода мол қаржы байланыстары бар Сауд Арабиясының ықпалды бизнесменi деп сипаттады. 11 қыркүйек оқиғасынан бiр ай өткен соң АҚШ үкiметi Ясин әл-Кадидi Усама бен Ладеннiң негiзгi қаржыгерлерiнiң бiрi және арнайы белгiленген жаһандық террорист ретiнде ресми түрде анықтады. Computerworld Magazine журналына берген сұхбатында бұрынғы серiктесi әл-Кадимен қарым-қатынасын былайша сипаттады: "Мен онымен бiрнеше рет кездесiп, бiрнеше рет телефон арқылы сөйлескенмiн. Ол маған зорлық-зомбылық туралы ешқашан айтпаған. Оның орнына, ол өзiнiң [бұрынғы президент] Джимми Картермен және [вице-президент] Дик Чейнимен қарым-қатынасын жоғары бағалады". АҚШ билігі бен Ладеннің террорлық ұйымының бiр бөлігі екенiн растаған "Мувафак" қорын Ясин аль Кади басқарады. Ол сонымен қатар ФБР-ге, Ішкi кiрiс қызметiне, АҚШ Конгрессiне, АҚШ Армиясына, Әскери-теңiз флотына, Әуе күштерiне, Солтүстiк Атлантика келісiм ұйымына, Федерал...