Эрих Мендельсон: Архитектор және оның өмірі

Кіріспе

Еврей неміс-британдық сәулетші, американдық кинорежиссер Эрих Мендельсон (21 наурыз 1887 – 15 қыркүйек 1953) – неміс-британдық сәулетші, 1920-жылдардағы экспрессионизм архитектурасымен және дүкендер мен кинотеатрларға арналған жобаларында динамикалық функционализмді дамытумен белгілі. Мендельсон, әсіресе 1921 жылғы Mossehaus дизайнымен, Art Deco және Streamline Moderne архитектурасының алға басушысы болды.

Өмірбаян

Мендельсон Германияның Шығыс Пруссиядағы Алленштейн қаласында еврей отбасында дүниеге келді, қазіргі Польшаның Ольштын қаласы. Оның туған жері бұрынғы Оберштрассе 21 болған, бүгінде – Старомежская көшесі, 10-үй. Барбара көшесі жағындағы қабырғаға орнатылған тақташа оның туған орнын еске салады. Ол Мендельсон әулетімен туысқан емес. Ол алты баланың бесіншісі болды; анасы Эмма Эстер (құрмет аты – Яруслауский), шляпа тігуші, ал әкесі Дэвид – дүкен иесі. Алленштейндегі гуманистік гимназияны бітірген соң, Берлинде коммерциялық білім алды. 1906 жылы Мюнхен университетінде ұлттық экономиканы оқуға түсті. 1908 жылы Берлин техникалық университетінде архитектура мамандығын таңдады, екі жыл өткен соң Мюнхен техникалық университетіне ауысты, 1912 жылы үздік дипломмен бітірді. Мюнхенде Теодор Фишердің ықпалында болды, ол неоклассикалық және Югендстиль бағыттары арасындағы архитектура шебері және 1907 жылдан бері сабақ беріп келді. Мендельсон экспрессионист суретшілердің «Der Blaue Reiter» және «Die Brücke» топтарымен де байланыс жасады. 1912 жылдан 1914 жылға дейін Мюнхенде тәуелсіз архитектор ретінде жұмыс істеді. 1915 жылы виолончельші Луиз Маасқа үйленді. 1910 мен 1953 жылдар аралығында олар хат алмасып тұрды, бұл материалдар халықаралық жағдайдың өзгеруіне, соның ішінде 1933 жылы Германиядағы үшінші рейхтен қашуға тап болған суретші және оның әйелінің өміріне шолу ұсынады. Әйелі арқылы ол виолончельде ойнайтын астрофизик Эрвин Финлей Френдлихпен танысты. Френдлих – Герберт Френдлихтің ағасы, ол Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының директорының орынбасары (қазір Берлиндегі Далем ауданындағы Макс Планк қоғамының Фриц Хабер институты). Френдлих Эйнштейннің салыстырмалылық теориясын тәжірибелік жолмен растау үшін жабдықталған астрономиялық обсерватория салдыруды армандады. Френдлихпен болған қарым-қатынасы арқасында Мендельсон «Эйнштейн мұнарасын» жобалауға және салуға мүмкіндік алды. Бұл қарым-қатынас, сондай-ақ Люккенвальдеде шляпа тігетін Соломон және Густав Херрманмен отбасылық достық Мендельсонның ерте табысқа жетелуіне көмектесті. 1918 жылға дейін Мендельсон туралы мәліметтер, негізінен, фабрикалар және басқа да ірі ғимараттардың көптеген эскиздері, көбінесе кішкентай форматта немесе әйелі Луиза Мендельсонға (құрмет аты – Маас; 1895–1980) жазған хаттарында кездеседі. 2011 жылы Дүки Дрор түсірген «Incessant Visions» атты деректі фильмі Эрих Мендельсон және оның әйелі туралы, онда Дрор Луизаның естеліктері мен хаттарын анимациялық түрінде көрсетеді.

Mendelsohn was born to a Jewish family in Allenstein, East Prussia, Germany, now the Polish town of Olsztyn. His birthplace was at the former Oberstrasse 21, now no. 10 Staromiejska street. A plaque embedded on the wall on the side of Barbara street commemorates his place of birth. He was not related to the Mendelssohn family. He was the fifth of six children; his mother was Emma Esther (née Jaruslawsky), a hatmaker and his father David was a shopkeeper. He attended a humanist Gymnasium in Allenstein and continued with commercial training in Berlin. In 1906, he took up the study of national economics at the University of Munich. In 1908, he began studying architecture at the Technical University of Berlin; two years later he transferred to the Technical University of Munich, where in 1912 he graduated cum laude. In Munich he was influenced by Theodor Fischer, an architect whose own work fell between neo classical and Jugendstil, and who had been teaching there since 1907; Mendelsohn also made contact with members of Der Blaue Reiter and Die Brücke, two groups of expressionist artists. From 1912 to 1914, he worked as an independent architect in Munich. In 1915, he married the cellist Luise Maas. Between 1910 and 1953, they corresponded with each other; these materials provide insight into the lives of an artist and couple who experienced a changing international landscape, including their fleeing from the Third Reich in Germany in 1933. Through his wife, he met the cello playing astrophysicist Erwin Finlay Freundlich. Freundlich was the brother of Herbert Freundlich, the deputy director of the Kaiser Wilhelm Institut für Physikalische Chemie und Elektrochemie (now the Fritz Haber Institute of the Max Planck Society in the Dahlem district of Berlin). Freundlich wished to build a suitable astronomical observatory to experimentally confirm Einstein's Theory of Relativity. Through his relationship with Freundlich, Mendelsohn had the opportunity to design and build the Einsteinturm ("Einstein Tower"). This relationship and also the family friendship with the Luckenwalde hat manufacturers Salomon and Gustav Herrmann helped Mendelsohn to an early success. From then until 1918, what is known of Mendelsohn is, above all, a multiplicity of sketches of factories and other large buildings, often in small format or in letters from the front to his wife, Louise Mendelsohn (née Maas; 1895–1980). The 2011 documentary film by Duki Dror titled "Incessant Visions" is about Erich Mendelsohn and his wife, in which Dror animates the memoirs of Louise and the letters.

Сәулет өнері

1918 жылдың соңында Бірінші дүниежүзілік соғыстан оралғаннан кейін ол Берлинде өз практикасын құрды. Эйнштейн мұнарасы және Люккенвальдедегі шляпа фабрикасы оның атағын нығайтты. Шляпа фабрикасы 1921 жылы салынды, Мендельсонның жобасына төрт өндіріс залдары, қазандық, турбина ғимараты, екі қақпа және бояу залы кірді. Бояу залы фабриканың ерекше белгісіне айналды, ғимарат бояу процесінде пайда болатын улы газдарды сыртқа шығаратын заманауи желдеткішпен жабдықталған. Оның пішіні тіпті шляпаға ұқсас еді. 1924 жылы «Васмутс Monatshefte für Baukunst» (архитектура туралы ай сайын жарияланатын журналдар сериясы) оның жұмысы туралы брошюра шығарды. Сол жылы Людвиг Мис ван дер Роэ және Вальтер Гропиуспен бірге ол «Der Ring» деп аталатын прогрессивті архитектуралық топты құруға қатысты. Оның практикасында қырыққа дейін адам жұмыс істеді, олардың ішінде Юлиус Позенер, кейіннен сәулет тарихшысы болған шәкірт те болды. Мендельсонның туындылары Веймар Республикасының тұтыну мәдениетін бейнеледі, әсіресе оның дүкендерінде – ең танымалдары Шокен универмагтары. Дегенмен, ол КСРО-да жүзеге асырылып жатқан социалистік тәжірибелерге де қызығушылық танытты, онда ол 1926 жылы Қызыл Ту тоқыма фабрикасын жобалады (осы жобаның бас архитекторы Гипполит Претреуспен бірлесіп). Оның «Mossehaus» газет кеңсесі мен «Universum» кинотеатры да арт-деко және Streamline Moderne стиліне үлкен әсер етті. 1926 жылы ол ескі вилла сатып алды, ал 1928 жылы отбасы екі жылдан кейін көшіп кірген, шамамен 4000 м² аумақты қамтитын Рупенхорн жобасын жасады. Жаңа үйі туралы Амеде Озенфанның суреттерімен толық қымбат басылым шығарғаннан кейін Мендельсон зор қызғанышқа ұшырады. 1933 жылдың көктемінде Германиядағы антисемитизмнің күшеюі мен нацистердің билікке келуіне байланысты ол Англияға қашып кетті. Оның мүлігі нацистер тәркіледі, оның есімі неміс архитекторлар одағының тізімінен шығарылды және ол Пруссия өнер академиясынан қуылды. Англияда ол Серж Чермаевпен бірге архитектуралық практика құрды, ол 1936 жылдың соңына дейін жалғасты, және олар бірге екі маңызды жеке үй – Коэн үйі мен Shrubs Wood, сондай-ақ теңіз жағалауындағы Бексхилл қаласындағы жергілікті жер иесінің тапсырысымен салынған ойын-сауық және өнер орталығы – Де Ла Варр павильонын жобалады. Мендельсон Израильдің болашақ президенті Хаим Вейцманды жақсы білген. 1934 жылдың басында ол Вейцманның тапсырысы бойынша Британдық мандат кезінде Палестинадағы бірқатар жобаларды жоспарлауды бастады. 1935 жылы ол Иерусалимде кеңсе ашып, жергілікті архитектураға үлкен әсер еткен Халықаралық стильдегі Иерусалим тасынан салынған ғимараттарды жобалады. 1938 жылы ол Лондон кеңсесін жапты. Сол кезде ол әйелімен бірге британдық азаматтық алды және есімін «Эрик» деп өзгертті; жаңа азаматтық оларға кепілдік беруге және осылайша басқа отбасы мүшелерін Ұлыбританияға әкелуге мүмкіндік берді. Палестинада Мендельсон қазір танымал болған көптеген ғимараттарды салды: Вейцман үйі, Вейцман ғылым институтындағы үш зертхана, Иерусалимдегі Англо-Палестина банкі, Скопус тауындағы Хадасса ауруханасы, Хайфадағы Рамбам ауруханасы және тағы басқалары. 1941 жылдан өмірінің соңына дейін Мендельсон АҚШ-та тұрып, Берклидегі Калифорния университетінде сабақ берді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін оның қызметі иммигранттық статусымен шектеліп, лекциялар мен жарияланымдармен ғана айналысты. Алайда ол АҚШ үкіметіне де кеңесші болды. Мысалы, 1943 жылы ол АҚШ армиясымен және Standard Oil компаниясымен бірлесіп «Неміс ауылы» құрылысын жүзеге асырды, ол неміс жұмысшы табының тұрғын үйлерінің макеттерінен тұрды, бұл Берлинге бомбалау шабуылын жүргізу үшін қажетті білім мен тәжірибе алуға маңызды рөл атқарды. 1945 жылы ол Сан-Францискода қоныстанды. Сол кезден бастап 1953 жылы қайтыс болғанға дейін ол әртүрлі жобалармен айналысты, көбінесе еврей қауымдастықтары үшін.

At the end of 1918, on his return from World War I, he settled his practice in Berlin. The Einsteinturm and the hat factory in Luckenwalde established his reputation. The Hat Factory was commissioned in 1921, Mendelsohn's design included four production halls, a boiler, a turbine house, two gatehouses and a dyeing hall. The dyeing hall became a distinctive feature of the factory, the building was shaped with a modern ventilation hood that expelled the toxic fumes used in the dyeing process. The structure even ironically resembled a hat. As early as 1924, Wasmuths Monatshefte für Baukunst (a series of monthly magazines on architecture) produced a booklet about his work. In that same year, along with Ludwig Mies van der Rohe and Walter Gropius, he was one of the founders of the progressive architectural group known as Der Ring. His practice employed as many as forty people, among them, as a trainee, Julius Posener, later an architectural historian. Mendelsohn's work encapsulated the consumerism of the Weimar Republic, most particularly in his shops: most famously the Schocken Department Stores. Nonetheless, he was also interested in the socialist experiments being made in the USSR, where he designed the Red Banner Textile Factory in 1926 (together with the senior architect of this project, Hyppolit Pretreaus). His Mossehaus newspaper offices and Universum cinema were also highly influential on art deco and Streamline Moderne. In 1926, he bought an old villa, and in 1928, he designed Rupenhorn, nearly 4000 m2, which the family occupied two years later. With an expensive publication about his new home, illustrated by Amédée Ozenfant among others, Mendelsohn became the subject of envy. In the spring of 1933, in the wake of growing antisemitism and the rise of the Nazis in Germany, he fled to England. His assets were seized by the Nazis, his name struck from the list of the German Architects' Union, and he was excluded from the Prussian Academy of Arts. In England he formed an architectural practice with Serge Chermayeff, which continued until the end of 1936 and together they designed two important private houses – Cohen House and Shrubs Wood – and the De La Warr Pavilion, an entertainment and arts complex in the seaside town of Bexhill on Sea, commissioned and paid for by the local landowner. Mendelsohn had long known Chaim Weizmann, later President of Israel. At the start of 1934 he began planning on Weizmann's behalf a series of projects in Palestine during the British Mandate. In 1935, he opened an office in Jerusalem and planned Jerusalem stone buildings in the International Style that greatly influenced local architecture. In 1938, he dissolved his London office. At that same time he and his wife received British citizenship and he changed his name to "Eric"; the new citizenship also allowed them to issue guarantees and thus bring other family members to Britain. In Palestine, Mendelsohn built many now famous buildings: Weizmann House and three laboratories at the Weizmann Institute of Science, Anglo Palestine Bank in Jerusalem, Hadassah Hospital on Mount Scopus, Rambam Hospital in Haifa and others. From 1941 until his death, Mendelsohn lived in the United States and taught at the University of California, Berkeley. Until the end of World War II his activities were limited by his immigration status to lectures and publications. However, he also served as an advisor to the U. S. government. For instance, in 1943 he collaborated with the U. S. Army and Standard Oil in order to build "German Village", a set of replicas of typical German working class housing estates, which would be of key importance in acquiring the know how and experience necessary to carry out the firebombing of Berlin. In 1945, he established himself in San Francisco. From then until his death in 1953 he undertook various projects, mostly for Jewish communities.

Жарияланған шығармалары (неміс)

Эрих Мендельсон: Америка. Архитектордің суреттер альбомы (1976) Берлин: Nachdruck Da Capo Press,
Эрих Мендельсон: Ресей – Еуропа – Америка. Архитектуралық кескіні (1929) Берлин
Эрих Мендельсон: Жаңа үй – Жаңа әлем. Амеде Озенфант пен Эдвин Редслобтың мақалаларымен (1932) Берлин. Бруно Зевидің соңғы сөзімен қайта басылған (1997) Берлин.