Кіріспе

Ресейлік шабуылдық тікұшақ

Mil Mi-28 (НАТО-ның "Havoc" деп аталатын белгісі) – кең ауқымды, күндіз-түні, әскери тандемді, екі орындық, танкке қарсы шабуылдық тікұшақ. Бұл тікұшақ екіншілік тасымалдауға арналмаған, Ми-24 тікұшағына қарағанда осы рөлге арналған. Ол мұрын астындағы орналасқан қарулық қондырғыда бір қаруды, сондай-ақ қанаттардың астындағы пилондарда сыртқы жүктерді тасымалдайды.

Шығу тегі

1972 жылы Ми-24 үлгісінің жасалуы аяқталғаннан кейін, көлікке қабілеті бар бірегей шабуылдық тікұшақты дамыту жұмыстары басталды. Жаңа конструкция көлікке тасу мүмкіндігін төмендетті (8-дің орнына 3 әскер) және жалпы өнімділікті жақсарту және жоғары жылдамдыққа қол жеткізу үшін кабинасыз жасалды. Жақсартылған өнімділік, танктерге және жау тікұшақтарына қарсы күресу және тікұшақтардың қону операцияларын жабу үшін маңызды болды. Бастапқыда көптеген әртүрлі жобалар қарастырылды, соның ішінде екі бас роторы бар, қозғалтқыштары қанаттың ұштарында орналасқан (перпендикуляр орналасуда) ерекше жоба; және 1960 жылдардың соңындағы американдық Lockheed AH-56 Cheyenne шабуылдық тікұшақ дизайнымен салыстырылатын, құйрығында қосымша итергіш винті бар жоба да қарастырылды. 1977 жылы классикалық бір роторлық конструкция таңдалды. Бұл конструкция Ми-24-ке ұқсастығын жоғалтты, тіпті кабиналары да кішірек, жалпақ беткейлі болды. Ми-28 тікұшағының жобалау жұмыстары 1980 жылы Марат Тищенко басшылығымен басталды. 1981 жылы жоба және макет бекітілді. Прототип (№012) алғаш рет 1982 жылдың 10 қарашасында ұшты. 1988 жылдың қаңтарында алғашқы Ми-28А прототипі (№032) ұшты. Ол үш қаннатты нұсқаның орнына қуаттырақ қозғалтқыштармен және "X" тәрізді құйрық роторымен жабдықталды. Ми-28А 1989 жылдың маусымында Париж әуе шоуында таныстырылды. 1991 жылы екінші Ми-28А (№042) аяқталды. 1993 жылы Ми-28А бағдарламасы тоқтатылды, себебі ол Ka-50 тікұшағымен бәсекелесе алмайтындығы анықталды, әсіресе ол кез келген ауа райында жұмыс істей алмады. Ми-28Н 1995 жылы таныстырылды, "Н" белгісі "түн" дегенді білдіреді. Прототип (№014) алғаш рет 1996 жылдың 14 қарашасында ұшты. Оның ең маңызды ерекшелігі – американдық AH-64D Apache Longbow сияқты, бас ротордың үстіндегі дөңгелек қақпақта орналасқан радар болды. Ми-28Н жақсартылған көру мүмкіндігіне және мұрын бөлігіндегі мақсатқа бағыттау құрылғысына ие, оған телекамера және жылуды көрсететін құрал (FLIR) кіреді. Қаржыландыру мәселелеріне байланысты даму тоқтатылды. Ротор дизайны жақсартылған екінші прототип 2004 жылдың наурыз айында "Росвертол" компаниясында таныстырылды. Бірінші сериялық Ми-28Н армияға 2006 жылдың 5 маусымында тапсырылды. 2015 жылға қарай 67 Ми-28Н тікұшағын сатып алу жоспарланған, осы кезде Ми-24 толықтай алмастырылуы тиіс еді. 2012-2014 жылдары "Роствертол" зауыты отандық және шетелдік клиенттерге 140-қа жуық Ми-28Н және Ми-35М тікұшақтарын жеткізді, ал 2015 жылы 28 тікұшақ жеткізілді. Mil сонымен қатар Ми-28Н тікұшағының экспорттық нұсқасын, Ми-28NE және Ми-28N дизайнына негізделген, бірақ радары мен FLIR-ы жоқ қарапайым күндізгі тікұшақ нұсқасын, Ми-28D-ны дамытты. Ми-28НМ деп аталатын бесінші буынның туындысы 2008 жылдан бері дамытылып келеді. "Ресейлік тікұшақтар" компаниясының сол кездегі бас директоры Андрей Шибитовтің сөзіне сәйкес, жаңартылған тікұшақтың критерийлері төмен радарлық көріну, ұшу қашықтығының ұзартылуы, қару-жарақ басқару жүйесінің жетілдірілуі, истребитель мүмкіндіктерінің бір бөлігі және сағатына 600 км жылдамдыққа жете алуы керек. 2016 жылы ресейлік БАҚ Ми-28Н үшін кез келген көрініс бұрышында нысананы анықтау үшін визуальды ақпаратты көрсетуге арналған жаңа, жетілдірілген шлем жүйесі әзірленуде деп хабарлады.

Дизайн

Ми-28 – Ми-24 Хинд және Ка-50 Хокум тікұшақтарымен бірге әуеде және жерде қолдау көрсететін жаңа буын шабуылдық тікұшақ. Бес қанатты негізгі роторы тікұшақ корпусының ортасынан жоғары орнатылған, ал қысқа, кең, үшкір қанаттары қару-жарақ тасып, корпустың артқы бөлігіне бекітілген. Екі турбовалдық қозғалтқыш корпустың үстіңгі бөлігіне орнатылып, құбырлары төмен қаратылған. Корпус жіңішке, ал мұрыны мен құйрығына қарай тартылып, ұзарады. Онда екі қатар орналасқан, көтеріңкі пилот кабиналары, корпустың астына орнатылған зеңбірек және кері қайырылмайтын үш дөңгелекті шасси орналасқан. Энергияны сіңіретін шасси мен орындықтардың арқасында экипаж 12 м/с жылдамдықпен тік құлаудан аман қалуы мүмкін. Ми-28 толық брондалған кабинаға ие, оның ішінде жел әйнегі 7,62 және 12,7 мм бронебойғыш оқтарға, сондай-ақ 20 мм снаряд сынықтарына төтеп бере алады. Тікұшақтың конструкциясы дәстүрлі қозғалтқыш бөлімі және құйрық роторы конфигурациясына негізделген. Негізгі ротор басында эластомерлік подшипниктер орнатылған, ал негізгі ротор қанаттары композиттік материалдардан жасалған. Құйрық роторы екі жазықтықты конфигурацияда жасалған, тәуелсіз басқарылатын Х тәрізді қанаттары бар. Ми-28Н түнгі шабуылдық нұсқасында 30 мм снарядтарға төтеп бере алатын, толығымен пластиктен жасалған жаңа ротор қанаттары орнатылған. Ол екі қатты брондалған пилот кабинасымен, 12,7–14,5 мм калибрлі оқтарға төтеп бере алатын жел әйнегімен, алдыңғы электроникамен және шу деңгейі төмендетілген тар Х тәрізді құйрық роторымен (55 градус) жабдықталған. Оның қуатын екі 2200 а.к. Isotov TV 3 117VM (t/n 014) турбовалдық қозғалтқыштары қамтамасыз етеді. Ми-28 көліктік мақсатта қолданылмаса да, үш адамды тасымалдауға арналған шағын жолаушылар бөлімі бар. Бұл бөлімнің негізгі мақсаты – апатқа ұшыраған тікұшақ экипаждарын құтқару. Ми-28Н тікұшағында пилот үшін каскаға орнатылған дисплей бар. Пилот навигатор/қару-жарақ офицері үшін мақсаттарды белгілейді, ол тапсырманы орындау үшін қажетті қаруды атуды жүзеге асырады. Біріктірілген бақылау және атуды басқару жүйесінде кең және тар көру бұрыштарын қамтамасыз ететін екі оптикалық канал, тар көру бұрышты оптикалық телеарна және лазерлік қашықтық өлшегіш бар. Жүйе азимут бойынша 110 градусқа дейін және +13-тан -40 градусқа дейін бұрылуы мүмкін.

Қару-жарақ

Ми-28 30 мм автоматты Шипунов 2А42 автокөмегімен және NPPU 28 мұнарасымен жабдықталған. Оның таңдамалы ату мүмкіндігі бар, сондай-ақ қосқанда берілетін мүмкіндігі де бар, бұл минутына 200-ден 800 оққа дейін ату жылдамдығын қамтамасыз етеді. Оның тиімді ату қашықтығы жердегі техника үшін 1500 метрден, ал әуедегі нысаналар үшін 2500 метрге дейін жетеді. Жоғары жарылғыш, тұтандырғыш (HEI) және броньды тесуге арналған сабот (APDS) сияқты оқ-дәрілерді пайдалануға болады. 3UBR8 оғының 1500 метр қашықтықтағы тегілу қабілеті 25 мм RHA құрайды. Ми-28Н-нің стандартты зымырандық қарулануы – радио сәулесімен басқарылатын 9М120 «Атака V» зымыраны. Екі тіреуіште әрқайсысында 8 «Атака» зымыранын орналастыруға болады, яғни барлығы 16 зымыран, бірақ әдетте 8 «Атака» зымыраны жүктелген. «Атака» зымыранының әртүрлі міндеттерге арналған төрт түрі бар. 9М120 тандемді жоғары жарылғыш, танкке қарсы (THEAT) оқ-дәрісі жарылғыш реактивті броньмен (ERA) жабдықталған танктерге қарсы қолданылады, оның тегілу қабілеті 800 мм ораулы гомогенді бронь (RHA) құрайды. 9М120F термобарикалық түрі жаяу әскерге, ғимараттарға, бекіністерге және үңгірлерге қарсы қолданылады. 9М120O кеңейтілген оқ-дәрісі тікұшақтарға қарсы қолданылады. Барлық түрлерінің қашықтығы 6 км-ге жетеді. 9М120М жақсартылған нұсқасы ұзын қашықтықта (8 км) және жақсы тегілу қабілетімен (900 мм RHA) ерекшеленеді. Барлық түрлері SACLOS зымыран басқару жүйесін пайдаланады. Бағытталмайтын қару-жарақтар, мысалы, ракеталар, төрт тіреуіште тасымалдануы мүмкін. Көбінесе S 13 ракеталары, бес оқты B 13 ракеталық контейнерлерінен және S 8 ракеталары, 20 оқты B8V 20 контейнерлерінен атылады. Ми-28 сонымен қатар, ИК басқарылатын R 73 әуеден-әуеге зымырандарын, Kh 25 әуеден-жерге зымырандарын, сондай-ақ 500 кг дейін әуе бомбаларын тасымалдай алады.

Ресей

Ми-28Н-нің алғашқы үлгілері 2006 жылдың мамыр айының соңында заводтық ұшу және қару-жарақ сынақтарын аяқтады, ал Ресей Әуе күштері оларды 2006 жылдың 5 маусымында қабылдады. Ми-28Н үш жылдан кейін, 2009 жылдың қазанында ресми түрде қабылданды. Алғашқы екі сериялық Ми-28УБ 2017 жылдың 16 қарашасында Торжок әуе базасына жеткізілді. Сирия азаматтық соғысына Ресейдің әскери араласуы кезінде Ми-28Н 2016 жылғы Пальмира шайқасында жауынгерлік дебютін жасады, онда Ресей Әуе-ғарыш күштерінің бірнеше Ми-28Н-і Сириялық араб армиясын (САА) қалаға қарай жылжуына қолдау көрсетті. САА-ны қолдау барысында Ресейдің Ми-28Н-дері S-8 басқармайтын ракеталарымен және 9М120 «Атака» танкқа қарсы басқармайтын ракеталарымен ИМ-нің бірнеше нысаналарын жойды. 2016 жылдың қазан айында жаңартылған Ми-28НМ тікұшағының прототипі алғашқы ұшуын жасады. 2019 жылдың наурыз айында Ми-28НМ прототипі Солтүстік Хамадағы басып алушылар бақылауындағы аумақта Ми-24/Ми-35М тікұшағымен бірге ұрысқа қатысты. Хабарламаға сәйкес, тікұшақ ауыр ауа райы мен климат жағдайларында сынақтан өту үшін Сирияға жіберілді. Ресей Әуе-ғарыш күштері алғашқы екі сериялық Ми-28НМ-ді 2019 жылдың 23 маусымында алды. Бір айдан кейін, «ARMY-2019» Халықаралық әскери-техникалық форумында Ресей Қорғаныс министрлігі мен «Ростех» 2027 жылға дейін 98 Ми-28НМ жеткізу туралы ұзақ мерзімді келісімге қол қойды. 2022 жылдың тамызында жаңа келісімге қол қойылды. Ми-28Н Ресейдің 2022 жылғы Украинаға басып кіру кезінде қолданылды. «The Times» газеті Украина күштерінің сәуір айының басында жасалған Ұлыбританияда өндірілген Starstreak зениттік кешенін пайдаланып ресейлік Ми-28Н шабуылдық тікұшағын атып түсіргенін хабарлады. 26 сәуірде украин әскері Киев облысындағы Хостомель қаласынан Ми-28 тікұшағының қираған қалдықтарын тапты. Тікұшақ Хостомель әуежайы үшін болған шайқаста қираған болуы мүмкін. 9 мамырда Харьковтың солтүстігінде Ми-28 тікұшағы жойылды, тіркеу нөмірі RF 13654 болған шабуылдық тікұшақ осы типтегі үшінші жоғалтылған тікұшақ есебінде тіркелді. 16 мамырда Харьковта тағы бір Ми-28Н, тіркеу нөмірі RF 13628 жойылды. 2022 жылдың 12 маусымында Ми-28Н тікұшағы жойылды және оның апаты украин әскерлерімен бейнеге түсірілді, тікұшақтың экипажы апат орнында қаза тапты. 2023 жылдың 18 қыркүйегінде Украинаның әскери барлау қызметі Мәскеу маңындағы Чкаловский әуе базасына шабуыл жасалғанын мәлімдеді. Шабуыл кезінде Ми-28Н тікұшағының құйрық роторы зақымдалды. Бұл тікұшақ украин дрондарын атып түсіру үшін қолданылған.

Ирак

2012 жылдың қазан айында Ресей мен Ирак 30 Ми-28НЕ тікұшағын сатып алуды қоса алғанда, 4,2–5,0 миллиард долларлық қару-жарақ келісіміне қол қоюы мүмкін екені хабарланды. Келісім 9 қазанда расталды. Келісімнің ирактықтардың жемқорлыққа қатысты алаңдаушылығына байланысты күшін жойғаны айтылды, бірақ бұл мәселе шешілді және Ирак қорғаныс министрі «келісім жалғасуда» деді. 2015 жылдың желтоқсанына дейін 15 Ми-28НЕ тікұшағы жеткізілді. Ирактың Ми-28 тікұшақтары елге келгеннен бірнеше күн өткен соң 2014 жылдың қыркүйегінде алғаш рет жауынгерлік қимылдарда қолданылғандығы хабарланды. Алайда, Ирак қорғаныс министрлігінің ресми растауы сол жылдың 30 қазанында ғана жарияланды.

Алжир

2010 жылдың маусым айында Алжир 42 Ми-28НЕ тікұшағына тапсырыс береді деп күтілген. 2016 жылдың 30 тамызында Алжир телеарнада Ми-28НЕ тікұшақтарының алғашқы партиясын көрсетті.

Бангладеш

2021 жылдың желтоқсан айының соңында Бангладештің Бангладеш Әуе күштері үшін қажетті жабдықтармен, сондай-ақ пайдалану және техникалық қызмет көрсету оқуымен бірге сегіз Ми-28НЕ тікұшағын сатып алу үшін үкіметтен үкіметке (G2G) келісімді аяқтағаны туралы хабар тарады. 2021 жылдың соңында Бангладештің Қаржы министрлігі 4100 млрд БТТ көлемінде, шамамен 520 миллион АҚШ долларын бекітті ("Осы уақытта 1 АҚШ доллары 80 БТТ-ға тең"). Бұл қаражат 8 тікұшақтың ("Шабуылдық немесе көліктік") сатып алуына жұмсалмақ. Бангладеш әр тікұшаққа шамамен 65 миллион доллар жұмсап, оның нарықтық құнынан екі есе қымбатқа алып отыр, және бұл шабуылдық немесе көліктік тікұшақ екені әлі белгісіз. Ми-26 көліктік тікұшағын сатып алу ықтималдығы Ми-28НЕ шабуылдық тікұшақтарына қарағанда әлдеқайда жоғары. Бангладештің немесе Ресейдің ресми өкілдері осы келісім туралы ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ. 2022 жылы Ресейдің қару-жарақ сату агенттігі "Рособоронэкспорт" Бангладеш Миль Ми-28НЕ шабуылдық тікұшақтарын сатып алған деген БАҚ хабарларын жоққа шығарды.

Үндістан

Үндістан әскері француз және бельгиялық электроникасымен жабдықталған, өзгертілген Ми-28 прототипін сұрады. Ресейлік өндірушілер осы талаптарды қанағаттандыру жолдарын талқылады. 2011 жылдың қазан айында 22 шабуылдық тікұшақ қажеттілігін өтеу үшін американдық AH-64D, Ми-28Н-нен басымдыққа ие болды деп хабарланды. 2015 жылы Үндістан 22 AH-64E тікұшағына тапсырыс берді.

Иран

2023 жылдың қараша айында Қорғаныс министрінің орынбасары, бригад генерал Махди Фарахи, Миль Ми-28 шабуылдық тікұшақтарының Иран Қарулы Күштерінің жауынгерлік бөлімдеріне қосылу жоспарларының аяқталғанын мәлімдеді.

Қырғызстан

2011 жылдың соңында Кения Эмбакасиде орналасқан 50-ші әуе кавалерия дивизиясы үшін 16 Ми-28 тікұшағын сатып алу процесін бастады. Олар 2012 жылдың 3 қаңтарында Ресейдің мемлекеттік "Рособоронэкспорт" корпорациясы арқылы Кениядағы 50-ші әуе кавалерия дивизиясына жеткізілуі жоспарланған, аталған корпорация әскери техниканың барлық импорты мен экспорты бойынша делдалдық қызмет көрсетеді. Алайда, 2013 жылы "Оборонпром" Кения әскерінің бұл тікұшақтарды қабылдап, пайдалануға алғанын жоққа шығарды.

Венесуэла

2010 жылдың сәуірінде Венесуэла Венесуэла армиясы үшін 10 Ми-28 тікұшақтарын сатып алуға келісім жасады. Бірақ, одан кейін ешқандай келісімге қол қойылған жоқ.

Ерекше оқиғалар

2015 жылдың 2 тамызында "Беркут" эскадрильясының Ми-28 тікұшағы Рязань қаласында басқа тікұшақтармен бірге акробатикалық көрсетілім кезінде апатқа ұшырады. Ұшқыш, подполковник Игорь Бутенко апаттан қаза табады, ал екінші ұшқыш, аға лейтенант Александр Клетнов аман қалды. Апаттың нақты себебі әлі анықталмаған, бірақ екінші пилоттың баяндамасында тікұшақтың гидравликалық жүйесінде ақау болғаны көрсетілген. Осыған байланысты Ресей армиясы тергеу аяқталғанша барлық Ми-28 тікұшақтарын пайдаланудан тоқтатты. 2024 жылдың 3 қаңтарында Уганданың Ми-28Н тікұшағы Конго Демократиялық Республикасының (КДР) Нтороко ауданындағы Кичвамба кіші ауданындағы Ньямисингри ауылындағы бейбітшілік сақтау миссиясы кезінде апатқа ұшырады.