Кіріспе

Фицрой Маклиннің ерте мансабы туралы естелік (1949) – Фицрой Маклиннің ерте мансабы туралы естелік. Ол үш бөлімге бөлінген: Мәскеудегі жас дипломат ретіндегі өмірі және Кеңес Одағындағы, әсіресе Орталық Азияның тыйым салынған аймақтарындағы саяхаттары; Солтүстік Африка майданындағы британдық армия мен SAS-тағы ерліктері; және Югославиядағы Жосип Броз Тито мен партизандармен бірге өткізген уақыты. Маклин Джеймс Бонд кейіпкеріне шабыт көзі болған деп есептеледі, ал осы кітапта алыс сапарлар, дипломатиялық өмірдің құлшыныс беретін жайлылығы, қауіп-қатер мен оқиғалар сияқты көптеген элементтер бар. Американдық басылымы «Escape To Adventure» деп аталып, бір жылдан кейін жарық көрді. Осы мақаладағы географиялық атаулар кітаптағы нұсқасымен келтірілген.

Алтын жол: Кеңес Одағы

Кембриджді жаңа ғана бітірген Маклин Сыртқы істер министрлігіне қосылып, Париж елшілігінде бірнеше жыл жұмыс істеді. Ол француз астанасындағы өмірдің қуаныштарын ұнатты, бірақ соңында шымырлыққа құмарланды. Достарының кеңесіне қарамастан (және лондондық басшыларының ықыласына орай) ол Мәскеуге жіберуді сұрады, және оның өтініші дереу қабылданды; ол сол жерде орыс тілін үйренуге кірісті. Кеңес Одағы ішінде саяхаттауға билік рұқсат бермеді, бірақ Маклин бәлігіне қарамастан бірнеше сапар жасады.

Кавказ

1937 жылдың көктемінде ол сынақ сапарына шықты, Мәскеуден оңтүстікке қарай Каспий теңізіндегі Баку қаласына бағытталды. "Интурист" қызметкері оны бұл сапардан қайтармақ болды, бірақ ол Ленкоранға (Ланкаран, Әзірбайжан) баратын кеме тапты, онда бірнеше жүз түркі татар шаруасының Орталық Азияға жер аударылуын көрді. Бірнеше күн сол жерде күтіп, ауылды аралау үшін жылқы сатып алды, алайда парсы шекарасына жақын жерде НКВД атты әскерімен ұсталды. Ол дипломатиялық иммунитеті бар екенін түсіндірді, бірақ оны ұстағандар кеңестік дипломатиялық паспортын оқи алмады. Соңында, орыс тілінде сауатты жалғыз адам болғандықтан Маклин "өте көрнекті оқып, менің ойымша, бірнеше түзетулер енгізіп" паспортының мазмұнын оқыды және босатылды. Ол 1856 жылғы аспалы дөңгелекті кемемен Бакуге қайтып, содан кейін пойызбен Тифлис (Тбилиси, Грузия) қаласына барды. Британ әскері Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Демократиялық Республиканы қолдаған, ал Маклин британдық соғыс қабірістанын іздеді, осы процесте 1912 жылдан бері қалада тұрып жатқан ағылшын тәрбиешісін тапты. Ол Кавказ таулары арқылы, Грузияның бұрынғы астанасы Мцхета (Мцхети) арқылы Владикавказға (Солтүстік Осетияның астанасы) дейін жүк көлігімен сапар шекті, содан кейін пойызға отырып Мәскеуге бет бұрды.

Самарқанға

Сол жылдың күзінде екінші сапары Транссибір темір жолы арқылы шығысқа бағытталды. Новосибирскіде ескертусіз түскенімен, оған НКВД сүйемелдеушісі қосылды. Ол Түрксіб темір жолымен оңтүстікке қарай, Алтай тауларының етегіндегі Бийскке (Бийск) дейін, содан кейін Алтайск пен Барнаулға дейін сапарлады. Пойызда ол Сібірлік колхозшылардың (колхозшылардың) шағымдарын естіді және кореялықтардың Орталық Азияға жасаған тағы бір жаппай қоныс аударуына куә болды. Оның алғашқы маңызды бағыты – Тянь-Шань тауларының жанында орналасқан Қазақ республикасының астанасы Алма-Ата (Алматы) болды. Ол оны "Кеңес Одағындағы ең жағымды провинциялық қалалардың бірі" деп сипаттап, оның әйгілі алмаларын ерекше бағалады. Содан ол Талгар деген таулы ауылға жүк көлігімен жетіп, НКВД сүйемелдеушісінің бірімен серуендеді; Маклин шаруалардың қонақжайлылығын пайдаланып, жалпы әл-ауқат жайлы пікір білдірді. Ол көлік жалдап, ешқашан мұз баспайтын Ыстықкөл көліне жетті, бірақ маусымдық жағдайға байланысты кері қайтуға мәжбүр болды. Алма-Атадан Маклин Ташкентке пойызбен жол тартты, "ел Бохара әмірі билеген заманнан бері ештеңе өзгермеген" ауылдардан өтті. Ол бұл кезде жамандығымен танымал болған Ташкенттен Самарқан қаласына соңғы сапарын жасады. Ол Мәскеуге келесі сапарды жоспарлап оралды. Маклин қысты Мәскеуде жұмыс істеп, американдық достарының дачасында (ауылдық коттеджде) демалды, соның ішінде Чип Болен де болды. 1938 жылдың наурыз айында көрсетілімдік сот процесі жарияланды, бұл бір жылдан астам уақыттан бері өткен алғашқы ашық іс-шара; ол "Жиырма бірінің ісі" деп аталған сот отырысының барлық күндеріне қатысты. Кітап сот процесін, оның көрнекті тұлғаларын және оның өрнектері мен бұрылыстарын сипаттау мен талдауға 40 бет арнайды.

Қытай Түркістанға

Ауа райы саяхатқа қолайлы болған соң, Маклин үшінші және ең ұзақ сапарын бастады, мақсаты – 1937 жылы ол жеткен Совет Орталық Азия республикаларының шығысында орналасқан Қытай Түркістанына бару. Бұл сапар, бұрынғы екеуінен өзгеше, Ұлыбритания үкіметінің тапсырысымен жасалды. Олар оның Кеңес ықпалына түскен Синьцзян провинциясының астанасы Урумчидегі (Урумчи) жағдайды зерттеуін қалады. Ол сол жердегі тупанмен (облыстық губернатормен) консул басшысы мен британдық үнді саудагерлерінің жағдайы туралы сөйлесуге жіберілді. Сапардың бірінші кезегінде ол бес күндік пойызбен Алматыға қайта оралды; пойыз Оренбург пен Арал теңізі арқылы, содан кейін Сырдария және Қырғызстан (Қазақстан) тауларымен қатар жүрді. Алматыдан ол Ашар даласы арқылы төрт жүз миль солтүстікке Аягөзге (Аягөз) сапарлады, онда "нақты мақсатпен салынған және күтіліп тұрған жол" шекаралық Бахти қаласына (Бахти немесе Бахту, Таченгтен шамамен 17 км қашықтықта, Маклиннің заманында Чугучак деп аталған) алып барды. Кеңес шенеуніктері бастапқыда оған көмектесуге дайын болды, бірақ қытайлықтар көмектеспеді. Оның өтуіне байланысты келіссөздер барысында Маклин кеңестіктер көрші елдердің провинциялық үкіметтеріне, егер олардың консулына тікелей ықпал ете алмаса, кем дегенде әсер ететінін анықтады. Ол Қытай шекарасын кезіп өтті, бірақ одан әрі жүруге рұқсат алмады; ол Алматыға қайта оралуға мәжбүр болды, содан кейін елден қуылды. Ұзақ өтпей ол Мәскеуге оралды.

Бохара мен Кабулға

Оның төртінші және соңғы советтік сапары тағы да Орталық Азияға болды, себебі ол жабық әмірліктердің астанасы – Бохараға (Бухара, Өзбекстан) жетуге құштар еді, оған дейін еуропалықтардың кіруіне тыйым салынған. Маклин "Ұлы ойын" аясында Чарльз Стоддарт пен Артур Коннолидің сол жерде өлім жазасына кесілгенін, ал 1845 жылы оларды іздеуге келген эксцентрикалық миссионер атанған Джозеф Вольфтің мүжілгендей құтылып кеткенін айтады. 1938 жылдың қазан айының басында Маклин қайта жолға шықты, бірінші Ашхабадқа (Ашхабад, Түрікмен Совет Социалистік Республикасының астанасы), содан кейін Қарақұм (Қара шөл) арқылы, Ташкент пен Самарқанда тоқтамай, Бохараға ең жақын теміржол стансасы – Кағанға бет алды. Пахта тасымалдаған жүк машинасына тығылып кіруге тырысқаннан кейін, ол қалаға жаяу жетті және бірнеше күн "Эксцентрикалық миссионердің ізімен" көрікті жерлерді аралап, парктерде ұйықтады, бұл НКВД шпиондарының ызасын келтірді, олар оны тыңшылық қылып жүрген. Ол оны "таңғажайып қала" деп бағалады, оның ғимараттары "италиялық Ренессанстың ең ұлы сәулет өнерімен" бәсекелеседі. Уақыты шектеулі екенін білген ол саяхатын қысқартты және Сталинабадқа (Дүйсенбі, Тәжікстанның астанасы) пойызбен жол тартты. Бұл қала Аму-Дарья (Оксус) өзенінің жағасында орналасқан, ал өзеннің ар жағы Ауғанстан жерінде. Маклин "советтік шекарашылардан басқа, еуропалықтардың өте азы оны осы немесе басқа да жерде көргенін" мәлімдеді. Келіссөздерден кейін ол өзеннен өтіп, КСРО-дан шығуға қол жеткізді, содан кейін оның жалғыз бағдары 1878 жылы Самарқаннан Мазари-Шариф пен Гератқа аттанған "орыс Бёрнаби" полковник Николай Иванович Гродековтың баяны болды. Ертесі күні ол және жетекшісі атқа мініп, джунгли мен шөл арқылы сапарлады, жол бойында қарақшылар болуы мүмкін күмәнді адамдар тоқтатып, тексерді. (Маклин, шебер лингвист, Ауғанстанға кіргенде, ортақ тілдің болмауынан қиналды.) Олар Ұлы Александр құрған, ал Шыңғыс хан қиратқан Балх қаласының қираған орындарынан өтті. Мазарда бір түннен кейін Маклин көлік пен жүргізушіні тауып алып, мүмкіндігінше жылдам Кабулға жарты жолдағы Доаба ауылына жетті, онда британдық министрмен (демек, елшімен) – полковник Фрейзер Тайлермен кездесуге уағдаласқан. Бірге олар Бамиан мен оның әйгілі мүсіндері арқылы астанаға оралды. Маклин Пешавар, Дели, Бағдат, Парсы және Армения арқылы Мәскеуге қайтып келді.

Ориент құмы: Батыс шөлдік жорық

Кітаптың ортаңғы бөлімінде Маклиннің Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы тәжірибелері егжей-тегжейлі сипатталады. Ол жаңадан құрылған Арнайы әуе қызметіне (SAS) қосылуға шақырылды, онда Батыс шөлдік науқаны аясында Ливия жағалауындағы Бенгазидегі осьтік күштерге қарсы шабуылдарды жоспарлап, орындады (Бигамия операциясы). 1942 жылдың соңында Солтүстік Африка кампаниясы аяқталуға жақын болғанда және оған тым үнсіз болғандықтан, ол сол кезде оңтүстіктегі парсы қарулы күштерінің басшысы болған генерал Фазлулла Захедиді тұтқындау үшін шығысқа сапарлады.

Қосылу

Маклиннің алғашқы қиындығы әскери қызметке қабылдану болды. Сыртқы істер министрлігіндегі жұмысы маңызды деп есептелгендіктен, оған әскерге жазылуға рұқсат берілмеді. Бұл шектеуден қашудың жалғыз жолы саясатқа қатысу еді, сондықтан Маклин 1941 жылы Александр Кадоганға, Сыртқы істер министрлігінің жоғары лауазымды қызметкеріне, отставкасын берді. Маклин дереу әскерге жазылып, сэр Александрдың кеңсесінен жақын жердегі әскерге шақыру орталығына таксимен барды, онда әкесінің полкі – Камерон Хайлендтерге қарапайым сарбаз ретінде қосылды. Кейін оның бұрынғы жұмыс берушілері оның отставкасы тек амал немесе Chiltern Hundreds-ті алу сияқты заңдық айла екенін білді. Осылайша Маклин сайлауға түсуге мәжбүр болды және өзінің тәжірибесіз екенін мойындағанмен, консерваторлардың кандидаттығына ие болып, ақырында парламент депутаты болып сайланды. Премьер-министр Уинстон Черчилль оны "Парламенттің анасын" жеке мүддесі үшін пайдаланғаны үшін әжуалай сынға алды.

Бенгази және шөлге қайтқан жер

Негізгі дайындықтан кейін Маклин Каирге жіберілді, онда Дэвид Стирлинг оны жаңа құрылған Арнайы әуе күштеріне (SAS) шақырды, ол да келісті. Олар жау шебінен алыс саяхаттап, әуежайлар сияқты нысаналарды шабуылдайтын механикаландырылған барлау тобы – Long Range Desert Group (LRDG) тобымен тығыз жұмыс істеді. Маклиннің SAS-пен алғашқы операциясы, дайындығы аяқталғаннан кейін, 1942 жылдың мамыр айының соңында Ливияның екінші ірі қаласы Бенгазиге бару болды. Осы операцияға премьер-министрдің ұлы Рэндольф Черчилль де қатысты. Олар Александриядан Мерса Матрух порты мен Сива оазисі арқылы сапарлады. Олар ежелгі керуен жолы – Триг-эль-Абд арқылы өтті, оны жау кішкентай бомбалармен жапқан еді, және жағалау жазығынан ішкі аймақтағы Габель Ахдар, Жасыл тауға орналасты. Олар қалада бірнеше рет итальяндық сарбаздармен бетпе-бет келді. Маклин өте жақсы итальян тілін білгендіктен, барлық кездесулерден штаб офицерімін деп жалған сөздермен шығып кетті. Олар қалада екі күн мен бір түн болды. Кемелерді саботаж жасауды жоспарлаған, бірақ олармен бірге әкелген екі резеңке қайық та қабынбады, сондықтан олар бұл сапарды барлау миссиясы ретінде қарастырды. Қайту жолы оқиғасыз болды, бірақ Каирге жақындағанда Маклин және оның көптеген серіктері апатқа ұшырап, ауыр жарақат алды және бірнеше ай бойы қимылсыз жатты. Сауыққаннан кейін Стирлинг оны Бенгазиге үлкен SAS шабуылына дайындыққа қатыстырды. Олар Черчилльмен, Империялық Бас штабтың бастығы генерал Алан Брукпен және Солтүстік Африка шөліндегі науқанды жалпы басқаруға жауапты Орта Шығыс командованиесін қабылдауға дайын тұрған генерал Харольд Александермен бірге кешкі асқа қатысты. Роммельдің Эль-Аламейнге жасаған шабуылынан назар аудару үшін төрт операция жоспарланды: Бенгазиге (Бигамия операциясы), Тобрукқа, Барсеге және Жало оазисіне шабуылдар. Олардың барлығы 800 шақырым қашықтықтағы Құфра оазисінен басталды. Маклиннің конвойы Жемті теңіздің ең тар жері – Зиген арқылы Гебельге дейін байқаусыз жетті, бірақ араб тыңшысынан алынған «базар әңгімесі» жаудың шабуыл күтетінін көрсетті. Маклиннің тобы Бенгазидің шетіне жеткенде, оларға шабуыл жасалып, кері шегінуге мәжбүр болды. Одақтың ұшақтары оларды қайталап бомбалады, көптеген көліктер мен жабдықтарды жойды. Осылайша, оазис жаудың қолында екенін білмей, Жалоға қарай шөлде күндер мен түнде қиын жағдайда қозғалды. Олар «бір күнде бір стақан су және бір қасық жұмсақ ет» рационымен күн көріп өтті. «Кешкі асқа қатты асыққанбыз». Олар оазиске жеткенде, итальяндық қорғаушылар мен Судан қорғаныс күштері арасында шайқас болып жатқанын көрді, көмектесу ұсыныстарына қарамастан, бас штабтан шабуылды тоқтату туралы бұйрық алды. Бірнеше күннен кейін олар Құфраға оралды.

Парсы генералының тұтқындалуы

1942 жылдың қыркүйегінде Маклин Бағдадқа жіберілді, онда Персия және Ирак командованиесінің жаңа басшысы генерал Уилсон, егер ел немістердің қолына түсе қалса, Персияда SAS сияқты бір құрылымды құру туралы оның кеңесін сұрады. Ол еріктілерді жинау үшін төрт жыл бұрынғы бейбіт уақытта көрген жерлер арқылы өтті: Керманшах, Хамадан, Казвин, Тегеран. Бірақ көп ұзамай оны басқа бір маңызды міндетке аударды. Бас штаб бастығы генерал Джозеф Бейлон және министр (яғни, жоғарыда айтылғандай, елші) Ридер Буллард оны Тегеранға шақырды. Олар Исфахан аймағындағы парсы әскерлерінің қолбасшысы Фазлулла Захедидің ықпалынан алаңдады, олардың барлау мәліметтері бойынша, ол астық жинап, неміс агенттерімен байланысып, көтеріліске дайындалып жатқан екен. Бейлон мен Буллард Маклинге Захедиді тірі алып кетуді және қырқыссыз шешуді тапсырды. Ол «Трояндық ат» жоспарын ойлап тапты: ол және жоғары шенді офицер Захедиге құрмет көрсету үшін барады, содан кейін оны қабырғалы және күзетілген резиденциясының ішінде «тапаншамен» ұстайды. Оны британдық автокөлігімен күтіп тұрған ұшаққа жеткізіп, интернация мен жер аударылу үшін ұшырып жібереді. Маклин Сифорт-Хайлендтердің бір взводынан әскерлерді таңдап, оларды шегіну кезінде қамтамасыз ету үшін даярлады. (Захеди соғыстың қалған бөлігін Британдық Палестинада өткізді; бес жылдан кейін ол Оңтүстік Парсы әскерінің басшысы болды, ал 1953 жылы премьер-министр болды.) Жыл соңына қарай соғыс осылай дамыды, Персияда жаңа SAS отрядының қажеті болмады. Генерал Уилсон Таяу Шығыс командованиесіне ауыстырылды, ал Маклин жаңадан даярланған әскерлер онымен бірге баратынына уәде алды, өйткені олардың коммандолық шабуылдары Оңтүстік және Шығыс Еуропа үшін өте қолайлы болды. Критке шабуыл жоспарларының тоқтатылуына көңілі толмаған Маклин «Сыртқы істер министрлігіндегі ескі досы, қазір Грекия үкіметінің елшісі, Қайырдағы эмиграцияда жүрген Реджинальд Липерге» барды. Липер оның ісін қолдады, көп ұзамай Маклинге Лондонға барып, премьер-министрден тікелей нұсқау алу керектігін айтты. Черчилль оған Югославияға (қазір Югославия деп жазылады) Жосип Броз Титоға (сол кезде көлеңкелі тұлға) немесе Партизандардың, коммунистік қарсылық қозғалысының басшысына әскери миссияның басшысы ретінде парашютпен түсуді бұйырды. Одақтастар қолдаған Михайловичтің роялистік четниктері (қазір четниктер деп жазылады) немістермен қатты күреспейтін көрінді, тіпті жаумен ынтымақтасып жатыр деген қауесет тарады. Маклин Черчилльтің сөзін былай деп түсіндірді: «Менің міндетім – немістерді кімнің көбірек өлтіріп жатқанын анықтауға көмектесу және оларға одан да көп өлтіруге көмектесудің жолдарын ұсыну». Премьер-министр Маклинге «осы батыл және қудаланған партизандарға батыл елші» ретінде қарады.

Балқан соғысы: Югославиядағы Титомен бірге

Кітаптың соңғы және ең ұзақ бөлімі Маклиннің 1943 жылдың тамыз айының соңынан бастап 1945 жылдың наурыз айында біріккен үкімет құрылғанға дейінгі аралықта Югославияда және оның төңірегінде болған уақытын қамтиды. 1943 жылға қарай Югослав майданы, сондай-ақ Югослав халық азаттық соғысы деп белгілі болған оқиға, одақтастар үшін маңызды айналды, дегенмен партизандар екі жыл бойы ешқандай көмексіз күресіп келді. Ол Тито мен оның әскерлерімен жақын қарым-қатынаста болды, сондай-ақ Черчилльдің сеніміне ие болды, осылайша оның ұсыныстары одақтастардың Югославияға қатысты саясатын анықтады.

Таңбалар тізімі

1943 жылдың жаз айының соңында Маклин Вивиан Стрит пен Слим Фариш (олар өздерінің британдық және американдық штаб басшылары деп атады) және сержант Дунканмен бірге Боснияға парашютпен түсті. Олар Титоның штаб-пәтеріне, содан кейін Яйце қалашығының қираған сарайына бекітілді. Бұл жерде және басқа жерлерде Маклин партизан басшысымен бір жарым жыл бойы, үзіліс-үзіліспен бірге өмір сүрді. Маклин кітаптың осы бөлігінің көп бөлігін партизандық жағдайды және Титоны адам және көшбасшы ретінде жеке бағалауға арнайды. Олардың неміс және орыс тілдерінде (Маклин серб-хорват тілін үйренген кезде) болған әңгімелері кең ауқымды болды, және олардан Маклин болашақ коммунистік Югославия КСРО сияқты қорқынышқа толы орын болмайтынына үміттенді. Партизандар өз қозғалысына зор мақтанышпен қарады, оған берілді және оның мүддесі үшін қарапайым өмір сүруге дайын болды. Бұлдың бәрі оның құрметіне ие болды. Титоға жақын болған кейбір адамдармен Маклин Босниядағы алғашқы айларында кездесті: Влатко Велебит, қаладағы әдемі мінезді жас жігіт, кейін Маклинмен бірге одақтас штаб-пәтеріне байланыс офицері ретінде барды; Әке Владо (Влада Зечевич), серб православие діни қызметкері, "әңгімеші және той жасаушы"; Арсо Йованович, штаб бастығы; Эдо Карделж, вице-премьер болған марксистік теоретик; Александр Ранкович, кәсіби революционер және партия ұйымдастырушысы; Милован Джилас (Дзилас), вице-президент болды; Моша Пижа, ең жоғары дәрежедегі еврейлердің бірі; және Ольга есімді жас әйел, оның әкесі Момчило Ниньчич корольдік үкіметте министр болған және ағылшын тілін ақсүйек қыздай сөйлеген. Кейінірек ол кездескен басқа да белгілі югославтардың арасында Коча Попович, кейін Югослав халық армиясының Бас штабының бастығы, оны Маклин "партизан қозғалысының көрнекті тұлғаларының бірі" деп бағалады; Доктор Иван Рибардың ұлы Иво Лола Рибар, үлкен жетістіктерге жететіндей болған; Милое Милоевич; Славко Родич; Сретен Жуйович (Қара). Маклиннің басқаруындағы офицерлер мен сарбаздар: Корольдік инженерлер тобының Питер Мур; Майк Паркер, генерал-квартирмейстердің орынбасары; Гордон Алстон; Джон Хенникер Майор, мансапты дипломат; Дональд Найт және Робин Уэзерли. Маклин өзінің басқаруындағы одақтас офицерлерін партизандық негізгі базаларға бекітіп, олармен бірге радио хабар тарату құрылғысын әкелуді ұйымдастырды. Шын мәнінде Маклин Югославиядағы алғашқы одақтас офицер болған жоқ, бірақ одан бұрын түсірілген бірнеше адам өздерінің көп бөлігін жеткізе алмады. Маклин Черчилльдің ғылыми кеңесшісі болған Оксфорд тарихшысы Билл Дикинмен, шотландтық фузилер Энтони Хантермен және ынталы, бірақ дәстүрлі емес канадалық майор Уильям Джонспен байланысқа түсті.

Босния мен Далмация арқылы алғашқы саяхат

Маклин өзінің міндетін партизандық күреске қажетті жабдықтар мен әуе көмегін ұйымдастыру, Оскі күштерін мүмкіндігінше ұзақ уақыт тоқтап тұру деп санады. Корольдік әуе күштері Гламож (Гламоч) әуежайындағы, олардың пікірінше, әуесқойлар жасаған қону-көтеру жолағына қону қаупіне баруға құлшынбады, бірақ Слим Фариш шын мәнінде әуежай жобалаушысы болғандықтан, түнгі әуе тасымалы сирек болды. Патшалық теңіз күштеріне жүгініп, олар Далмация жағалауындағы шеткі аралға жабдық жеткізуді ұсынды. Маклин және бірнеше серіктері партизандық топтан партизандық топқа өтіп, Корчулаға қарай жаяу жолға шықты. Олар көп рет қолы ауысқан, соғыстан қираған ауылдар мен қалалар арқылы өтті, кейбіреулерінде денелер әлі де жерде жатқан: Бугойно, Ливно және Аржано. Бірде олар үй иесімен бірге тұрып, оның партизандарға деген ықыласы жоқ екені анық болды; ол оларға тамақ сатпады, бірақ оны қарапайым түрде алып қоюға болмады. Соңында, түн бойы шулы, тасты жерді басып өтіп, үлкен жолды кесіп өткенде неміс патрульдерінен жалтап, шағын топ Задварьеге жетті, онда оларды "әрине, біз сияқты" басқа әлемнен келген жаратылыстар деп таң-қалдырып қарсы алды. Бірнеше сағат ұйықтағаннан кейін олар соңғы төбелер арқылы жағалауға, Башка Водаға дейін жетті, онда балықшы қайығы оларды Корчулаға жеткізді. Мұнда теңіз күштерінен жабдық жеткізуге барлығы дайын болған сияқты, бірақ радио жабдығында ақаулар пайда болды. Маклин моторлық қайық келгенде Джейске қайта оралуға дайындалып жатқан еді, оның экипажында Сэнди Глен (Маклин сияқты, Джеймс Бондтың прототипі саналған) және Дэвид Сатов болды. Осы кезде жау жағалауға кірудің соңғы нүктелерін басып алуға жақындады, бұл партизандық жабдықтау жолын тіпті басталмас бұрын тоқтататын еді. Ол Италиядағы одақтас әскерлерінің базаларынан әуе және теңіз көмегін сұрап, ең жоғары дәрежедегі өтініштерді жіберді, олар орындалды. Маклин Титомен, содан кейін Каирдегі одақтас жобаны ілгерілету үшін көбірек ресурстар туралы пікір алмасу үшін келісу керек деп шешті және сол себепті Джаджцедегі партизандық штаб-пәтеріне қайтып келді. Ол аралдарға қайта оралды, бірінші Хварға, содан кейін Виске, оның қатаң белгілеріне жауап күту үшін. Висте ол 1811 жылы француздарға қарсы жеңіске жеткен британдық әскери зиратты тапты.

Қолдау табу

Каирде Маклин өзінің FO-ның бастығы Александр Кадоганмен бірге кешкі ас ішіп, келесі күні Сыртқы істер министрі Энтони Иденге есеп берді. Ол өз қорытындыларын тікелей айтты: партизандар әскери және саяси тұрғыдан маңызды болды және одақтастар оларға көмектессе де, көмектеспесе де, Югославияның болашағына әсер ететін еді; одақтастардың қолдауы олардың немістерге тигізетін әсерін едәуір арттыра алатын еді; олар коммунистер және КСРО-ға бағдарланған. Ол өзінің баяндамасы «біраз қыбыр-жырбыр тудырғанын» айтады. Ол алғашқы әскери-теңіз көлігімен бірге келуге рұқсат етілмеген екі югослав байланыс офицерін алуға жіберілді. Италияның Адриатика жағалауындағы Бариде, қазір тактикалық әуе күштерінің операциялық орталығында, ол бұл қиын болатынын түсінді, өйткені неміс шабуылы бүкіл Далмация жағалауын басып алған еді. Бақытына орай, ол әуе маршалы Шолто Дугластан өзіне байланыс офицерін тағайындауды сұрады, және қанат командирі Джон Б. Селби құдайдан сыйлық болды. Олар бірге «Балтимор» бомбалаушысын және «Жақын» истребителінің эскортын алуға рұқсат алды. Олар екі рет Италиядан күн ашық күні ұшып шықты, бірақ екі рет те Босния тауларына барар жолда бұлттар кедергі келтірді. Үшінші күні истребительдер қолжетімді болмады, сондықтан бомбалаушы жалғыз ұшты, бірақ тағы да ауа райы жерге қонуға мүмкіндік бермеді. Италияға оралғанда, олар партизандардың кішкентай неміс ұшағын қолға түсіргенін хабарлады. Ұшақты тиеп жатқанда, сатқынның ескертуімен жау ұшағы Гламоцтағы қону жолағын бомбалады, нәтижесінде Уитли, Найт және Рибар қаза тауып, Милоевич жараланды. Бұл оқиға қараша айының соңында миссияның маңыздылығын арттыруға түрткі болды, жақын арада Маклин үлкен «Дакота» ұшағы мен жартылай эскадрилья «Жақын» истребителін алды, соның арқасында қону операциясын аяқтау мүмкін болды. Милоевич пен Велебит Маклинмен бірге Александрияға барды, онда югославтар бірнеше күн демалды, ал Маклин премьер-министрді іздеді. Черчилль оны әдеттегідей қабылдады: төсекте, кестелі халат киіп, сигара піпесімен. Ол, Иосиф Сталин және Франклин Д. Рузвельт жақында Тегеранда өткен конференцияда Югославия мәселесін талқылап, партизандарға барлық қолдауды көрсетуге келісті. Бұл шешуші бетбұрыс болды. Четниктерге бір тапсырма берілді (көпірді жарыту) және олардың әлі де тиімді одақтас бола алатынын көрсету үшін мерзім белгіленді; олар бұл сынақтан өтпеді, және оларға арналған көмек партизандарға қайта бағытталды. Британ үкіметі Петр патша мен оның эмиграциядағы корольдік үкіметінің саяси және моральдық мәселесімен күресті. Бірақ басты мәселелер әуемен жабдықтау және әуе көмегі болды, және осыны үйлестіруге көмектесу үшін Маклиннің миссиясы кеңейтілді. Жаңа офицерлердің қатарында шотланд гвардиясының Эндрю Максвелл, 2-ші шотланд гвардиясының Джон Кларк, қару-жарақ сарапшысы Джеффри Куп, Хиллари Кинг, байланыс офицері Джонни Трегида және бір кезде Рэндольф Черчилль болды. Олардың кейбіреулері SAS-тың мүшелері немесе өткен жылы Солтүстік Африка кампаниясынан танымал болды.

Югославияның маршалы

Маклин аралдарға оралып, Виске әуежай және әскери-теңіз базасы үшін ең қолайлы орын деп шешті. Одан кейін ол оны гарнизонмен қамтамасыз етуі керек болды. Бұл мәселені генерал Александрмен және оның штаб бастығы генерал Джон Хардингпен талқылады, олар мұның мүмкін екенін ойлады және оны премьер-министрге хабарлау үшін Маракешке дейін апарып соқты. Черчилль оған әскерлерді бөліп беруге уәде берді және Титоға жеке хат жазды, оны жеткізуді Маклинге тапсырды. Маклин қайтадан Боснияға парашютпен түсті, ол енді бұл жердің беймәлім еместігін сезінді, себебі ол алты ай бұрын осында болған. Тито, қараша айының соңынан бастап Югославия маршалы атанды, Черчилльдің бір мемлекет қайраткерінен екіншісіне көрсеткен құрметіне риза болды. Партизан штабы Дрвар ауылына көшті, онда Тито сарқырамасы бар үңгірде тұрды. Маклин онда бірнеше ай бойы онымен "сөйлесіп, тамақтанып, ең бастысы, пікір таластырып" өткізді. Олар Титомен ел бойынша әуеден тасымалданатын жүкті бөлу жүйесіне келісті, бірақ кейбір офицерлер үлесін үлкендетуді қалады. Әуеден тасымалдау жиіледі, сондай-ақ партизан операцияларына әуеден қолдау көрсету де күшейді. Осы кезде четниктерге көрсетіліп келген барлық қолдау тоқтатылды, бұл туралы Черчилль Парламентте мәлімдеді. Маклин Сербияға барып, четниктердің бекінісі партизандар үшін қандай қауіп төндіріп тұрғанын өз көзімен көруді шешті. Сәуір айының басында, бұл мәселені реттеуге үлкермей, оған Лондонға қосымша талқылау үшін шақыру келді. (Алжирдегі тоқтау Черчилльпен арнайы ұйымдастырылған радиоарнасы арқылы сөйлесуге мүмкіндік берді. Телефон арқылы сөйлесуді ұнатпайтын Маклин кодтардың шатасуынан қызығушылық танытты. Черчилльдің ұлын Пиппин деп атады.) Англияға келген соң олардың көздеріне "оңтүстік округтердің бәрі бір алып қарулы лагерь" сияқты көрінді. Нормандияға күтілетін шабуылға байланысты туған жағдайға қарамастан, баспасөз және шенеуніктер югослав оқиғасын естігісі келді, сондықтан Маклин мен Велебит өте көп жұмыс істеді; тіпті АҚШ генералы Дуайт Д. Эйзенхауэр олармен кездесуге ниет білдірді. Чекерсте Маклин патшалықтағы эмигрант үкімет пен партизандар арасындағы ықтимал келісімге қол жеткізуге тырысты. Маклин Бари мен Боснияға қайтуға дайындалып жатқанда, жаудың Дрвардағы партизан штабына күшті шабуыл жасағанын, кейін "Аттың қимылы" деп аталғанын естіді. "Бұл - деміңді кесіп тастайтын хабар". Вивиан Стриттен толық мәлімет алғаннан кейін, ол неміс бомбалаушыларының толыққанды шабуыл жасағанын, Тито мен партизандар қашқаннан кейін, азаматтық тұрғындардан кек алғанын және ерлер, әйелдер мен балаларды қырғанын естіді. Дрварға жасалған шабуылдан кейінгі аптада одақтас авиациясы партизандарды қолдау үшін мыңнан астам рейс жасады. Орман ішінде қысымға ұшыраған Тито қауіпсіз жерге көшіп, штабын сол жерде құру қажеттігіне келді. Сәйкесінше, ол Вивиан Стриттен одақтастардың оны және оның қызметкерлерін эвакуациялауын ұйымдастыруды сұрады, олар солай істеді. Маклин Лондоннан қайтып келген жолда Бариде маршалмен кездесіп, оның Висте базасын құруды жоспарлап жатқанын көрді. Корольдік теңіз күштері оны тамаша күйде, естен кетпес қонақ бөлмесімен қарсы алды, онда Тито ағылшын тілінде "Сотық пен мысық" өлеңін оқып берді.

Югославияның болашағы туралы келіссөздер

Вис арадағы айларда өзгеріске ұшырап, ұшақтар, коммандостар және әскери қайықтар үшін маңызды базаға айналды, олар "Истриядан Монтенегроға дейін Югославияның жағалау бойындағы жау кемелеріне қатысты қарақшылық әрекеттермен айналысып жатты". Осы уақытта соғыстың басқа майдандарында да жылдам прогресс байқалды, ал немістер қиын жағдайға түсті. Югославияның болашақ бейнесін ең жоғары деңгейде талқылау қажет болды, сондықтан Маклин Тито мен оның сүйіктілерін Неаполь маңындағы одақтас күштердің штабы – Казертаға шақыруды тапсырды. Маклин онымен бірге болды, бұл оның өз елінен тыс жердегі алғашқы ресми пайда болуы еді. Келіссөздер жалғасып жатқанда, Маклинге Черчилль бір аптадан кейін Италияға келетінін және Югослав маршалын кездесуге ниеттенгенін айтты, бірақ қауіпсіздік шаралары премьер-министрдің қозғалысын жариялауға мүмкіндік бермеді. Маклин Титоның сапарын қосымша сапарлар мен сылтаулармен ұзартты, оны Римге және Кассиноға, "Неаполь шығанағына қарап тұрған төбедегі шағын, күлкілі үйінде Гермиона Ранфурлимен шай ішуге" және Каприге миссис Харрисон Уильямспен кездесуге алып барды. Бір күні түстен кейін сыртта отырған Тито ауыр ұшақ пен оншақты истребитель келе жатқанын көріп, бұл мырза Черчилль болуы керек деп мәлімдеді. Маклин әзілдеп: "Одан бірдеңе жасыру оңай емес еді", – деді. Келесі келіссөздер Неаполь конференциясы деп аталды, онда Тито, Велебит және Ольга бір жағында, ал Черчилль мен Маклин екінші жағында отырды. Черчилль бұл мәселеге жеке көңіл бөлгеніне қуанды және, Маклиннің айтуынша, оны өте жақсы атқарды. Бір күні екі көшбасшы демалып, мәселені сарапшылар комитетіне тапсырғаннан кейін, Черчилльдің дереу назар аударуын қажет ететін мәселе туындады. Маклин оны іздеуге жіберілді, ол Неаполь шығанағында шомылып жатыр деп есептелді. Жағалауға жеткенде олар Францияның оңтүстігіне (Драгун операциясы) бет алған әскер тасымалдау кемелерінің үлкен флотилиясын және олардың арасында айналып өтетін кішкентай, ашық көк адмирал баржасын көрді. Маклинге сақтықпен жүргізілетін капитан мен тартымды стенограф бар кішкентай торпедалық қайық берілді. Ол баржаның артынан қуып жететін болды, ақырында премьер-министрге жетіп, оның Маклин мен оның экипажының келуіне қатты риза болғанын көрді. Неаполь конференциясынан кейін Тито Висте Иван Шубашич, Корольдік Югославия үкіметінің премьер-министрі және оның әріптестерімен дипломатиялық талқылауларды жалғастырды. Бұл елшіліктің британдық елшісі Ральф Стивенсон Шубашичті Виске ертіп барды, бірақ ол мен Маклин келіссөздерден шетте қалды және күндерін жүзумен және болжамдармен өткізді. Екі тарап Вис келісіміне келді, ол Маклиннің айтуынша, "нақты болуы мүмкін емес сияқты көрінді". Бұл оқиғаны тойлау үшін Тито барлығын моторлы қайықпен жергілікті әдемі орынға, күн сәулесімен жарықтандырылған су асты үңгіріне (Бишево) алып барды. "Біз бәріміз киімдерімізді шешіп, шомылып, денелеріміз көкшіл, қорқынышты түрде жалтырады. Бұл жердегі әркімнің бір немесе басқа Югославия үкіметінде министрлік лауазымы болды, және сол көк түстегі түнекте бір көк және фосфоресцентті мырза екіншісіне соқтығысқанда, қатты айқайлау мен күлімсіреу болды".

Іс-қимылдарды жоспарлау

Бірақ бұл кезде Маклин жоғары саясат пен гарнизондық өмірден жалықты. Ол қайтадан іс-қимылға араласуды қалады, ал немістер Югославиядан шығуға дайындалып жатқандай көрінді. Сондықтан ол "Ратвик" операциясы деп аталатын жоспарды жасады. Партизандар мен одақтастар жеті күн бойы тығыз үйлесімдегіліктегі әрекеттері арқылы оське қарсы күштерді қысымға салуға және олардың байланыс желілерін қиратуға тиіс болды. Балқан әуе күштерінің командирі Билл Эллиот, сондай-ақ Әскери-теңіз күштері мен генерал Уилсон жоспарды қолдады. Тито да келісім білдірді, бірақ Маклиннің айтуынша, егер ол немістерді мүмкіндігінше ертерек кетуге рұқсат бергісі келсе, мұны түсінуге болар еді. Маклин Черчилльден Сербияға, бұрын четниктердің бекінісі болған жерге барып, Ратвик операциясын сол жерден бақылауға рұқсат сұрады. Ол Радан тауының жанындағы Бойникке қонды, онда болгарлар, албандар, ақ ресейліктер және немістер қоршап тұрды. Тамыздың соңында ол және оның командасы Бари мен Казертада, Сербиядағы партизандар және басқа жерлерде Ратвик операциясының мәліметтерін аяқтады. Осыдан кейін ақ ресейліктер өз әскери қоймасын жарып, жау шегіне бастады. Келесі күні Маклин Лесковацқа жақын жерге көшті, ал ертесі күні Ратвик операциясы басталды, елу ауыр бомбалаушылар сағат 11:30-да қалаға шабуыл жасады. "Бұл кезде "ұшақтар мақсатына жетіп, одан асып кеткенде, біз қарап тұрғанда, Лесковацтың бүкіл қаласы шаң мен түтін мен қирандылардың құрсауында ауаға көтерілгендей болды, және үлкен дауыс құлағымызға жетті. Қайтадан аспанға қарағанда, әлі де өз бағытымен ұшып келе жатқан "ұшақтар" алыста күміс нүктелердей көрінді. Тіпті партизандар да ойсырағандай көрінді". Сол түні құрлықтағы шабуыл басталды, және Маклин партизандардың Белград-Салоника теміржолына шабуыл жасағанын, көпірлерді жарып, ұйықтағыштарды өртеп, оны қолдануға жарамсыз еткенін көрді. Немістер оны жөндеуге тырысқанда, Балқан әуе күштері оларға кедергі келтірді. Олар Грекия мен Македониядан әуе арқылы эвакуациялауға тырысты, бірақ одақтастар олардың жолын кесті. Маклин үш британдық серігімен және бір югослав жетекшісімен бірге атпен Сербияның солтүстігіне қарай сапарлады. Олар бірнеше күн бойы өркендеген аймақтардан өтті, "Босния мен Далмациядан кейін таң қалдыратын", онда шаруалар Ұлыбританияға зор құрмет көрсетіп, партизандарға қатысты сақтық танытты, оларға жомарт қонақжайлық пен тамақ сыйлады. Бір күні олар ауылдың сыртында тіктеп, жақын жерден "әртүрлі ыдыстар, себеттер, құмыралар мен бөтелкелермен келе жатқан шаруа әйелдерін көрді. Олар жұмыртқа, қышқыл сүт, жаңа нан, екі тауық, қуырылған шошқа, қаймақ, нан, шарап, шабдалы мен жүзім алып келді". Сапар барысында көптеген оқиғалар болды, кейбіреулері жағымды, ал кейбіреулері шатастырды, ыңғайсыздық пен алаңдаушылық тудырды. Барлығын есептегенде, Маклин оны "жағымды өмір" деп тапты, Висте саяси келіссөздердің көлеңкесінде өткен өмірін "қатты жек көрумен" еске алды. Ол Белград азат болғанда Сербияда қалуды үміттенеді, бірақ Титоның жоғалып кеткені туралы хабар алды - немесе Черчилль айтқандай, "кетіп қалды" - және оны табуға тырысу керек болды. Маклинды алу үшін ұшақ жіберілді.

Соңғы кезеңдер

Бариден ол Тито Белградты қайтарып алуға жетекшілік ететінін есептеп, өзі сонда баруға бел буды, Вальевоға джиппен жетті. Осы жерде "Лили Марлен" әні, Радио Белградтан таратылып, ол шөлден тау шаңырағына дейін түні бойы тыңдаған ән, аяқталды. "Көп ұзамай", - деді ол ойша. Партизан отряды Аранджеловац арқылы өтіп, жақын арада азат етушілер ретінде құрметтелген Қызыл Армиямен кездесті. Маклин олардың көбісінің жауынгер екенін, ал көліктерінде тек жанармай мен оқ-дәрі болғанын байқады. Қалғанын, болжам бойынша, жаудан немесе жергілікті халықтан алған. "Біз Атил және Шыңғыс ханның әкімшілік тәсілдеріне оралып келе жатырмыз, ал нәтижелеріне мұқият көңіл бөлу керек сияқты", - деді ол. Астанаға дейінгі соңғы он шақырымда олар жақындағы шайқаста қаза тапқан жүздеген адамдардың денелерін және жүзден астам, жазаланғандардың тізімін көрді. Генерал Пеко Дапчевичтің штабына келгенде, қаланың географиясы туралы шамалы ғана түсінігі бар штаб бастығы Маклин мен Вивиан Стритты қала бойынша турға алып шықты, ауыр артиллериялық оққа түсуге қарамастан ол оған мән бермеді. Калемегдан террасасынан, қала ортасындағы ежелгі бекіністен, олар неміс әскерлерінің Дунай арқылы Земунге қарай шегініп бара жатқанын көрді. Анық себебі белгісіз, немістер соңғы әскерлері көпірден өткеннен кейін оны жарытпады, бұл ресейліктерге бірнеше минуттан кейін олардан ілесіп кетуге мүмкіндік берді. Кейін Маклин осы жұмбақтың шешімін тапты және оны ертегімен салыстырды. 1912 жылғы Балқан соғысындағы қақтығысқа қатысқан тәжірибесі бар ескі мектеп мұғалімі, жарылғыш заттарды орнатылғанын көрді және оларды қалай деактивациялауды білді. Ол 1912 жылы алтын медаль алды, ал осы бастамасы үшін тағы бір медаль алды. Бірнеше күннен кейін Тито келді, ал Маклин Черчилльтің оның кенеттен және түсіндірілмейтін кетуіне наразылығын жеткізуге міндетті болды. Тито Сталиннің шақыруымен Мәскеуге барды, кеңес жоғары командасымен мәселені шешу үшін. Маклин келісім жобасын жасауға көмектесті, онымен Лондонға барды, ал Титоның өкілдері оны Мәскеуге жеткізді. "Бұл қиын және ризасыз міндет болды. Әрине, король Петрді де, барлық козырьларын қолында ұстап отырған Титоны да көндіру оңай болған жоқ". Келіссөздер айлар бойы жалғасты, ал осы уақытта Маклиннің қызметкерлері басқа жердегі партизандық соғыстарға көмектесуге асықты. 1945 жылдың ақпан айында Ялтада өткен Үш Үлкеннің (Черчилль, Рузвельт және Сталин) кездесуінде Тито мен Шубашич мәселені шешуі керек екені анық болды, король Петр мойынсұнып, барлық бөлшектер өз орнына келді. Регенттер, сондай-ақ біріккен үкімет ант берді, ал британ елшісі ұшып келді. Маклин, со наконец, кете алды.

Цитаталар

Қайырға жеткен соң, таксиге отырып, маған берілген мекенжайға бардым. "Ах", - деді мені алып келген египеттік, адресті естігенде. "Сізге құпия қызмет керек" деді. (Бенгазиге барғанда.) Біз көше ортасымен қол ұстасып, ысқырымыз да, біздің онда болуға толық құқығымыз бар екенін көрсетуге тырыстық. Ешкім бізге ең аз назар да бөлмеді. Мұндай жағдайларда адамның мінез-құлқы шешуші. Егер сіз табиғи түрде әрекет ете алсаңыз және қандай да бір жасырындық белгісін көрсетпесеңіз, онда ең күрделі маскировкалар мен жалған құжаттардың бәрі де бекер болады. Бірнеше ондаған көлік пен бірнеше жүз адамды 800 шақырымдық сусыз шөл арқылы жаудың назарын аудармай тасымалдау оңай шаруа емес екені анық. Жарылғыш заттарға толы тағы бір жүк көлігі жарылып, менің барлық жеке заттарымды алып кетті. Осымен тағы екі жүк көлігі жоғалды. Менде енді автоматты пистолет, призмалық компас және бір қасық күміс қасық ғана қалды. Енді мен жеңіл саяхаттауым керек. Сол түні біз жеген тамақ біраз уақыттан бері жеген тамағымыздан әлдеқайда сәндірек болды. Әдеттегі бір қасық консерві еттен өзге, қалған суды ыстық ботқа жасауға және шай қайнатуға жұмсадық. Сонымен қатар, әркімге бір шыны ром құйып іштік. Бұл суды кешкі астан кейін құмды төбеде жатып, күннің құмдардың арасына батып бара жатқанын көріп отырып іштік. Мен осылай дәмді тамақ жегенімді есімде жоқ, немесе осылай әсем әрі қуантарлықтай тамақ жегенімді. Әрине, бұл шығындық болды, себебі біз жеп болған соң, ешқандай тамақ қалмады, және әр адамға жартылай ғана су толтырылған бір су бөтелкесі ғана қалды. Сол күні мен [Сэр Александр] Кадоганмен кешкі ас ішуге тиіс едім. Ваннада жатқанда, оны соңғы рет Сыртқы істер министрлігіндегі кабинетінде көргенімді, оған Дипломатиялық қызметтен кеткенімді айтқан едім. Бұл өте ұзақ уақыт бұрын болған сияқты. Арадағы аз, бірақ маңызды жылдарды еске түсіргенде, мен өзімнің шешіміммен қаншалықты бақытты болғанымды және аралықта маған бұйырған тәжірибелерді жіберіп алмағанымды анық түсіндім. Мен үшін болашақтағы белгісіздік пен қауіпсіздікке үміт арту, үкіметтік қызметтегі мансаптың баяу да сөзсіздігінен гөрі, өзімнің тағдырымның иесі екенімді сезіну жағымсыз емес еді. Сол аяғыммен ыстық суды толығымен ашып, қысыммен, қуанышпен ваннада жаттым. Келесі күні мен ұшқышыма, көңілді жас жаңа зеландиялыққа, бізге шынымен де эскорт керек пе деп сұрадым. Ол, егер бізге жаман оқиға болмаса, кез келген нәрседен қашып кете алатынын айтты, бірақ өте жаңарудан басқа. Мен одан, егер біз эскортсыз ұшсақ, қиындыққа ұшырайтынын сұрадым. Ол қуана-қуана, егер біз аман-есен қайтып келсек, ешкім ештеңе айтпайды, ал егер қайтып келмесек, бәрібір ештеңе өзгермейді деді. Бұл логикалық көрінді, сондықтан біз Робинге хабар жіберіп, келгенімізді хабарладық және өз бетімен жолға шықтық. Мен дұрыс айттым: біз өте төменнен тасталдық, парашютім ашылысымен бірге, мен ыңғайлы болғаннан гөрі күшпен жерге түстім.