Кіріспе

Сикандар хан Лоди (; 21 қараша 1517 жылы қайтыс болды), тумасы Низам хан, 1489 және 1517 жылдар аралығында Дели сұлтандығының сұлтаны болды. Ол 1489 жылы шілдеде әкесі Бахлул хан Лодидің қайтысынан кейін Лоди әулетінің билеушісі атанды. Дели сұлтандығының Лоди әулетінің екінші және ең табысты билеушісі болған ол, парсы тілінде ақындық өнердің де шебері еді және 9000 шумақтан тұратын диван жазды. Бұрын Дели сұлтандығының құрамында болған, бірақ жоғалған жерлерді қайтаруға тырысып, Лоди әулетінің билігіндегі аумақты кеңейте алды.

Өмірбаян

Сикандар – Делі сұлтандығының Лоди билеуші әулетін құрған Сұлтан Бахлул Лодидің екінші ұлы. Сикандар – өкіметінің аумағында сауданы дамытқан қабілетті билеуші болды. Ол Лоди билігін Гвалиор және Бихар аймақтарына дейін кеңейтті. Алауддин Хусейн-шах және оның Бенгал мемлекетімен шарт жасады. 1503 жылы қазіргі Агра қаласын салуға бұйрық берді.

Ман Сингх Томармен қақтығыс

Жаңадан таққа отырған Раджа Ман Сингх Томар Делиден шабуылға дайын болмағандықтан, Бахлул Лодиге 800,000 танка (монета) алым төлеп, соғыс болмай қалуды шешті. 1489 жылы Сикандар Лоди Бахлул Лодидің орнын басып, Дели сұлтаны болды. 1500 жылы Манасимха Сикандар Лодиді құлатуға қатысты жоспарға қатысқан Делиден келген кейбір бүлікшілерге баспана берді. Сұлтан Раджа Ман Сингх Томарды жазалап, өз аумағын кеңейту үшін Гвалиорға қарсы жазалау экспедициясын бастады. 1501 жылы ол Гвалиордың тәуелділігі болған Дхолпурды басып алды, оның билеушісі Винаяка дева Гвалиорға қашып кетті. Сикандар Лоди кейін Гвалиорға қарай аттанды, бірақ Чамбал өзенінен өткеннен кейін, оның лагерінде індет таралып, оны жорығын тоқтатуға мәжбүр етті. Раджа Ман Сингх Томар бұл мүмкіндікті Лодимен татуласуға пайдаланып, ұлы Кунуар Викрамадитты Лоди лагеріне сұлтанға сыйлықтармен жіберді. Ол Делхидегі бүлікшілерді, Дхолпурды Винаяк девасына қайтару шартымен, қуып шығаруға уәде берді. Сикандар Лоди осы шарттарға келісіп, кетіп қалды. Тарихшы Кишори Саран Лал Винаяк Дева Дхолпурды мүлдем жоғалтпады деп болжайды: бұл әңгімені Делидің жылнамашылары сұлтанға жағымпаздану үшін ойлап тапты. 1504 жылы Сикандар Лоди Гвалиордың Томар патшасына қарсы соғысын қайтадан бастады. Алдымен ол Гвалиордың шығысында орналасқан Мандраял бекінісін басып алды. Ол Мандраялдың айналасын тонады, бірақ оның көптеген сарбаздары кейінгі індет кезінде өмірлерін жоғалтты, бұл оны Делиге қайтуға мәжбүр етті. Кейіннен Лоди өзінің базасын Гвалиорға жақын орналасқан жаңадан құрылған Агра қаласына көшірді. Ол Дхолпурды басып алды, содан кейін Гвалиорға қарсы жорық жасады, бұл жорықты джихад деп сипаттады. 1505 жылдың қыркүйегінен 1506 жылдың мамырына дейін Лоди Гвалиордың айналасындағы ауылдық аймақтарды талан-таражға салды, бірақ Гвалиор бекінісін Раджа Ман Сингх Томардың шабуылдап-қайта шегіну тактикасының кесірінен басып ала алмады. Лодидің егістіктерді жойғанынан туындаған азық-түлік тапшылығы Лодиді қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Аграға оралған кезде Раджа Ман Сингх Томар Джатвар маңында оның әскеріне тұзақ салып, жаулап алушыларға ауыр зардап келтірді. Гвалиор бекінісін басып ала алмаған Лоди Гвалиорды қоршаған кіші бекіністерді басып алуға шешім қабылдады. Сол кезде Дхолпур мен Мандраял оның қолында болатын. 1507 жылы ақпанда ол Нарвар Гвалиор жолындағы Удитнагар (Утгир немесе Авангарх) бекінісін басып алды. 1507 жылдың қыркүйегінде ол Нарварға қарсы аттанды, оның билеушісі (Томара руының мүшесі) Гвалиордың Томаралары мен Малва сұлтандығының арасында адалдығын өзгертті. Ол бекіністі бір жылдық қоршаудан кейін басып алды. 1508 жылдың желтоқсан айында Лоди Нарварды Радж Сингх Каччваханың басқаруына беріп, Гвалиордың оңтүстік-шығысында орналасқан Лахарға (Лахайер) қарай аттанды. Ол Лахарда бірнеше ай болды, сол уақытта ол төңкерістерден тазартты. Келесі бірнеше жылда Лоди басқа да қақтығыстарда белсенді болды. 1516 жылы Гвалиорды басып алу жоспарын жасады, бірақ ауру оған кедергі болды. Раджа Ман Сингх Томар 1516 жылы қайтыс болды, ал Сикандар Лодидің ауруы 1517 жылдың қарашасында қайтыс болды.

Қамқоршы және ақын

Сикандер өзінің билігі кезінде білім мен ғылымды қолдады. Оның ықпалы Делиде поэзия мен музыканың қайта жаңаруына бастады, осының нәтижесінде индус ақыны Дунгар мұсылман колледжінде сабақ берді. Ол тек жазушылардың жомарт меценаты ғана емес, сонымен қатар «Гүл Рухи» псевдонімімен парсы поэзиясын жазған талантты ғалым және ақын болды. Сикандердің музыкалық білім беруді қолдауының арқасында құрастырылған «Лахджат Сикандар Шахи ва лата'иф и ла мутанахи» – сирек кездесетін музыкалық шығарма. Бұл шығарма Сикандердің үнді музыкасына деген терең қызығушылығын көрсетті.

Дін

Сикандардың анасы индус болғандықтан, ол саяси мақсатта исламдық сенімдерін көрсетуге тырысты, қатаң сүнни дәстүрін ұстанды. Ол индуистік ғибадатханаларды қиратты және уламалардың қысымымен индуизмді исламмен тең шынайы деп мәлімдеген брахманның өлім жазасына кесілуіне рұқсат берді. Сонымен қатар, ол әйелдерге мұсылман әулиелерінің мазарларына (бейттерге) баруға тыйым салды және легендарлы мұсылман шейіті Салар Масудтың найзасының жыл сайынғы процессиясын тоқтатты. Сикандардың алдында кішігірім ауылдар мен қалалардағы сот жұмыстарын жергілікті басшылар атқарса, сұлтанның өзі ислам заңдарының (шариғат) ғалымдарымен кеңесетін. Сикандар бірнеше қалада шариғат соттарын құрды, бұл қазилерге шариғат заңын кең ауқымда қолдануға мүмкіндік берді. Бұл соттар мұсылман халқы көп аймақтарда ашылса да, мұсылман емес халқына да, соның ішінде мүліктік даулар сияқты діни емес мәселелерге де қолжетімді болды.