Кіріспе

Эстониядағы қала

Кохтла-Жарве – Эстонияның солтүстік-шығысында орналасқан қала және муниципалитет. Ол 1924 жылы құрылып, 1946 жылы қала мәртебесін алған. Қала өте жоғары деңгейде өнеркәсіптік дамыған, мұнайсланецті өңдейді және түрлі мұнай-химия өнімдерін шығарады. 1944–1991 жылдар аралығындағы Кеңес окупациясы кезінде Ресей мен бұрынғы КСРО-ның басқа аймақтарынан көптеген жұмысшылар шақырылып, қарқынды өсіп келе жатқан қаланы қоныстандырды. 1934 жылғы халық санауы бойынша 90%-дан астам халқы эстондықтар болған Кохтла-Жарве аймағының демографиялық құрамы 20 ғасырдың екінші жартысында күрт өзгеріп, эстондықтардың үлесі азайды. Қала тұрғындарының 21%-ы эстондықтар, ал қалған бөлігінің көпшілігі – ресейліктер. Кохтла-Жарве Эстонияда халық саны бойынша бесінші орында тұр. Кохтла-Жарве Эстония муниципалитеттерінің арасында ерекше, себебі оның аумағы бірнеше үзіліссіз бөліктерден тұрады. Екі негізгі бөлігі – Ярве (Кохтла-Жарве қаласының орталық бөлігі) және Ахтме, әрқайсысында 20 000-ға жуық адам тұрады және олардың арасы шамамен 10 км. Солтүстік-шығыс Ида-Виру округіндегі мұнайсланец кендерімен байланысты бірнеше басқа да елді мекендер Кохтла-Жарве аудандары ретінде басқарылады. Кеңес окупациясы кезінде Жохви қаласы да Кохтла-Жарве құрамына енген.

Тарих

Кохтла-Ярве тарихы Эстонияның негізгі минералы – мұнайсланецтің өндірісімен тығыз байланысты. Қазіргі Кохтла-Ярве аумағында орта ғасырдан бері бірнеше елді мекендер болғандығы туралы мәліметтер бар. Данияның жер тізімінде Ярве және Кукрусе ауылдары алғаш рет 1241 жылы Jeruius және Kukarus аттарымен, ал Сомпа ауылы 1420 жылы Soenpe атымен тілге алынған. Оның неміс тіліндегі атауы Kochtel Türpsal болды. Жергілікті тұрғындар мұнайсланецтің тұтанғыш қасиетін ежелден білген, бірақ Эстонияда оның өнеркәсіптік өндірісі тек 20 ғасырда ғана басталды. 1916 жылы жүргізілген зерттеулер мұнайсланецті отын ретінде де, химия өнеркәсібі үшін шикізат ретінде де пайдалануға болатынын көрсетті, және Ярве ауылының жанында кен қазу жұмыстары басталды. 1919 жылы Эстония мемлекеттік мұнайсланец өнеркәсібі корпорациясы құрылды және шахталық және ашық әдіспен өндіру кеңейтілді. Кендердің жанында жұмысшыларға арналған елді мекендер пайда бола бастады. 1924 жылы Кохтла теміржол станциясының жанында мұнайсланец өңдеу зауыты салынды, ал жақын орналасқан Кохтла-Ярве елді мекені өсуге басталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эстонияның мұнайсланец кен орынының маңызы артты. 1941–1944 жылдары Эстонияны басып алған немістер оны отынның маңызды көзі деп санады. Дегенмен, олар толыққанды өндіріс жүргізе алмады. Соғыстан кейін Эстонияны басып алған Кеңес Одағы өзінің өнеркәсібі үшін мұнайсланецтің үнемі арта түсетін мөлшерін қажет етті, сондықтан өндіріс күрт кеңейтілді.

Демография

Кохтла-Ярве, кен өндіру аймағындағы басты елді мекен ретінде, 15 маусымда 1946 жылы қала мәртебесін алды. Сол кезден бастап, келесі жиырма жыл ішінде Кохтла-Ярве шегінде көршілес елді мекендердің әкімшілік бірігу процесі жүрді. Кохтла мен Кукрусе 1949 жылы қалаға қосылды; 1960 жылы Йыхви, Ахтме және Сомпа. 1964 жылы Кивиыли қаласы мен Ору, Пысси және Вивиконна қалалары қалаға бағынышты болды. Осылайша, Кохтла-Ярве едәуір кеңейіп, ерекше құрылымы бар қалаға айналды, өйткені оның бөліктері орман, ауыл шаруашылығы жерлері мен мұнайсланец кен орындары арасында шашырап қалды. Қаланың жалпы халқы негізінен КСРО-ның әртүрлі аймақтарынан келген жұмысшылар есебінен өсті, 1980 жылы (бағынышты елді мекендермен бірге) 90 000 адамға жетті. Кеңес Одағының оккупациясы аяқталғаннан кейін Эстония 1991 жылдың тамызында тәуелсіздік алды, содан кейін қалалық аудандардың саны азайды, өйткені Йыхви, Кивиыли және Пысси жеке қалалар болып құрылды. 1990 жылдары мұнайсланецты өндіру және өңдеу көлемі күрт төмендеді, ал Ида-Виру округіндегі жоғары жұмыссыздық салдарынан көптеген Кохтла-Ярве тұрғындары Таллин немесе Ресейге көшіп кетті. +Этникалық құрамы 1959 2021Этникалық құрамы195919701979198920112021саны%саны%саны%саны%саны%саны%эстондықтар1192640.92088330.61972626.41614020.9847917.8599216.1529815.8орыстар3703754.24307759.35004464.73284368.92750873.92464673.6украиндықтар20092.9424533.3730623.9615213.1910072.7110793.22белорус40225.8939575.4440615.2521524.5113413.6010683.19финндер20202.9619102.6317052.218871.864171.123160.94жәйттер2050.301780.241580.20570.12450.12370.11латвиялықтар2240.331850.251620.211040.22540.151110.33немістер3510.483090.40990.21650.17630.19татарлар1480.202040.261180.25770.21700.21поляктар4530.624350.562800.591740.471710.51литовтар1790.261730.241620.21810.17620.1760.18белгісіз00.0000.0000.0000.005461.15490.13630.19басқа1726259.117392.556170.858741.135121.074101.105171.54барлығы29188100683181007269910077316100476791003720110033499100Ахтме, 1960 жылдан бері Кохтла-Ярве құрамына кіретін қала, 1959 жылы 11 215 тұрғыны болды, оның ішінде 1847 (16.5%) эстондық. 2006 жылдан бастап украиндық DF Group Кохтла-Ярведегі тыңайтқыш зауытына ие болды – ол (Австрия және Кипрдегі делдалдары арқылы) AS Nitrofert компаниясының 100% иелігін иеленді. 1993 жылы құрылған AS Nitrofert компаниясы (2006 жылға дейін) Эстонияда тыңайтқыштар өндіретін жалғыз зауыт болды және өндіріс шыңына жеткен кезде Эстониядағы табиғи газдың жалпы көлемінің 25%-ын пайдаланды.

География

Кохтла-Жарве ерекше құрылымға ие. Қаланың аудандары Ида-Виру округінің солтүстік бөлігінде кең аумақта шашырап орналасқан. Ярве және Ору аудандары арасындағы қашықтық шамамен 20 км.