Кіріспе

Picea rubens, әдетте қызыл шырша деп белгілі, Солтүстік Американың шығысында өсетін шыршаның бір түрі. Ол шығыс Квебек пен Нова-Скотиядан басталып, батысқа қарай Адриондак тауларына дейін, оңтүстікке қарай Аппалач таулары арқылы Жаңа Англиядан Батыс Солтүстік Каролинаға дейін таралған. Бұл түрді сары шырша, Батыс Вирджиния шыршасы, шығыс шыршасы және бальзам шыршасы деп те атайды. Қызыл шырша – Нова-Скотияның провинциялық ағашы. Көлеңкеге төзімді, кеш сақталатын қылқан жапырақты ағаш, ең қолайлы жағдайда биіктігі 30-40 метрге жетеді, діңінің диаметрі шамамен 0,7-1 метр болады, бірақ ерекше үлгілері 50 метрден аса биіктікке және 1,5 метрге дейін диаметрге жете алады. Оның конус тәрізді, тар тажы бар. Жапырақтары ине тәрізді, сары-жасыл түсті, 5-10 см ұзындықта, төрт қырлы, иілген, өткір ұшты және бұтақтың барлық жағынан шығады. Қабығы сыртынан сұр қоңыр, ішінен қызыл қоңыр, жұқа және қабыршақты болады. Ағашы жеңіл, жұмсақ, сақиналары тар және сәл қызыл түсті. Шишанкалары цилиндр тәрізді, 8-12 см ұзындықта, жылтыр қызыл қоңыр түсті және қатаң қабыршақты. Шишанкалар бұтақтардан төмен қарай ілінеді.

Тіршілік ету ортасы

Қызыл шыршаның өсу қарқыны баяу немесе орташа, 250–450 жылдан астам өмір сүреді және жас кезінде көлеңкеге өте төзімді. Ол көбінесе таза ормандарда немесе шығыс ақ қарағай, бальзам шыршасы немесе қара қарағаймен араласқан ормандарда кездеседі. Фрейзер шыршасымен бірге қызыл шырша Оңтүстік Аппалачи тауларының ең биік жерлерінде ғана кездесетін ерекше экожүйе – Оңтүстік Аппалачи шыршалы ормандарының екі негізгі ағаш түрінің бірі болып табылады. Оның өсетін жері ылғалды, бірақ жақсы кеуекті құмды сазды топырақ, көбінесе биік билікте. Қызыл шырша жел соғудан және қышқыл жаңбырдан оңай зақымданады. Батыс Вирджиниядағы Гадинер көркі жарасымды аймағындағы табиғи қызыл шырша орманы, сондай-ақ Қанахан аңғары, Роринг Плейнс Вест Уайлдернес, Долли Содс Уайлдернес, Сприс Маунтин және Сприс Ноб – бұрынғы кең қызыл шырша ормандарының орналасқан жерлері. Бұл ормандардың кейбір аймақтары, әсіресе Роринг Плейнс Вест Уайлдернес, Долли Содс Уайлдернес және Сприс Маунтиннің кейбір аймақтары айтарлықтай жақсарып келеді.

Туысқан түрлері

Бұл қара шыршаға жақын туыс, және олардың таралу аймақтары шектесетін жерлерде олардың араласуынан пайда болған будандар жиі кездеседі.

Қолданылуы

Қызыл шырша Рождество ағаштары үшін қолданылады және қағаз массасын жасауға пайдаланылатын маңызды ағаш. Ол сонымен қатар тамаша резонанстық ағаш болып табылады, көптеген жоғары сапалы акустикалық гитаралар мен скрипкаларда, әрі музыкалық аспаптардың дыбыс тақтасын жасауға қолданылады. Оның шырынынан шырша шайқауы жасауға болады. Сонымен қатар, одан шырша пудингі дайындауға болады. Бұдан басқа, оны құрылыс материалы ретінде, сондай-ақ тегістеу жұмыстарына және қораптар жасауға қолдануға болады.

Залал келтіретін факторлар

Көптеген ағаштар сияқты, қызыл шырша да жәндіктердің паразитіне ұшырайды. Олардың жәндікті жауы – қарағай құртқасы, бірақ ол ақ қарағай мен бальзам шыршасы үшін үлкен мәселе. Қызыл шыршаға зиян келтіретін басқа да мәселелер – қышқыл жаңбырдың көбеюі және қазіргі климаттың өзгеруі. Қышқыл жаңбырдың салдарынан топырақтағы алмастырылатын кальций азайып, алюминийдің мөлшері артады. Өйткені қышқыл жауын-шашын орман экожүйелеріндегі катиондық және қоректік циклдарды бұзады. Қышқыл жаңбырдың H+, NO3− және SO42 сияқты компоненттері ағаштардың кальцийді сіңіруін шектейді және алюминийдің қосылуын күшейтеді. Қызыл шырша үшін кальций концентрациясы физиологиялық процестер үшін маңызды, мысалы, қараңғыдағы тыныс алу және суыққа төзімділік, сондай-ақ ауруларға төзімділік, сигналдарды беру, мембрана және жасуша қабырғасының синтезі мен функциясы, және стоматаларды реттеу. Керісінше, еріген алюминий улы болуы мүмкін немесе тамырлардың кальций мен басқа да қоректік заттарды сіңіруіне кедергі келтіреді. Экожүйе және қоғамдық деңгейде кальцийдің болуы қоғамдық құрамымен, жетілген ағаштардың өсуімен және экожүйе өнімділігімен байланысты. Топыраққа алюминий қосылудың әсерін зерттеген бір зерттеуде осы жағдайларда P. rubens-тің өлім-жітімі жоғарылағаны анықталды. 1980 жылдары қышқыл жаңбырдың көбеюі жоғары биіктіктегі қызыл шырша ағаштарының жоғалуына себеп болды, себебі олар кальцийді жоғалтты және тоңазытуға төзімділігі төмендеді. Сонымен қатар, шыршаның инесі су мен бөлшектерді ұстап қалуға мүмкіндік береді, бұл топырақтың қышқылдануына, қоректік заттардың шайылуына және орманның құлдырауына әкеледі. Алайда, соңғы уақытта қышқыл жаңбырдың азаюы АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кейбір таулы аймақтарда қызыл шыршаның қайта өркендеуіне ықпал етті. Қызыл шыршаның өсуінің артуы жауын-шашынның pH деңгейінің жоғарылауымен байланысты, бұл қышқылдық шөгінділердің мөлшерін азайтады. Бұл осы аймақта атмосфераның ластануын азайтуға бағытталған саясаттың тиімді болғанын көрсетеді, бірақ топырақтың қышқылдануына сезімтал басқа да түрлер, мысалы қант емені, әлі де азаюда. Орталық Аппалачия шыршасын қалпына келтіру бастамасы (CASRI) орталық Аппалачияның биік жерлеріндегі тарихи қызыл шырша экожүйесін қалпына келтіру мақсатымен әртүрлі серіктестерді біріктіруге тырысады. Бұл әртүрлі топты құрайтын серіктестер – Аппалачи таулары бірлескен кәсіпорны, Аппалачи аймақтық орманды қалпына келтіру бастамасы, Қанаан аңғарының ұлттық жабайы табиғат қоры, Табиғи ресурстарды қорғау қызметі, Тау институты, Табиғатты қорғау қоры, Trout Unlimited, АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің Солтүстік зерттеу станциясы, АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің Мононгахела ұлттық орман, Батыс Вирджинияның табиғи ресурстар бөлімі, Батыс Вирджинияның орман шаруашылығы бөлімі, Батыс Вирджинияның биік жерлерін қорғау қоғамы, Батыс Вирджиния мемлекеттік парктері және Батыс Вирджиния университеті. 1800 жылдардың соңына дейін қызыл шыршалар Батыс Вирджинияда кеңінен таралған. 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында штатта кең ауқымды орман кесу басталды және қызыл шыршаның саны азайды. Солтүстік Каролинаның батысында қызыл шыршаның өсіп-өнуін арттыру үшін маңызды күш-жігер жұмсалды, әсіресе Америка революциясының қыздары атынан Моли Тарттың еңбегі. Солтүстік Каролинаның Брейвард қаласының тұрғыны Тарт Америка революциясы кезінде қаза тапқандарға ескерткіш ретінде DAR отырғызған жоғалған қызыл шырша Pisgah орманын табуға аттанды. 50,000 ағаштан тұратын орман 1940 жылы салтанатты түрде ашылды және Тарт орманын тауып, анықтағанға дейін ұмытылған болатын.