Маныка тайпасының тілі мен мәдениеті

Кіріспе

Маникия тайпасы – Маникия әулетінен тараған шона тайпасының бір тобы. Маника халқы бірнеше диалектіде сөйлейді, оның ішінде ЧиМаника (Солтүстік Маника), ЧиБоча (Оңтүстік Маника), ЧиУнге, ЧиХера, Чиджиндви және Мутаре, Русапе сияқты қалалық орталықтарда қолданылатын қалалық диалектісі бар. Маника халқының көп бөлігі Зимбабве мен Мозамбиктің батысындағы шығыс аймақтарынан шыққан. Бұл диалект Маникаленд провинциясының, Машоналендтің жоғарғы бөлігіндегі (Мутоко, Рушинга және Мудзи аудандары), Маника провинциясының, Софала, Тете және Замбезияда кеңінен таралған. Ньянга, Ньямаропа, Ньятатэ және айналасындағы аймақтардың тұрғындары ЧиМаника диалектісінде, ал Бухера және Боча аймақтарының тұрғындары ЧиХера және ЧиБоча диалектісінде сөйлейді. Маника тайпасының әрбір кіші аймағында өзіне тән мәдени ережелер бар.

Тіл

Маника тілі – шона тілінің диалектісі. Көбінесе Зимбабведің шығыс бөлігінде және Мозамбик шекарасында Маника халқы сөйлейді. Колонизация кезінде бұл термин шығыс Зимбабве әкімшілік провинциясы – Маникалендтен шыққан барлық адамдарды қамтыды. Маника халқы – басшы Мутасаның қарауындағы халық, олардың аумағы бұрын қазіргі Мозамбикке дейін созылған. Оңтүстік жағында Чибоча деп аталатын Джиндуи диалектісімен шектеседі. Джиндуи Чиманиманидегі Ндаумен шекаралас, Чипингеге дейін созылады және батысында Вахера орналасқан. Ндау диалектісі өзіндік күрделілікке ие, себебі құрғақ аймақтан келген адамдар биік таулы жерлерден келгендерден ерекшеленеді. Маника диалектісіне сіңген басқа мәдениеттер мен диалектілердің ішінде Чиунгуе бар, ол көбінесе Макони халқына тән, бұл диалект жоғарыда аталғандардан айқын түрде ерекшеленеді. Ньянгада да Зезуру мен Чиманикадан ерекшеленетін көптеген диалектілер бар. Басшы Сауманияның Ванямасы, Кайрезидегі Вахвеса, Ньямаропадағы Тангвена және Вабарве диалектілері Маника диалектін құрастыруға қосылған. Жергілікті сөздіктер мен сөз префикстерінде айырмашылықтар бар. Шығыс Африкада «маника» сөзі «танымал болу» дегенді білдіреді, сондықтан кейбір адамдардың тегі Маника болып келеді. Шона тілінде еркек есімдердің алдында құрмет пен үлкендік білдіретін «Ва» префиксі, Маника тілінде «Са» болып ауысады. Сондай-ақ, «ва» орнына «ва» қолданылады; «vanhu vakaenda vakawanda» – «wanhu wakaenda wakawanda» болады. Дегенмен, кейбір аймақтарда Зезуру және Каранга сөздері Чиманика тіліне аударылғанда толығымен өзгереді; мысалы, Зезуру тіліндегі «Nhasi» («бүгін» деген мағынада) сөзі Маника тілінде «Nyamusi» болады. Мәдениеттер, тілдер және жасанды шекаралар арқылы идентификация зимбабвийліктерді бөліп-жаруға және әкімшілік аудандарды басқаруды және бақылауды жеңілдетуге көмектесті. Алайда, бұл диалекттердің діни және мәдени нормаларын сақтауға және бағалауға жеткіліксіз болды. Бұл қазіргі үкіметтер тарапынан қабылданды, бірақ шекаралар өзгергенімен, осы диалекттерді мәдениеттің өкілі ретінде қарастыру мәселесі әлі де шешілмеген. Нәтижесінде, азшылық мәдениеттері тасталып, бағаланбай қалды, осылайша жеке басының және қатысу сезімінің маңызды аспектісі жойылды.

The Manyika language is a dialect of the broader Shona language. Largely spoken by the Manyika people in the eastern parts of Zimbabwe and across the border in Mozambique. During colonization the term was taken to include all people from Manicaland an administrative province of eastern Zimbabwe. The Manyika are the people under chief Mutasa whose territory used to stretch into now Mozambique. To the south it is bordered by the Jindwi dialect also known as Chibocha. The Jindwi share borders with the Ndau in Chimanimani stretching down to Chipinge and have the Vahera to the west. The Ndau dialect is complicated on its own with people from the dry parts distinct from those from the highlands. The other cultures and dialects married into the Manyika dialect are Chiungwe which is for the people mostly under Makoni this dialect is clearly distinct form the others mentioned above. Nyanga also has a lot of other dialects that are distinct from Zezuru and the Chimanyika where they were married into. The Wanyama under chief Saunyama and the Wahwesa in Kairezi, the Tangwena in Nyamaropa and the VaBarwe are dialects that were included to make the Manyika dialect. Variations in local vocabulary and word prefixes exist. In East Africa, manyika means "be known"; therefore, some people have Manyika as their surname. The prefix Va (used in Shona before male names to signify seniority and respect) is Sa in Manyika. It is also replaced by wa ; vanhu vakaenda vakawanda becomes wanhu wakaenda wakawanda. However, in some areas Zezuru and Karanga words have been completely altered when they are translated into ChiManyika; for example, the Zezuru word Nhasi (meaning "today") becomes Nyamusi in Manyika. The identification through cultures languages and artificial boundaries worked well in separating and dividing the Zimbabweans thus making it easier for the management and control of the administrative districts. This however failed to maintain and appreciate the religious and cultural norms of these dialects. This has been adopted by the current governments though these boundaries have been shifted the identification of these dialects as representing a culture is still to be considered. This has subsequently led to the abandonment and lack of appreciation of minority cultures by so doing killing the aspect of identity and belonging.

Тарих

1695 жылы император Чангамир Домбо алтын өндіретін Маникия патшалығын басып алып, Масиквесидегі португалдық базар қаласын жою үшін елдің шығыс шетіндегі жазықтарға түсті. Домбо солтүстік-батыстағы Бутвадан солтүстік-шығыстағы Маникиға дейін бүкіл алтын өндіру аумағын басқарды. Маникика сөзін португалдар 19 ғасырдың аяғында қолданды. Португалияның Маника аймағына Маунге аймағы да кірді. Португалиялықтар Маунгедегі макони басшыларын тәуелсіз билеушілер ретінде қабылдады және олармен келісімшарттар жасады. Маникиканың үшінші қолданылуы – португалдар мен саманика халқының талаптарына қарсы ағылшындар жасаған қолданыс. "Бейраға баратын және одан келетін негізгі су жолы болған Пунгве өзенінің жолы" бойынша бақылауға алу үшін Британдық Оңтүстік Африка компаниясы "1890 жылы 14 қыркүйекте Мутасаға келісім жасады". Келісімде "БСА компаниясының келісімімен ғана Маникияда ешкім жер иелене алмайды" деп жазылған. Келісімге қол қойылған кезде компания өзінің "Үлкен Маникика" деп аталатын жерін ойлап тапты, оның батыс шекарасы Португалия аумағының ішінде жатыр; компания әртүрлі талаптар жасаған Мазоэ және Маунге сияқты аймақтар алынып тасталды. Компанияның шекарасы соғыс және төрелік арқылы белгіленгеннен кейін, Мутасаның күші мен аумағын көбейтудің қажеті қалмады. Маникия патшалығы Үмтали мен Иньянганың екі әкімшілік ауданына бөлінді; оның көп бөлігі ақ фермерлерге берілді, ал әкімшілік Маникияның минималды анықтамасын алға жылжытуға бел буды. 1904 жылдың қаңтар айында жергілікті комиссар Умтали былай деп жазды: "Умтассаның елі мен халқы Маникика деп аталады". "Олар басқа машоналар сияқты диалектімен сөйлемейді". Мұтасаны көрші халықтардан ажырату ниеті Умталидің алғашқы аудандық баяндамаларында көрінеді, онда жергілікті комиссар Холли ауданның үш басшысының (Мутаса, Маранке және Зимуня) шығу тегі әртүрлі екенін (оның ауданын "Маникаленд" деп атауға кең тараған бейімділік болса да) мәлімдеді. Макони әкімшілік округіне қатысты, жергілікті департамент өз халқы мен Маникия арасындағы айырмашылықты атап өтті. 1910 жылы Макони және Иньянга аудандарының жергілікті комиссарлары арасында шекаралық дау болды. Жергілікті комиссар Иньянга тума тұрғындарының суперинтенданты Умталиге Макони ауданының батыс шекарасында орналасқан фермаларда африкалықтардан салық жинау себебін түсіндіріп жазды: Мәселе шешілді; Бас тума комиссар "Н.С., Иньянга барлық Маникия тума тұрғындарымен және Н.С., Русапи барлық Маконимен жұмыс істейді" деп анықтады. Тума тұрғындары департаменті саяси және мәдени жағынан Макони Унгео халқын Маникиядан бөлді. 1915 жылы жергілікті департаментте майнини терминінің Маникия некеге тұру дәстүріне қатысты маңызы туралы пікірталас туындады. Льюэллин Мередит (астана тұрғындары Маникия деп саналатын Мельсеттер және Макони аудандарында жергілікті комиссар болған) "Маника әдет-ғұрыптары мен тілі" туралы пікірін білдірді, бірақ Маникия мамандарының жек көруіне ұшырады. Тума тұрғындарының бастығы Умтали Мередиттің "басқа аудандарда жиналған Маникиялық әдет-ғұрыптардың 18 жылдық тәжірибесі" туралы мазақ етіп, Архидиакон Этеридждің (Мутасаның басшылығы туралы жетекші миссионерлік сарапшы) билігін атап өтті. "Әрине, мен Чиндау немесе Чирунгве диалектілерінде, яғни Мельсеттер мен Русапе [Макони] аудандарында айтылатын диалекттерде қандай сөз қолданылатынын білмеймін, бірақ Чиманикаға қатысты бұл сөздің қолданылуында ешқандай күмән жоқ", - деп жазды Этеридж.

In 1695 Emperor Changamire Dombo overran the rich gold producing kingdom of Manyika, descending to the lowlands on the eastern edge of the country to destroy the Portuguese market town at Masikwesi. Dombo now controlled the whole gold producing territory from Butwa in the southwest to Manyika in the northeast. Another use for the word Manyika was developed by the Portuguese in the late 19th century. The greatly expanded Portuguese Manyika included the territory of Maungwe; the Portuguese treated the Makoni chiefs of Maungwe as independent sovereigns and made treaties with them. A third use of Manyika was that made by the British as a counter to claims by the Portuguese and the SaManyika people. In their attempt to gain control of "the Pungwe River route, which was the main water way to and from Beira", the British South Africa Company imposed "a treaty on Mutasa on 14 September 1890". The treaty "provided that no one could possess land in Manyika except with the consent of the BSA Company". When it was signed the company invented its own "Greater Manyika", the western boundaries of which lay deep inside Portuguese territory; areas such as Mazoe and Maungwe, to which the company made different claims, were excluded. Once the company's frontiers had been fixed by means of war and arbitration, there was no longer any need to inflate the power and territory of Mutasa. The kingdom of Manyika was divided between the two administrative districts of Umtali and Inyanga; much of its land was alienated to white farmers, and the administration was determined to advance a minimal definition of Manyikahood. "Umtassa's country and people are called Manyika", wrote Native Commissioner Umtali in January 1904. "They do not speak the same dialect as the other Mashonas". The desire to separate Mutasa from neighbouring peoples can be seen in early district reports from Umtali, in which Native Commissioner Hulley contended that the three chiefs in the district (Mutasa, Maranke and Zimunya) had distinct origins (even if there was a popular tendency to refer to his district as "Manicaland"). As far as the administrative district of Makoni was concerned, the Native Department emphasized the distinction between its people and the Manyika. In 1910 there was a boundary dispute between the Native Commissioners of Makoni and Inyanga districts. Native Commissioner Inyanga wrote Superintendent of Natives Umtali to explain why he was collecting tax from Africans on farms which lay just within the western border of Makoni district:

The matter was decided; the Chief Native Commissioner determined that "the N. C., Inyanga deal with all Manyika natives and the N. C., Rusapi with all the Makoni". The Native Department politically and culturally separated the Ungwe of Makoni from the Manyika. In 1915, a debate arose within the Native Department about the significance of the term mayinini in relation to Manyika marriage customs. Llewellyn Meredith (who had been Native Commissioner in both Melsetter and Makoni districts, whose inhabitants were considered Manyika) expressed his opinion about "Manica customs and language", but was scorned by the Manyika specialists. Superintendent of Natives Umtali mocked Meredith's "18 years experience of Manyika customs gathered in other districts" and invoked the authority of Archdeacon Etheridge (the leading missionary expert on Mutasa's chiefdom). "I do not of course know", wrote Etheridge, "what word may be used in Chindau, or Chirungwe, the dialects spoken in Melsetter and Rusape [Makoni] districts, but as regards Chimanyika there is no question at all".