Кіріспе

Мысыр перғауыны Аменмессе (сондай-ақ Аменмессе немесе Аменмозе) – ежелгі Мысырдағы Он тоғызыншы династияның бесінші перғауыны, мүмкін Мернепта мен Тахат патшайымының ұлы. Басқалары оны Рамзес II-нің көптеген ұлдарының бірі деп санайды. Бұл перғауын туралы аса көп мәлімет белгілі емес, ол Мысырды үш-төрт жыл ғана биледі. Әртүрлі египтологтар оның билігін б.з.д. 1202–1199 жылдары немесе б.з.д. 1203–1200 жылдары деп көрсетеді, ал кейбіреулері оның таққа отыруын б.з.д. 1200 жылға жатқызады. Аменмес есімі египет тілінде "Амоннан туған немесе Амонмен жасалған" деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, оның номенін "Тебаның билеушісі" дегенді білдіретін Хека васет эпитетімен кездестіруге болады. Оның патшалық есімі – Менмире Сетепенре.

Ұрлықшы

Ол, мүмкін, Мернептаның тікелей мұрагері болмаған шығар. Кеннет Китчен мен Юрген фон Беккерат ғалымдары Аменмессенің Сети Мернептадан тақ тартып алғанын болжайды. Бұл қалай болғаны белгісіз. Китченнің пікірінше, Аменмессе Сети Мернептаның әлсіздігін пайдаланып, немесе мұрагер хан Азияда болғанда билікті басып алған болуы мүмкін. Сети Мернепта, әрине, патша Сети II-нің өзі болған, оның билігі дәстүрлі түрде Аменмессенің билігінен кейін келді деп саналады. Жоғарғы Мысырдағы Сети II қабірінің жазулары әдейі өшіріліп, қайта боялды, бұл Сетидің Жоғарғы Мысырдағы билігін оның туған бауырының өкілдері уақытша үзіп жібергенін көрсетеді. Әдетте, Аменмессенің билігі және оның Мысырдың 19-шы династиясының билеушілерінің тізбегіндегі дұрыс орны белгісіз. Алайда, қазіргі египтологтардың саны артып келеді, мысалы, Рольф Краусс пен Айдан Додсон, Сети II шын мәнінде Мернептаның тікелей мұрагері болды деп санайды, "Аменмессенің араласуысыз". Бұл сценарий бойынша Аменмессе Мернептаның Мысыр тағында орнын алмады, керісінше, Сети II билігінің 2-4 жылдары билікті басып алған бәсекелес патша болды. Аменмессе өзінің үшінші және төртінші жылы (немесе, мүмкін, одан бұрын Нубияда) Фивада билік құрғаны туралы деректер бар, ал Сети II-нің 3 және 4 жылдары есептелмеген. Аменмессеге қарсыласы ретінде қарау Сети II қабірінің жойылуын түсіндіреді, ол бастапқыда тоналып, кейіннен Сети II шенеуніктері қалпына келтірді. Бұл Аменмессе мен Сети II биліктерінің параллель болғанын білдіреді; Сети II бастапқыда Тебаны өзінің бірінші және екінші жылдарында бақылаған болуы керек, осы уақытта оның қабірі қазылған және ішінара безендірілген. Кейін Сетиді Жоғарғы Мысырдағы биліктен Аменмессе құлатты, оның өкілдері Сети II қабірін арамдады. Сети ақыры қарсыласы Аменмессені жеңіп, Фиваға жеңіске жетіп, зақымдалған қабірін қалпына келтіруге бұйрық берді. Рольф Краусс, соңынан Айдан Додсон, Аменмессе бір кезде Мессуй деп аталған кушит вице-королі болған деп болжайды. Атап айтқанда, Амида ғибадатханасындағы Мессуйдің екі бейнесінде оның маңдайшасына патшалық урей қосылған, бұл Хоремхеб, Мернепта және Рамзес III ұлдары сияқты басқа перғауындарға да тән. Амада ғибадатханасындағы жазуда оны "патшаның өзі" деп атайды, бірақ бұл Мессуйдың Мернептаның қол астындағы вице-патша ретінде жоғары дәрежесін атап өту үшін айтылған сөз болуы мүмкін. Алайда, Франк Юрко бірнеше нубиялық ғибадатханалардағы Мессуйдің бейнелері Сети II агенттерімен әдейі бұзылмағанын, ал Аменмессенің уәзірі болған Куштың басқа вице-патшасы Хаемтирдің бейнелеріне жасалған damnatio memoriae-мен салыстырғанда, бұл Сети II Мессуйге реніш сақтамағанын көрсетеді, егер Мессуй шынымен Аменмессе болса, бұл мүмкін емес. Юрко сондай-ақ Мессуйдың қабірінен табылған фараонды анықтайтын барлық заттардың тек Мернепта есімді екенін, бұл Мессуй қайтыс болды және Мернепта билік еткен кезде Анибадағы қабіріне жерленді деген тұжырымға әкеледі, және ол Аменмессе болмайды. Сондай-ақ, Сети II билігі кезінде алғаш рет расталған "Екі бауырдың әңгімесі" повесі Аменмессе мен Сети II арасындағы күрес туралы жасырын сілтеме болуы мүмкін деген пікір бар. Сети II билігінің басында болған сот ісі туралы жазбалар да бұл мәселеге жарық түсіреді. Папирус Сальт 124 папирусінде Дейр-эль-Медина некрополының екі басты жұмысшысының бірі Неферхотеп Аменмессе билігі кезінде (құжатта патшаның аты Мси деп жазылған) өлтірілгені жазылған. Неферхотептің орнын оның асырап алған ұлы Панеб басқарды, оған қарсы Неферхотептің ағасы Аменнахте көптеген қылмыстар жасады деп айыптады. Егер Аменнахтенің айыптамаларына сенуге болады, Панеб Сети II қабірін аяқтау барысында одан тас ұрлап, оның мүлігін тонады немесе бұлдырды. Сондай-ақ, ол Неферхотептің білімін алғанға қарамастан, оны өлтіруге тырысты, ал бас жұмысшы өлтірілгеннен кейін, оның орнын басып алу үшін везир Праемхабқа пара берді. Бұл айыптамалардың шындығына қарамастан, Фиваның қиын кезеңдерді бастан өткергені анық. Осы жылдарда болған "соғыс" туралы мәліметтер де бар, бірақ бұл сөздің мағынасы белгісіз - мүмкін ішкі тәртіпсіздіктер мен қанағатсыздықтар. Неферхотеп өзіне жасалған шабуылдар туралы визир Аменмосеге шағымданды, ол Праемхабтың алдағысы болуы мүмкін, содан кейін Аменмосе Панебты жазалады. Алайда, Панеб кейін 'Мосе'/'Мси' алдына шағым түсірді, ол Аменмосені қызметтен босатуға шешім қабылдады. Көрініп тұрғандай, бұл 'Мосе'/'Мси' жоғары мәртебелі тұлға болды, оны патша Аменмессе деп санауға болады.

Отбасы

Оның анасы Тахат патшайым екені белгілі, бірақ оның кім екені – Сети II мен Аменмессе жазуларды өңдеуінен туындаған түсіндіру мәселесі күрделі. Оның лақаптарының бірі – «Патша қызы», бұл оны Мернептахтың немесе Рамзес II-нің қызы, немесе мүмкін Рамзестің немересі етеді. Тахат есімі Рамзес II билігінің 53-ші жылында жасалған ханшайымдар тізімінде (Лувр 666) кездеседі. Егер бұл Тахат болса, онда ол Сети II-ге шамамен тең жаста болар еді. Аменмессе аймақты басқарған кезде жасалған Карнак ескерткішінде «Патша қызы» және «Патша анасы» лақаптары бар әйелдің бейнесі бейнеленген. Кейіннен ескерткіштегі «ана» сөзі «әйел» деп өзгертілді. Сети II-нің тағы бір мүсінінде (Каир CG1198) Сети есімі біреудің атының үстіне жазылған, ал Тахаттың есімдері өзгеріссіз қалды. Бұл Тахаттың Сетиге де үйленгенін, Аменмессеге де ана болғанын көрсетеді. Франк Юрко сияқты зерттеушілер Тахатты Мернептахтың әйелі деп санайды, бұл Сети II мен Аменмессені жартылай бауырлар етеді. Кейбіреулер Сети II-нің әйелі Твосретті оның қарындасы деп есептейді. Аменмессенің әйелі Бактверел болған деп саналады, себебі ол Аменмессемен бірге KV10 қабіріне жерленген. Бұл қабірде бастапқыда үш мумия болған – екі әйел және бір ер адам. Бұл қалдықтардың Аменмессеге, Тахатке немесе Бактверелге тиесілі екені әлі белгісіз. Бактверел мен Тахаттың екеуі де кейіннен жерленген болуы мүмкін. Кейбір адамдар Сети II қабірге кірді және Аменмессенің сүйегін қиратты деп санайды, себебі оның мумиясы табылған жоқ. Карнақтағы Амон ғибадатханасының гипостиль залының осінде орналасқан алты кварцит мүсін оған тиесілі деп есептеледі, бірақ олар бұзылып, Сети II-нің есімімен қайта жазылған. Осы мүсіндердің бірінде «Ұлы патшаның әйелі Тахат» деген жазу бар, бұл Тахаттың Аменмессенің әйелі болғаны туралы пікірді күшейтеді. Аменмессе Эль-Тодтағы ғибадатхананың алдында тұрған Тутмос III заманынан қалған киіз үйді қалпына келтіруге де жауапты болды. Оның өліміне байланысты оқиғалар шатастырады. Оның мумиясы Дейр-эль-Бахридегі қазылған жерлерде табылған жоқ, ал Патшалар аңғарындағы қабірінің қиратылуынан Сети II өзінің узурпатор бауырынан кек алғаны болжанады.

Салдары

Аменмес патшалар аңғарында, қазір KV10 қабірі деп белгіленген, жартастан қазылған қабірге жерленген. Дегенмен, оның мәтіндері мен суреттерінің көбі Сети II-нің агенттері тарапынан жойылған немесе өздеріне тиесілі деп жарияланған. Аменмес туралы еске алу толығымен жойылды. Аменмеске байланысты бірнеше лауазымды тұлғалар да шабуылға ұшырады немесе қызметтен алынды, олардың ішінде Амонның Тебалық бас жұбысы Рома, Рой деп аталған, және Куштың бұрынғы билеушісі Хаемтир, Аменместің билікті басып алуына қолдау көрсеткен болуы мүмкін. Аменместің қабірі ежелгі заманда тоналған. Бірақ қабірде үш мумияның қалдықтары табылды – екі әйел және бір ер адам. Бұл қалдықтар Аменмеске, Тахатқа немесе кейінірек келген Бакетаверлге тиесілі ме, әлде олар кейіннен енгізілген бе, әзірге белгісіз. Алайда, Сети II Аменместің денесін қорлаған болуы мүмкін, себебі оның мумиясы 1881 және 1901 жылдары табылған екі үлкен патшалық мумиялардың қоймасында табылған жоқ. Тахат есімі бар жазулар мен қабырғадағы суреттер оның Аменместің қабіріне жерленгенін көрсетеді. KV10 қабірінен Сети I және Рамзес VI қабірлерінен алынған артефакттар да табылды, бұл жағдайды одан да күрделендірді. Өлімінен кейін Сети II Аменместің визирі Хаемтирдің есімін жою науқанын жүргізді. Египтолог Франк Юрко Сети II-нің агенттері Хаемтирдің барлық бейнелері мен жазуларын, тіпті Хаемтир Нубияда билеуші болып қызмет еткен кезде жасалғандарын да жойғанын атап өтті. Мүмкін, Сети II-нің орнын басып алған Фараон Сипта, Сетидің емес, Аменместің ұлы болған. Мюнхендегі Сиптаның мүсіні Фараонның әкесінің құшағында отырғанын көрсетеді. Алайда, әкесінің мүсіні қиратылған. Додсон былай деп жазады: Осы кезеңде мұндай жойқындыққа баруға батыл болған жалғыз билеуші Аменмес болды, және сонымен қатар оның ұрпақтары осындай айқын қолдауға мұқтаж болған жалғыз патша. Бұл бейненің жойылғандығы Бейдің құлауынан немесе Сиптаның өлімінен кейін болған болуы мүмкін, сол кезде Аменместің қысқа ғана қайта жандануы аяқталады. М. Георг пен Рольф Краусс Аменместің тарихы мен Мысырдағы Мұсаның тарихы арасында көптеген параллельдер бар екенін анықтады.