Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тайваньдағы екінші ірі жергілікті халық – пайван тайпасы. Пайван тайпасы Тайваньның жергілікті халқының бірі. Олар пайван тілінде сөйлейді. 2014 жылы пайван тайпасының саны 96 334 адамды құрады. Бұл Тайваньның барлық жергілікті халқының шамамен 17,8 пайызын құрайды, осылайша оларды екінші ірі тайпаға айналдырды. Пайван тайпасының көп бөлігі Тайваньның Орталық тау тізбегінің оңтүстік бөлігінде, солтүстіктегі Дамуму тауы мен Жоғарғы Вулюо өзенінен бастап, оңтүстіктегі Хэнчунь түбегіне дейін, сондай-ақ Тайваньның оңтүстік-шығысындағы төбелер мен жағалау жазықтарында қоныстанған. Пайван тайпасының ішінде екі кіші топ бар: Равал және Буцул. Пайван тайпасының ерекше салты – Масару және Малевек. Масару – күріш жинау мерекесі, ал Малевек – ата-бабалар мен құдайларды еске алу рәсімі.
Second largest indigenous people in Taiwan
The Paiwan (; ) are an indigenous people of Taiwan. They speak the Paiwan language. In 2014, the Paiwan numbered 96,334. This was approximately 17.8% of Taiwan's total indigenous population, making them the second largest indigenous group. The majority of Paiwan people live in the southern chain of the Central Mountain Range, from Damumu Mountain and the upper Wuluo River in the north of the southern chain to the 恆春半島 in the south of it, and also in the hills and coastal plains of southeastern Taiwan. There are two subgroups under the Paiwan people: the Raval and the Butsul. The unique ceremonies in Paiwan are Masaru and Maleveq. The Masaru is a ceremony that celebrates the harvest of rice, whereas the Maleveq commemorates their ancestors or gods.
Тарих
"Пайван" атауы аңызға байланысты болуы мүмкін. Аңыз бойынша, Пайван тайпасының ата-бабалары Даву тауының (Таушан) "Пайван" деп аталатын жерінде тұрған, ол жерде көк орналасқан деп есептеледі. Пайван халқы осы жерден тарағандықтан, бастапқы мекеннің аты олардың тайпалық атына айналды. Кейбір тайпа мүшелерінің айтуынша, "Пайван" сөзі "адам" деген мағынаны да білдіреді. Ол 18 руды өзінің билігіне біріктірді және 1867 жылы Формоза экспедициясы барысында американдық теңізшілерді жеңгеннен кейін, Қытай және батыс елдерінің басшыларымен 1867 жылғы наурызда "Ровер" кемесінің экипажынан өлтірілген Пайван тайпасының мүшелеріне кешірім беру шартымен, олардың жағалау аймақтарына қонған шетелдік кемелердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы келісім жасады (қ. "Ровер" оқиғасы). 1871 жылы Тайваньдың оңтүстік жағалауында Рюкю кемесі құлап, аман қалған 66 адамның 54-і Пайван тайпасының өкілдері тарапынан басылып өлтірілді (қ. Мудан оқиғасы). Жапония Цинь Қытайынан өтемақы талап еткенде, сот Тайваньның "жабайы" немесе "жаппай" халықтары олардың құзыретіне кірмейтініне байланысты талапты қабылдамады. Бұл биліктен бас тарту ретінде қаралып, 1874 жылы Жапония Тайваньға шабуыл жасады, нәтижесінде басшы Ток а Ток қаза тапты. Қытайдағы азамат соғысы (1946-1949) кезінде көптеген Пайван ер адамдары Гоминьдан қатарына күштеп алынды. Соғыс аяқталғаннан кейін Пайван тайпасының бір бөлігі Қытайда қалып, өздерінің қауымдастықтарын құрды. 2016 жылы Тайвань президенті болып сайланған Цай Ин Вэнь әжесі арқылы 1/4 Пайван тайпасынан шыққан. 2023 жылы 1874 жылы Жапонияның Тайваньға басып кіруі кезінде трофей ретінде алынған және 1907 жылы Эдинбург университетінің коллекциясына тапсырылған төрт Пайван жауынгерінің бас сүйектері тайпаға қайтарылды.
The name "Paiwan" may have originated from a myth. According to the myth, Paiwan ancestors lived in a location on Dawu mountain (Tawushan) that was called "Paiwan", where heaven is said to exist. Paiwan people have spread out from this location, so the name of the original place was assumed as their group name. According to some group members, "Paiwan" also means "human being". who united 18 tribes of Paiwan under his rule, and after defeating American Marines during the Formosa Expedition in 1867 he concluded a formal agreement with Chinese and Western leaders to ensure the safety of foreign ships landing on their coastal territories in return for amnesty for Paiwan tribesmen who had killed the crew of the barque Rover in March 1867 (see Rover incident). In 1871, a Ryūkyūan vessel shipwrecked on the southern tip of Taiwan, and 54 of the 66 survivors were beheaded by the Paiwan indigenous (Mudan Incident). When Japan sought compensation from Qing China, the court rejected the demand on the grounds that Taiwan's "raw" or "wild" natives were outside its jurisdiction. This perceived renunciation of sovereignty led to the Japanese invasion of Taiwan in 1874 in which chief Tok a Tok was killed in action. During the Chinese Civil War, between 1946 and 1949, many Paiwan men were forcibly enlisted in the Kuomintang forces. When the war ended, some of the Paiwan remained behind in China and formed their own communities. Tsai Ing wen, elected as President of Taiwan in 2016, is 1/4 Paiwan via her grandmother. In 2023 the skulls of four Paiwan warriors taken as trophies during the Japanese invasion of Taiwan in 1874 and transferred to the collection of the University of Edinburgh in 1907 were returned to the tribe.
Кедендік
Тайваньның басқа халықтарынан айырмашылығы, Пайван қоғамы тұқым қуалайтын аристократиямен сыныптарға бөлінеді. Пайвандықтарға өз тобынан тыс жерде некеге тұруға рұқсат жоқ. "Бес жылдық ырым" күні некеге тұруға ниетті Пайван еркектері мүмкіндігінше көп ағаш кесуге тырысады және жинаған отынын болашақ әйелдің отбасына сыйлайды. Татуировкалы қолдар Пайван және Рукай халықтарының дәстүрі. Әулетті әйелдер ересекке өту рәсімі ретінде мұндай татуировкалар жасатқан. Бірақ, жапон отаршылдық кезеңінен бастап, бұл практика азайып, тыйым салынды және айыппұл қойылды. Дәстүр бойынша, шаман әр адамның әлеуметтік жағдайына қарай қолға әртүрлі суреттер салады. Бұл татуировка бастапқыда әулетті әйелдерге арналған болса да, қарапайым әйелдер де жасатуға құқылы болған, бірақ олар қоғамның құрметін алу үшін үлкен ақы төлеп, барлық ауыл тұрғындарын тойға шақыруға міндетті болған. Әулетті және қарапайым әйелдердің татуировка суреттері әртүрлі болған. Ауырсынумен жасалған татуировка қадір-қасиет пен ар-ұяқ, сондай-ақ адамның шыдай алатын азабын көрсетеді. Татуировка жасау процесі көптеген тыйымдар мен ерекшеліктерді, тіпті дұға сияқты нәрселерді ескере отырып, қажеттілігіне дейін созылады. Мысалы, жүкті әйелдерге осы процесті көруге рұқсат етілмеген, ал көретін адамдардың ешқайсысы жұмсауға болмаған. Егер тыйым бұзылса, рәсім басқа күнге шегерілетін. 2015 жылдың ақпан айында 102 жасқа толған, қолында татуировкасы бар ең ескі Пайван әйелі Ли Лин қайтыс болды. Ли Лин 14 жасынан бастап, ауыл басшысына тұрмысқа шыққанға дейін қолына татуировка жасатқан. Ол осы мәдени өнерді насихаттауда үлкен рөл атқарды және қайтыс болғаннан кейін де мәдени сәйкестіктің символы болып қала береді.
Unlike other peoples in Taiwan, Paiwan society is divided into classes with a hereditary aristocracy. The Paiwan are not allowed to marry outside their group. On the day of their "five yearly rite," all marriage seeking Paiwan men try to cut down as many trees as possible and offer the firewood thus procured to the family of the girl they want to marry. Tattooed hands are a tradition of both Paiwan and Rukai peoples. Noble women used to receive these tattoos as a rite of passage into adulthood. However, since the Japanese colonial era, the practice has been less common as it was discouraged and fined during that time. In the tradition, shamans would tattoo hands in different patterns for different personal backgrounds. Less noble women could have received it, but they had to pay a hefty price on top of inviting all members of the community to a banquet with the purpose of gaining the community's approval. Less noble women had different tattoo designs than noblewomen. The painful tattooing process represented dignity and honor and the suffering that one could endure. The tattooing process lasts as long as it needs to with consideration for many taboos and nuances, such as praying. For example, pregnant women were not allowed to watch the process and no one watching was allowed to sneeze. If any taboos were broken, the ritual would be put off until another day chosen. In February 2015, Li Lin, the oldest Paiwan with hand tattoos, died at the age of 102. Li Lin had her hand tattoos starting at the age of 14 before marrying a village head as a common girl. She played a large role in promoting the cultural art form and continues to be an icon of cultural identity even in her death.
Киім-кешек
Пайван тайпасының өкілдері әлеуметтік жағдай, жыныс және салт-дәстүрлер бойынша ерекшеленетін киім үлгісіне ие. Киімге қолданылатын материалдар бастапқыда ағаш қабығы мен тері болған, бірақ кейін зығыр, мақта және жүн маталары танымал болды. Ерлер дөңгелек жағалы, ұзын жеңді, алдыңғы жағында түймесі бар, кеудесін жабатын қысқа киім, кильт және иықтарына лақтырылған шаль киеді. Байырғы тайпаның әйелдері де дөңгелек жағалы көйлек киеді, бірақ оң жағында түймелері бар, кең белдік және гетры тағады. Сонымен қатар, олар бас киім, әсем бас сәулесі немесе маңдай лентасы киеді. Салтанатты шараларда Пайван еркектері салтанатты бас киім, ұзын жилет, аяқ киім және қылыш белдігін киеді. Би киімдері жағынан ешқандай айырмашылық жоқ, бірақ ерекше жағдайларда ең жақсы киім кию қалыпты жағдай. Балалары үлкейіп, үйленуге дайындалғанда, аналары олар үшін дәстүрлі киім тігіп беретін. Күрделі әрі әсем өрнектер, тотемдер және киім тек Пайван тайпасының ақсүйектері мен басшыларына арналған. Адам басы, адам бейнесі немесе жүз қадамдық жылан суреті болсын, бұл өрнектер жоғары санаттағы қоғамның мүшелерін тайпаның қалған бөлігінен ажырату үшін қолданылады. Пайван халқының басшылары мен жоғары санаттағы өкілдері де өздерін таныту үшін татуировка жасайды. Ерекше жетістіктерге жеткен қарапайым адамдар денелеріне және/немесе қолына татуировкамен құрмет көрсетіледі. Кестелеу көбінесе қара фонда жарқын түстермен жасалады. Пайван халқы үшін кестелеу маңызды, себебі ол оқиғаларды айтуға, естеліктерді бөлісуге және аңыздарды жеткізуге қолданылады. Жүз қадамдық жылан, элементтер және Күн мен Күн құдайы сияқты белгілер тек ақсүйектер үшін қолданылады. Бұл белгілер олардың иелеріне күш сыйлайды. Адам басы мен ата-бабалар рухының суреттері қорғаныш символы болса, жауынгерлер мен крест тәрізді өрнектер шаманның зұлымдықтан сақтану үшін қолданатын белгілері. Аң аулау пышақтары мен жануарлардың суреттері де жиі кездеседі, ал көбелектер – нəзік жас қыздарды, ал гүлдер мен шөп – қарапайым халықты бейнелейді.
Those of the indigenous Paiwan group have a unique kind of clothing scheme with details that differentiate societal class, gender, and ceremonies. Materials used for clothing started out as bark fibers and pelts, but linen, cotton, and wool fabrics later became popular. The men wear circular collar long sleeved short chest coverings with buttons down the front and kilts, and a shawl slung over the shoulder. Women of the indigenous group as well wear circular collar robes but with buttons going down along their right side with panel skirts, and leggings. In addition, they wear head scarves, elaborate head rings, or forehead bands. In solemn ceremonies, Paiwan men wear ceremonial headwear, long vests, leg coverings, and sword baldrics. As for dance attire there is no difference in clothing, however it is common to wear one’s nicest clothes for special occasions. When children grew up and were about to get married, the mothers personally made their traditional clothing for them. Intricate and grand patterns, totems, and clothing are exclusively for nobles and the chief in the Paiwan group. Be it designs with human heads, human figures or hundred pace vipers, these patterns are used to decipher those of high class society from the rest of the members belonging to the group. The chief and others belonging to the high society of the Paiwan people also use tattoos to distinguish themselves, too. Commoners with special achievements are honored with tattoo(s) on their body and/or hands. Embroidery is popularly done with bright colors over dark, commonly black, backgrounds. Embroidery is important to the Paiwan people because it is used for Telling stories, sharing one’s memories, and legends/folktales. Hundred pacer snakes, elements, and symbols such as the Sun and Sun god are used solely for the nobility. These represent and bring power to those who have these symbols. Designs with human heads and ancestral spirits signifies protection, while warriors and crossed shaped patterns are symbols shamans can use to ward off evil. Patterns with hunting knives and animals are common as well, and when you see butterflies it is to symbolize innocent young girls, as flowers and grass are for ordinary people.
Дін
Пайвандықтар дәстүрлі түрде көп құдайлы болған. Олардың ағаштан жасаған өрнектерінде адам бастары, жыландар, бұғылар және геометриялық суреттер бейнеленген. Тайваньда Пайван халқының Батул тармағы әр бес жыл сайын ата-бабаларының рухтарын шақырып, олардың батасын алу үшін маңызды құрбандық – малевек – өткізеді. Джемулжат – Малевек ішіндегі бір шара, онда қатысушылар бамбук таяқтарын адам басын символдайтын қамыс доптарына тігеді.
Traditionally the Paiwan have been polytheists. Their wooden carvings included images of human heads, snakes, deer, and geometric designs. In Taiwan, the Bataul branch of the Paiwan peoples holds a major sacrifice – called maleveq – every five years to invite the spirits of their ancestors to come and bless them. Djemuljat is an activity in the Maleveq in which the participants thrust bamboo poles into cane balls symbolizing human heads.
Шамандық
Шаманизм пайван мәдениетінің маңызды бір бөлігі деп сипатталған. Пайван шаманизмі дәстүрлі түрде туыстық желі арқылы беріліп келеді. Дегенмен, пайван шамандарының санының азаюы дәстүрлі ғұрыптардың жоғалып кетуі мүмкін деген қауіп тудырды; және осының нәтижесінде жаңа буынға ғұрыптарды үйрету үшін шамандық мектеп ашылды.
Shamanism has been described as an important part of Paiwan culture. Paiwan shamanism is traditionally seen as being inherited by blood line. However, a decline in the number of Paiwan shamans has raised concerns that traditional rituals might be lost; and has led to the founding of a shamanism school to pass on the rituals to a new generation.
Христиандық
Тайваньдағы мыңдаған пайван халқы 1940-1950 жылдары христиан дініне көшті, кейде толық ауылдармен бірге. Бүгінде Тайваньдағы пресвитериан шіркеуі 96 қауымда жиналатын 14 900 пайван мүшесі бар екенін мәлімдейді. Жаңа Өсиет пайван тіліне аударылған. Католик шіркеуі де өте белсенді. Бірақ, қатысатын жастардың саны азайып барады.
Thousands of Paiwan people in Taiwan converted to Christianity in the late 1940s and 1950s, sometimes whole villages. Today the Presbyterian church in Taiwan claims 14,900 Paiwan members, meeting in 96 congregations. The New Testament has been translated into Paiwan. The Catholic Church is also very active. The number of young people attending though is falling.
Мұралық
2015 жылдың мамыр айында Мәдениет министрлігінің Мәдени мұра бюросы екі Пайван тотемін Тайвань Республикасының ұлттық қазынасы ретінде тізімге енгізді. Бұл екі артефакттың екеуі де Жапон отарлау кезеңінде (1895–1945 жж.) Ұлттық Тайвань университетіне өткен. Олар 2015 жылдың басында ұлттық қазына тізіміне енгізу үшін ұсынылған. Пайван тілі Тайваньның 42 түпкі тілінің бірі болып табылады, және ол ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан тілдер атласындағы сезікті тілдердің тоғыз тілінің бірі ретінде тіркелген.
In May 2015, two Paiwan totem poles were listed as ROC national treasures by the Bureau of Cultural Heritage under the Ministry of Culture. Both of these artifacts were acquired by the National Taiwan University during the Japanese colonial period (1895–1945). They were submitted for national treasure listing earlier in 2015. The Paiwan language is one of Taiwan's 42 indigenous tongues and dialects, being one of nine that are listed as vulnerable on the UNESCO atlas of endangered languages.