Кіріспе

Тайваньдағы екінші ірі жергілікті халық – пайван тайпасы. Пайван тайпасы Тайваньның жергілікті халқының бірі. Олар пайван тілінде сөйлейді. 2014 жылы пайван тайпасының саны 96 334 адамды құрады. Бұл Тайваньның барлық жергілікті халқының шамамен 17,8 пайызын құрайды, осылайша оларды екінші ірі тайпаға айналдырды. Пайван тайпасының көп бөлігі Тайваньның Орталық тау тізбегінің оңтүстік бөлігінде, солтүстіктегі Дамуму тауы мен Жоғарғы Вулюо өзенінен бастап, оңтүстіктегі Хэнчунь түбегіне дейін, сондай-ақ Тайваньның оңтүстік-шығысындағы төбелер мен жағалау жазықтарында қоныстанған. Пайван тайпасының ішінде екі кіші топ бар: Равал және Буцул. Пайван тайпасының ерекше салты – Масару және Малевек. Масару – күріш жинау мерекесі, ал Малевек – ата-бабалар мен құдайларды еске алу рәсімі.

Тарих

"Пайван" атауы аңызға байланысты болуы мүмкін. Аңыз бойынша, Пайван тайпасының ата-бабалары Даву тауының (Таушан) "Пайван" деп аталатын жерінде тұрған, ол жерде көк орналасқан деп есептеледі. Пайван халқы осы жерден тарағандықтан, бастапқы мекеннің аты олардың тайпалық атына айналды. Кейбір тайпа мүшелерінің айтуынша, "Пайван" сөзі "адам" деген мағынаны да білдіреді. Ол 18 руды өзінің билігіне біріктірді және 1867 жылы Формоза экспедициясы барысында американдық теңізшілерді жеңгеннен кейін, Қытай және батыс елдерінің басшыларымен 1867 жылғы наурызда "Ровер" кемесінің экипажынан өлтірілген Пайван тайпасының мүшелеріне кешірім беру шартымен, олардың жағалау аймақтарына қонған шетелдік кемелердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы келісім жасады (қ. "Ровер" оқиғасы). 1871 жылы Тайваньдың оңтүстік жағалауында Рюкю кемесі құлап, аман қалған 66 адамның 54-і Пайван тайпасының өкілдері тарапынан басылып өлтірілді (қ. Мудан оқиғасы). Жапония Цинь Қытайынан өтемақы талап еткенде, сот Тайваньның "жабайы" немесе "жаппай" халықтары олардың құзыретіне кірмейтініне байланысты талапты қабылдамады. Бұл биліктен бас тарту ретінде қаралып, 1874 жылы Жапония Тайваньға шабуыл жасады, нәтижесінде басшы Ток а Ток қаза тапты. Қытайдағы азамат соғысы (1946-1949) кезінде көптеген Пайван ер адамдары Гоминьдан қатарына күштеп алынды. Соғыс аяқталғаннан кейін Пайван тайпасының бір бөлігі Қытайда қалып, өздерінің қауымдастықтарын құрды. 2016 жылы Тайвань президенті болып сайланған Цай Ин Вэнь әжесі арқылы 1/4 Пайван тайпасынан шыққан. 2023 жылы 1874 жылы Жапонияның Тайваньға басып кіруі кезінде трофей ретінде алынған және 1907 жылы Эдинбург университетінің коллекциясына тапсырылған төрт Пайван жауынгерінің бас сүйектері тайпаға қайтарылды.

Кедендік

Тайваньның басқа халықтарынан айырмашылығы, Пайван қоғамы тұқым қуалайтын аристократиямен сыныптарға бөлінеді. Пайвандықтарға өз тобынан тыс жерде некеге тұруға рұқсат жоқ. "Бес жылдық ырым" күні некеге тұруға ниетті Пайван еркектері мүмкіндігінше көп ағаш кесуге тырысады және жинаған отынын болашақ әйелдің отбасына сыйлайды. Татуировкалы қолдар Пайван және Рукай халықтарының дәстүрі. Әулетті әйелдер ересекке өту рәсімі ретінде мұндай татуировкалар жасатқан. Бірақ, жапон отаршылдық кезеңінен бастап, бұл практика азайып, тыйым салынды және айыппұл қойылды. Дәстүр бойынша, шаман әр адамның әлеуметтік жағдайына қарай қолға әртүрлі суреттер салады. Бұл татуировка бастапқыда әулетті әйелдерге арналған болса да, қарапайым әйелдер де жасатуға құқылы болған, бірақ олар қоғамның құрметін алу үшін үлкен ақы төлеп, барлық ауыл тұрғындарын тойға шақыруға міндетті болған. Әулетті және қарапайым әйелдердің татуировка суреттері әртүрлі болған. Ауырсынумен жасалған татуировка қадір-қасиет пен ар-ұяқ, сондай-ақ адамның шыдай алатын азабын көрсетеді. Татуировка жасау процесі көптеген тыйымдар мен ерекшеліктерді, тіпті дұға сияқты нәрселерді ескере отырып, қажеттілігіне дейін созылады. Мысалы, жүкті әйелдерге осы процесті көруге рұқсат етілмеген, ал көретін адамдардың ешқайсысы жұмсауға болмаған. Егер тыйым бұзылса, рәсім басқа күнге шегерілетін. 2015 жылдың ақпан айында 102 жасқа толған, қолында татуировкасы бар ең ескі Пайван әйелі Ли Лин қайтыс болды. Ли Лин 14 жасынан бастап, ауыл басшысына тұрмысқа шыққанға дейін қолына татуировка жасатқан. Ол осы мәдени өнерді насихаттауда үлкен рөл атқарды және қайтыс болғаннан кейін де мәдени сәйкестіктің символы болып қала береді.

Киім-кешек

Пайван тайпасының өкілдері әлеуметтік жағдай, жыныс және салт-дәстүрлер бойынша ерекшеленетін киім үлгісіне ие. Киімге қолданылатын материалдар бастапқыда ағаш қабығы мен тері болған, бірақ кейін зығыр, мақта және жүн маталары танымал болды. Ерлер дөңгелек жағалы, ұзын жеңді, алдыңғы жағында түймесі бар, кеудесін жабатын қысқа киім, кильт және иықтарына лақтырылған шаль киеді. Байырғы тайпаның әйелдері де дөңгелек жағалы көйлек киеді, бірақ оң жағында түймелері бар, кең белдік және гетры тағады. Сонымен қатар, олар бас киім, әсем бас сәулесі немесе маңдай лентасы киеді. Салтанатты шараларда Пайван еркектері салтанатты бас киім, ұзын жилет, аяқ киім және қылыш белдігін киеді. Би киімдері жағынан ешқандай айырмашылық жоқ, бірақ ерекше жағдайларда ең жақсы киім кию қалыпты жағдай. Балалары үлкейіп, үйленуге дайындалғанда, аналары олар үшін дәстүрлі киім тігіп беретін. Күрделі әрі әсем өрнектер, тотемдер және киім тек Пайван тайпасының ақсүйектері мен басшыларына арналған. Адам басы, адам бейнесі немесе жүз қадамдық жылан суреті болсын, бұл өрнектер жоғары санаттағы қоғамның мүшелерін тайпаның қалған бөлігінен ажырату үшін қолданылады. Пайван халқының басшылары мен жоғары санаттағы өкілдері де өздерін таныту үшін татуировка жасайды. Ерекше жетістіктерге жеткен қарапайым адамдар денелеріне және/немесе қолына татуировкамен құрмет көрсетіледі. Кестелеу көбінесе қара фонда жарқын түстермен жасалады. Пайван халқы үшін кестелеу маңызды, себебі ол оқиғаларды айтуға, естеліктерді бөлісуге және аңыздарды жеткізуге қолданылады. Жүз қадамдық жылан, элементтер және Күн мен Күн құдайы сияқты белгілер тек ақсүйектер үшін қолданылады. Бұл белгілер олардың иелеріне күш сыйлайды. Адам басы мен ата-бабалар рухының суреттері қорғаныш символы болса, жауынгерлер мен крест тәрізді өрнектер шаманның зұлымдықтан сақтану үшін қолданатын белгілері. Аң аулау пышақтары мен жануарлардың суреттері де жиі кездеседі, ал көбелектер – нəзік жас қыздарды, ал гүлдер мен шөп – қарапайым халықты бейнелейді.

Дін

Пайвандықтар дәстүрлі түрде көп құдайлы болған. Олардың ағаштан жасаған өрнектерінде адам бастары, жыландар, бұғылар және геометриялық суреттер бейнеленген. Тайваньда Пайван халқының Батул тармағы әр бес жыл сайын ата-бабаларының рухтарын шақырып, олардың батасын алу үшін маңызды құрбандық – малевек – өткізеді. Джемулжат – Малевек ішіндегі бір шара, онда қатысушылар бамбук таяқтарын адам басын символдайтын қамыс доптарына тігеді.

Шамандық

Шаманизм пайван мәдениетінің маңызды бір бөлігі деп сипатталған. Пайван шаманизмі дәстүрлі түрде туыстық желі арқылы беріліп келеді. Дегенмен, пайван шамандарының санының азаюы дәстүрлі ғұрыптардың жоғалып кетуі мүмкін деген қауіп тудырды; және осының нәтижесінде жаңа буынға ғұрыптарды үйрету үшін шамандық мектеп ашылды.

Христиандық

Тайваньдағы мыңдаған пайван халқы 1940-1950 жылдары христиан дініне көшті, кейде толық ауылдармен бірге. Бүгінде Тайваньдағы пресвитериан шіркеуі 96 қауымда жиналатын 14 900 пайван мүшесі бар екенін мәлімдейді. Жаңа Өсиет пайван тіліне аударылған. Католик шіркеуі де өте белсенді. Бірақ, қатысатын жастардың саны азайып барады.

Мұралық

2015 жылдың мамыр айында Мәдениет министрлігінің Мәдени мұра бюросы екі Пайван тотемін Тайвань Республикасының ұлттық қазынасы ретінде тізімге енгізді. Бұл екі артефакттың екеуі де Жапон отарлау кезеңінде (1895–1945 жж.) Ұлттық Тайвань университетіне өткен. Олар 2015 жылдың басында ұлттық қазына тізіміне енгізу үшін ұсынылған. Пайван тілі Тайваньның 42 түпкі тілінің бірі болып табылады, және ол ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан тілдер атласындағы сезікті тілдердің тоғыз тілінің бірі ретінде тіркелген.