Кіріспе

Гавайи құдайларының бірінде Лона - жер бетіне көкжиекпен келіп, Лаккаға үйленген құдай. Егіншілік және егіншілік дәстүрлерінде Лона жаңбыр мен азық-түлік өсімдіктерімен байланысты. Ол әлем жаратылмай тұрып өмір сүрген төрт құдайдың бірі (Ку, Кане және Канедің егіз інісі Каналоамен бірге). Ол сондай-ақ бейбітшілік құдайы болды. Оның құрметіне жыл сайын Макахикидің үлкен мерекесі өткізіледі. Бұл кезеңде (қазаннан ақпанға дейін) соғыс және қажетсіз жұмыс қапы (тыйым салынған) болды. Гавайи ауа райы терминологиясында қыста соғатын, жел соқпайтын аймақтарға жаңбыр әкелетін Кона дауылдары Лонамен байланысты. Лона жаңбырды әкеліп, құнарлылық сыйлайды, сондықтан оны кейде Лона макуа (Лона қамқоршы) деп атаған. Мерекелер ай сайын және жыл сайын өткізілетін. Жылдың 8 айында луакини (ғибадатхана) Куға қатаң қапыстармен бағышталған. Әр айда төрт рет (капу пуле) қатаң рәсімдер талап етілді. Бұзғандардың мүлкін дін қызметкерлері немесе әміршілер тәркілеуге құқылы болған, ал ауыр бұзушылықтар үшін өлім жазасына кесілуі мүмкін. Лона - құнарлылық, егіншілік, жаңбыр, музыка және бейбітшілік құдайы. Гавайи дінінде Лона құнарлылық, егіншілік, жаңбыр, музыка және бейбітшілікпен байланысты.

Лоно мен капитан Кук

Гавайилықтардың капитан Джеймс Кукты Леноның жанына кіргені ретінде қабылдағаны туралы пікірталас бар, бұл кейін Кук өліміне себеп болуы мүмкін (Джеймс Куктің үшінші сапарына қараңыз). Гавайи құдайы немесе "акуа" – табиғаттың бір күші, зор қуатқа ие, ол көрінбейтін рух немесе тірі адам болуы мүмкін. Акуаның мұхитты кесіп өтуі немесе физикалық түрде пайда болуы, яһуди-христиан-ислам құдайымен салыстырғанда, ерекше жағдай емес. Марта Беквиттің айтуынша, Кук Лено құдайы деп есептелген. Дәстүр бойынша, Лено құдайы адам түрінде пайда болып, ойын-сауық пен жылдық салық жүйесін орнатқан. "Кахикиге" аттанбас бұрын, ол "аувалалуа" каноэларымен теңіз арқылы қайта оралуға уәде берген. Бір белгісіз патшайым оны "испандық соғыс кемесі" деп сипаттаған, бұл испандық галеонның келгенін еске түсіреді. Мэри Пукуи мұны "өте үлкен қос каноэ" деп түсіндірді, ол ʻAu[hau] waʻa l[o]a lua. Дегенмен, Пукуи португалдық "man o' war" кемесін айтқан болуы мүмкін, гавайиліктер оны ʻAuwaʻalalua деп атаған. Ноэно Сильва Кук акуа ретінде қабылдалмаған болуы мүмкін деген басқаша пікір ұсынады. Оның орнына, "Кук жай ғана Лено деп аталған болуы мүмкін, өйткені оның кемесі Канака халқына моʻолело туралы естелік қалдырды, сондай-ақ "Кук" есімін айту қиын болды".

Басқа лонолар (бұрынғыдан өзге мәдениеттер мен нанымдар)

Гавай мифологиясында көбірек танымал – Гавай аралындағы алии (яғни, басшылар, патшалар) билеушілерінің Уми әулетінен шыққан бұрынғы Лоно и ка махахики. Бұл Лоно Кеаве мен оның ұрпақтарының қабірінің жанында туып өскен, ол капитан Кук ескерткішінің жанында орналасқан. Бұл Лоно Макахики мерекесі үшін соғыс өнері мен әзіл-қалжыңдарды, сондай-ақ жұмбақтар мен найзадан қашу ойындарын дамытқан болуы мүмкін. Дегенмен, Уми әулетінің кейінгі билеушілерінің мифологиялық Лоно болып, Кахикиге кеткені екі күмәнді. Екеуі де Гавайиде туған, және олардың қайсысы да қайтып оралуға уәде беріп, теңіз саяхатына шыққандығы туралы ешқандай әңгіме жоқ. Лоно құдайының ықтимал кандидаты – бірнеше ғасыр бұрын өмір сүрген аңызға айналған Лаʻа май Кахики (яғни, «Таитиден келген қасиетті адам»). Лаʻа Солтүстік Таитидегі Моикеха әулетінің жас мүшесі болды, оның үлкен мүшелері Гавай аралдарына ертерек қоныстанған. Ол өзімен бірге кішкентай қол барабанын және хула биі үшін сыбызғы алып келді. Оның келгенін жергілікті тұрғындар естіп, оның сыбызғысы мен жаңа барабанның ырғағын естіп, оны Купулупулу құдайы деп ойлады. Купулупулу хула құдайы ретінде құлшылыққа алынды, ол гүлдейтін лехуа ағашының да түрі болды, сондай-ақ ерте полинезиялық қоныс салушыларды күтіп келген жануарлар әлемінің құдайы. Әсіресе Оахуда, бұл Лаʻа май Кахики әртүрлі аудандарда әйелдерге үйленді. Оаху аралы Лоноға табынудың бекінісі болды, онда көптеген отбасылар Лаʻадан тарағандарын мәлімдеді. Ол соңғы сапарына шыққанға дейін кем дегенде бір рет Таитиге қайтып келген сияқты. Таитидің көрнекті әулетінен шыққан, құдай сияқты көрінген бұл саяхатшы Жаңа жыл мерекесін ойын-сауық пен драмамен байытып, гавайлықтарды оның құдай екеніне сендірді.