Кіріспе

Тарихи трактаттар немесе шай және шай дайындау туралы маңызды жазбалар. Шайды сусын ретінде алғаш рет Қытайда ішкен, ал әдебиетте шай туралы ең ерте кездесетін дерек – «Әдебиет классикасы», бірақ осы мәтіндерде қолданылған идеограмма (荼) басқа да түрлі өсімдіктерді, мысалы, сүттіген мен жусанды да білдіруі мүмкін. Қытай әдебиетінде шай туралы көптеген ежелгі еңбектер сақталған. Барлығында Тан әулетінен Мин әулетінің соңына дейін жарық көрген шамамен жүз монография немесе трактат бар. Ең белгілі шай туралы кітаптар төменде тізілген.

Тан әулеті

Лу Юдің "Дәмді шай туралы кітабы" (茶經), 780 жыл. Чжан Юсиннің шай қайнатуға арналған су туралы баяндамасы, 814 жыл. Вэнь Тиньюньдің "Шай жинау туралы жазбалары" (采茶录 Chai Cha Lu), 860 жыл.

Сун әулеті

Чай туралы жазба (茶录) Цай Сянь (蔡襄), 1049. Сун Цзянь (宋子安) жазған "Шығыс ағысы шайының (东溪试茶录 Dong Qi Shi Cha Lu) сынамасы туралы есеп", 1064. Аудармашы: Global Tea Hut. Император Сонг Хуйцзонгтың (宋徽宗) шай туралы трактаты (大观茶论), 1107. Сюань Хэ дәуірінің Солтүстік шаруашылығындағы құрметті шай туралы жазба (宣和北苑贡茶录 Xuan He Bei Yuan Gong Cha Lu) – Сюнь Фань (熊蕃). Хуан Рудың (黄儒) "Шайдың дәмін тану туралы негізгі жазбасы" (品茶要录 Pin Cha Yiao Lu), 1075. Шенань ескісінің (审安老人) шай құралдарының суреттері (茶具图赞).

Мин әулеті

Чжу Куан (朱权): Ча Пу (茶谱), 1440 жыл. Аудармашы: Global Tea Hut. Джон Томпсонның аудармасы. Гу Юаньцин (顾元庆): Сәйдің жіктелуі (茶谱 Cha Pu), 1541 жыл. Аудармашы: Global Tea Hut. Лу Шушенг (陆树声): Шай үйі туралы жазба (茶寮记 Cha Liao Ji), 1570 жыл. Ту Лонг (屠隆): Као Пан Ю Ши (考槃余事), немесе зейнеткер ғалымның үйін безендеу туралы ой-толғаулар, шамамен 1590 жыл. Гао Лиан (高濂): Өмір сүру өнері туралы сегіз жазба / Шай (遵生八笺 Jun Sheng Ba Jian), 1591 жыл. Ху Вэньхуан (胡文焕): Шай жинағы (茶集), 1593 жыл. Чэнь Ши (陈师): Шай туралы зерттеу (茶考 Cha Kao), 1593 жыл. Чэнь Жиру (陈继儒): Шай әңгімелері (茶话), 1595 жыл. Чжан Юань (张源): Шай жазбалары (茶录), 1595 жыл. Аудармашы: The Leaf. Чжан Цяндэ (张谦德): Шай кітабы (茶经), 1598 жыл. Сюн Минъюй (熊明遇): Лу Цзе шайы туралы жазба (罗岕茶记 Luo Jie Cha Ji), шамамен 1608 жыл. Фэн Шикэ (冯时可): Шай тізімі (茶录 Cha Lu), 1609 жыл. Вэнь Чжэньхэн (文震亨): Артық заттар туралы еңбек / Эфир майлары мен шай (长物志 Zhang Wu Zhi), 1621 жыл. Аудармашы: Мартин Тай. Аудармашы: Global Tea Hut. Вэнь Лонг (闻龙): Шай жазбалары (茶笺 Cha Jian), 1630 жыл. Аудармашы: Global Tea Hut. Чжоу Гаоци (周高起): Исин ыдыстары туралы еңбек (陽羨茗壺系 Yángxiàn Mínghú Xì), 1640 жыл. Чжоу Гаоци: Тонгшань Цзе шайы туралы жазба (洞山岕茶系 Tongshan Jie Cha Xi), 1640 жыл.

Цин әулеті

Лу Тингкан (陸廷燦): "Шаятнаманың" жалғасы (續茶經).

Жапон тілі

Миоан Эйсай (明菴栄西): "Денсаулық үшін шай ішу туралы еңбек" (喫茶養生記), 1193 жыл. Эйсай (Йосай) 1168 жылы Чжэцзян провинциясының Тяньтай тауына Чан (Дзен) буддизмін оқу үшін келді; 1193 жылы туған жеріне оралғанда, ол Қытайдан Жапонияға шай әкеліп, оны отырғызып, шай ішудің пайдасы туралы алғашқы жапон еңбегін жазды – "Кисса ёдзёки" (喫茶養生記). Осылайша Жапонияда шай өсіру және шай мәдениетінің бастауы болды. Сен но Рикю (千利休) (1522 – 21 сәуір, 1591): "Оңтүстік жазбалары" (南方録).

Ағылшынша

Окакура Какудзо (岡倉 覚三): "Шай туралы кітап" (Окакураның алғашқыда ағылшын тілінде жазған еңбегі), 1906 ж. Джордж Оруэллдің "Жақсы бір кесе шай" эссесі, 1946 жыл. Халықаралық стандарттау ұйымы (көбінесе ISO деп аталады) жасаған, 1980 жылы, 2019 жылы жаңартылған ISO 3103 – шай қайнатудың стандартыланған әдісін анықтайды. Эндрю Стейплидің Корольдік химия қоғамы үшін жазған "Мүкел кесе шайды қалай дайындауға болады? Оруэллді жоққа шығару" мақаласы, 2003 жыл. Кристофер Хитченстің Оруэллден шабыттанған "Жақсы шайды қалай дайындауға болады" мақаласы, 2011 жыл.

Чех тілі

Лу Цзю: Шай туралы кітап. Аудармашы: Ольга Ломова. Шайды жақсы көретіндер қауымдастығы және Дхармагая, Прага, 2002, Карел Вальтер: Шайды жақсы көретіндерге арналған шай туралы барлық нәрсе, Гранит с. р. о., Прага, 2000.

Ағылшынша

The Classic of Tea Лу, Ю; Кіріспесі және аудармасы Фрэнсис Росс Карпентер, суреттеуші: Хитц, Деми; Бостон, МА: Little, Brown & Co. 1974. The Classic of Tea: Origins & Rituals Лу, Ю; Ю, Лу; Карпентер, Фрэнсис Росс; Нью-Йорк, АҚШ: Ecco Press. 1974 жылғы басылымның 1995 жылғы қайта басылымы. Бұл толық аударма.

Венгрия тілі

Лу Ю: Чай кітабы – VIII ғасырлық Қытайдан шыққан шай ішу туралы қасиетті кітап. (Аударған: Зсолт Токаджи және Барбара Ньиредди.) Теребес Киадо, Будапешт 2005, Чай кітабы. (Аударған, редакциялаған: Зсолт Токаджи.) Fapadoskonyv.hu, Будапешт, 2010.

Италиялық

Лу Ю: "Дәмді шай туралы ереже", Марко Церезаның (қытай тілінен аудармасы), Леонардо. 1990 жылдың қарашасы. Марко Сереза, ф. D. Диссертация: Танг дәуірінің шай туралы трактаттары (Танг династиясы шай туралы монографиялар) Шығыс зерттеулері, Неаполь қалалық Шығыстану институты. 1992 жыл.

Ресей

Лу Юй: Шай туралы канон; ежелгі қытай тілінен аударған, кіріспесі мен түсіндірмелерін жасаған Александр Габуев және Юлия Дрейзис. Мәскеу: Гуманитарий, 2007. — 123 бет.