Кіріспе

Филиппиннің Сулу провинциясының астанасы – Джоло муниципалитеті, ресми түрде Джоло муниципалитеті (; ; ), Филиппиннің Сулу провинциясының бірінші санаттағы муниципалитеті және астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 137 266 адамды құрайды.

Этимология

Доктор Нажиб М. Салебидің (1908) айтуынша және Velarde картасы сияқты ескі карталарда "Joló" – "Сулу" сөзінің тарихи испан тіліндегі жазылуы, ол қазір провинцияны және бүкіл Сулу архипелагын білдіреді. Ерте испандықтар бұл жерді тарихи түрде "Xoló" деп жазған, ал бастапқы әріп бұрын ерте заманғы испан тілінің дыбысымен айтылған, бірақ кейін қазіргі испан тіліне өтіп, қазіргі айтылуы xoˈlo болып қалыптасқан. Көптеген диалекттерде бастапқы дыбыс көмекейлік болып келеді. Испан тіліндегі "Joló" атауы әлі де испан жазбаларында Сулуға (провинция, архипелаг және ежелгі сұлтандық) сілтеме жасау үшін қолданылады. Ал "Сулу" сөзінің өзі ежелгі түрінен шыққан.

Сонымен қатар, Хоккиен тілінде сөйлейтін және кейіннен осы жерге көшіп келген қытай саудагерлері, жергілікті халықты қабылдауына байланысты, "Жоло" атауын Хоккиен тілінен алған, ол Хоккиен тіліндегі сөзден туындаған. Қытай саудагерлері Жоло жағалауында тауарларын қалдырғанда, қайтып келгенде олардың қол тимегенін көріп, осылай атаған. Бүгінде оның халқының бір бөлігі әлі де қытай тегінен, әсіресе Амой (Сямень) және Сингапурдан.

Колониалды кезеңге дейінгі кезең

14 ғасырда араб саудагерлері аралға келіп, оның тұрғындарын ислам дініне өткізуге және оларды исламға көндіруге тырысты. Аралдың түпкі тұрғындары – Таусуг халқы. Таусугтар Сулу архипелагында үстемдік құратын, ірі Моро тобының бір бөлігі. Мороның Сулу сұлтандығы деп аталатын тәуелсіз мемлекеті болды, ол саяси және экономикалық тұрғыдан Сулу сұлтандықтарының орналасқан жері – Джолоға бағытталған. Сулу патшалық сұлтандығының резиденциясы Астана Путихте орналасқан, ол Таусуг тілінде «Ақ сарай» деген мағынаны білдіреді және Жоло аралындағы Инданан муниципалитетіндегі Умбул Дувада орналасқан. Кейіннен, 1800 жылдары астана Маймбунгқа көшірілді. 1880 жылдары Минданаодағы қытай халқының саны 1000 адамды құрады. Қытайлықтар испандық блокаданы бұзып, қару-жарақтарды Минданао Моросына сатты. Моролар осы қару-жарақтарды құлдармен және басқа да тауарлармен төледі. Қару сатумен айналысқан негізгі топ – Сулудағы қытайлар. Қытайлықтар экономиканы бақылауға алып, экспорттық және импорттық тауарларды тасымалдау үшін кемелерді пайдаланды. Опиум, азу тісі, мата және ыдыс-аяқ сияқты басқа да тауарларды қытайлар сатты. Маймбунгтағы қытайлар қару-жарақтарды Сулу сұлтандығына жіберді, олар оларды испандықтармен шайқасып, олардың шабуылдарына қарсы тұру үшін пайдаланды. Қытай-метис сұлтанның жеңгелерінің бірі болды, сұлтан оның қарындасына үйленген. Олар екеуі де «Алыс Шығыс» деп аталған, қару-жарақтарды контрабандаға көмектескен кемеде үлес иеленді. 1887 жылдың сәуір айында испандықтар полковник Хуан Аролас басшылығымен күтпеген шабуыл жасап, қарсылықты басу мақсатымен Маймбунг қаласына шабуылдады. Қару-жарақтар тәркіленді, қытайлардың мүлкі жойылды және қытайлар Джолоға жер аударылды.

Испания бақылауы

1876 жылы испандықтар Жолоны өртеп, мұсылмандарды бақылауға алуға тырысып, сәттілікке жетті. 1877 жылдың наурыз айында Испания, Англия және Германия арасында Сулу хаттамасына қол қойылды, ол Испанияның Сулуға қатысты құқықтарын мойындады және аймақтағы еуропалық шиеленісті азайтты. Испандықтар Жолода әлемдегі ең кішкентай қабырғалы қаланы салды. Испандар мен Сулу сұлтаны 1878 жылдың 22 шілдесінде бейбітшілік шартына қол қойды, онда сұлтан Сулу мен Тауи-Тауидегі испандық билікті қабылдады, бірақ Сулу мен Тауи-Тауи испандықтардың ішінара билігінде қалды, олардың билігі әскери бекеттер мен гарнизондар және азаматтық елді мекендермен шектелді.

Сауда-саттық төмендеуі

1892 жылы Сингапур мен Жоло арасындағы сауда жолындағы бірнеше дауылда саудаға пайдаланылатын үш бу кемесі жоғалып, сауда ауыр зардап шекті. Сингапурдағы саудагерлер осыдан қатты шығынға ұшырап, сауданы тек қолма-қол ақшамен төленген жағдайда ғана қабылдауға келісті. Салықтардың артуынан қорқып, көптеген қытайлар архипелагтың басқа аймақтарына көшіп кетті, себебі Жоло аймақтық сауда орталығы ретіндегі маңызын жоғалтты. Қытайлар келгенге дейін Таусугтар саудамен айналысуды тоқтатқан еді. Осылайша, Жоло бұрынғы саудалық беделін толыққанды қайтаруға қол жеткізбеді. Дегенмен, қытайлар архипелаг және Минданаодағы саудаға басымдылықтарын сақтап қалды.

Тілдер

Жолода тұратын адамдардың көпшілігі таусуг тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де қолданылады, әсіресе мектептер мен түрлі кеңселерде. Кейбір саудагерлер хоккиен және малай тілдерінде де сөйлейді. Басқа тілдердің ішінде сама және якан тілдері бар, ал чавакано тілінде христиан және мұсылман жергілікті тұрғындары сөйлейді, олар материктік Замбоанга түбегімен және Базиланмен байланыс ұстап, сауда жасайды. Филиппин статистикалық басқармасының 2000 жылғы санағы бойынша, таусуг тілі ел бойынша 1,022,000 адаммен 14-орында тұр, олардың көп бөлігі Сулуға жататын Батыс Минданао аймағында тұрады.

Дін

Жолода тұратын адамдардың шамамен 99%-ы ислам дінін ұстанады, бірақ римдік католиктер мен протестанттардан тұратын айтарлықтай христиан азшылығы да бар. 1380 жылы мұсылман қарақшысы Карим ул Махдум Сулуға келген кезде Таусугтар ислам дінін қабылдаған алғашқы филиппиндіктер болды. Басқа миссионерлердің ішінде Раджа Багинда және мұсылман араб ғалымы Саид Әбу Бакр болды, ол Сулудың тұңғыш сұлтаны атанды. Отбасылық және қоғамдық қарым-қатынастар ислам заңдарын түсінуге негізделген. Таусугтар ислам дінін қабылдағанға дейінгі дәстүрлердің де күшті ықпалында. Тулай орталық мешіті – қаланың және провинцияның ең ірі мешіті. Жолоның әртүрлі аудандары мен барангайларында көптеген мешіттер орналасқан. Our Lady of Mount Carmel Cathedral – қала орталығында орналасқан римдік католик соборы және қаладағы ең үлкен шіркеу. Филиппиннің Христиандық және Миссионерлік Альянс Шіркеулерінің (CAMACOP) "Жоло Альянс Евангелистік шіркеуі" (бұрынғы атауы – Жоло Евангелистік шіркеуі) 1900 жылдан бері католик шіркеуімен қатар өмір сүріп келеді, бұл оны архипелагтағы алғашқы протестант шіркеуіне айналдырды.

Мәдениет

Бангсаморо немесе Мороланд – Моро халқының отаны, бұл испан тілінде мұсылмандарды атау үшін қолданылатын термин. Жоло халқының көп бөлігі – Таусугтар, олар Сулу архипелагында басымдықты құрайтын этностық топ. Таусуг сөзі "адам" деген мағына беретін "тау" және "ағыс" деген мағына беретін "суг" сөздерінен шыққан, яғни "ағыс халықтары" деп аударылады, себебі олар әскери және сауда дағдыларымен теңіз саяхатшылары ретінде белгілі болған. Таусугтар – еңбекке жарамды жауынгер тайпасы, олардың жақсы жауынгерлік дағдылары бар. Таусугтар ислам дінін қабылдағанға дейін кауман болып ұйымдастырылып, әрбір дату өзінің қауымдастығының басшысы болатын патриархалдық үкімет түрімен басқарылған. Заңның көзі – Таусугтар қатаң сақтаған Адат ережелері болды. Таусуг өнері мен қолөнері ислам және индонезиялық мәдениеттердің ықпалында жасалған. Пангалай – Таусуг үйлену тойларындағы танымал мерекелік би, ол отбасылардың қаржылық мүмкіндіктеріне және келісіміне байланысты бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Олар кулинтанг, габанг және агонг музыкасымен билейді. Тағы бір дәстүрлі би – Пангалай ха Агонг. Бұл биде екі Таусуг жауынгері әйелдің назарын аудару үшін, өздерінің шеберлігін көрсету үшін үлкен, терең мыс гонг – агонгты пайдаланып бәсекелеседі.

Өнеркәсіп

Жолодағы тұрғындардың көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне кокос, маниок, абака, кофе, ланзон, джекфрут, дуриан, мангостин және маран кіреді. Жоло – Сулу аймағындағы теңіз шөптерін өсірмейтін жалғыз муниципалитет. Балық аулау ең маңызды кәсіп, ал қалғандары қайық жасау, кілем тоқу, кофе өңдеу және жеміс консервілеумен айналысады.

Банктік қызмет

Жолода түрлі банктер жұмыс істеді және Жоло халқының қажеттіліктерін қанағаттандырды. Оларға Филиппин Ұлттық Банкі, Метробанк, Альянс Банкі, Аль Аманах Ислам Банкі, Жер Банкі және Филиппин Даму Банкі кірді. Таңдалған банк филиалдарында банкоматтар да қолжетімді.

Экономикалық өсу

Жолодағы экономикалық даму Бангсамородағы бірнеше ислами сепаратистік топтардың болуынан туындаған тұрақсыздық, зорлық-зомбылық және тәртіпсіздік салдарынан тежелді. Ұзақ жылдар бойы созылып келе жатқан сепаратистік көтеріліс мұсылман халқы басым аралдарды елдегі ең кедей аймақтардың біріне айналдырды. Жолода заңсыздық пен кедейлік кеңінен таралған. Жоло – «Әл-Қаидамен» байланысы бар «Абу Сайяф» тобының маңызды бекінісі, және осындай жағдайлар радикалды жауынгерлерді тартуға қолайлы. Дегенмен, АҚШ аймақты дамытуға инвестиция салғаннан бері жағдай жақсарды. 2007 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысының қоғамдық дипломатия және қоғамдық істер жөніндегі орынбасары Карен Хьюз және АҚШ елшісі Кристи Кенни аймақтағы АҚШ үкіметінің қолдауымен іске асырылып жатқан «даму, бейбітшілік және гүлдену» жобаларымен танысу үшін Жолоға сапар жасады. АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID) Маймбунг пен Жоло арасындағы «фермадан нарыққа» дейінгі жолды қаржыландырып, фермерлерге ауылшаруашылық өнімдерін нарыққа тасымалдауға көмектесті. Сапары барысында Кенни Жоло әуежайын жақсартуға бағытталған 3 миллион долларлық жоспарды жариялады. 1997 жылдан бері USAID аймаққа жылына 4 миллион доллар жұмсады. Бұған Дүниежүзілік банк, JICA және AusAID та қатысты. Филиппин үкіметі Сулудағы даму мен инфрақұрылымға 39 миллионнан астам песо жұмсады. 2008 жылдың қазан айында Сулу провинциялық үкіметі, Жергілікті сумен жабдықтау басқармасы (LWUA), АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID), Минданао экономикалық даму кеңесі (MEDCO) және Жоло материктік су ауданы (JMWD) бірлесіп Жолодағы сумен жабдықтау жүйесін жаңартуға бағытталған 54 миллион песолық жобаның құрылысын бастады.

Ұрпақ ара қақтығысы

Қазіргі Сулуда заңсыздық пен кландық саясат кең таралған. Бұл кландық байланыстар отбасылық туыстыққа негізделген, және Артур Амарал қарсы кланнан әйелге үйлену ұсынысы жасағаннан кейін басталды. Ұсыныстан бас тарту отбасылық араздыққа соқтырып, отбасыларды тарап таңдауға мәжбүр етті. Сулу архипелагының айналасында 100 мың винтовка бар. Көптеген үйлерде қару-жарақ кездеседі, ал кландар дауларды көбінесе зорлықпен шешеді. Кландар арасындағы дау-жанжалдардың көп бөлігі жер дауына байланысты. Кландық қоғам полицияның заңды орындауын өте қиын етеді. Көптеген оқ атыс оқиғалары болып өтеді және дауларды реттеу үшін филиппин армиясы жиі шақырылады. 2008 жылдың сәуір айында Женевада орналасқан Гуманитарлық диалог орталығының (CHD) қолдауымен Джоло бейбіт аймағы құрылды, онда кландар арасындағы қақтығыстарды шешуде қару-жарақ қолдану шектелді. Сулу үкіметі осы бейбіт аймақты елді мекендерге таратуға тырысуда.

Әбу Саяф

Арал шетелдіктер үшін, әсіресе американдықтар үшін қауіпті деп есептелді, себебі жанкештілер оларды сол жерде атып өлтіру немесе ұрлау арқылы қорқытты. Осы ашудың көп бөлігі 1906 жылы филиппин-американ соғысы кезінде Буд-Дахо шайқасының бірінші кезеңінде, салық төлеуден бас тартқаннан кейін Дахо тауына шегінген 1000 ер адам, әйел және баланың американдық отарлаушылар тарапынан өлтірілуіне байланысты. Бірақ, Американың беделі аймақтағы американдық даму жоспарлары іске асырылғаннан кейін жақсарды. Ең радикалды ислами сепаратистік ұйым – «Абу Саяф» Филиппиннің католик үкіметінен тәуелсіз ислами мемлекет құру үшін күресіп жатыр. Ұйымның Жоло және Базилан қалаларында бекіністері бар. Кедейлік пен жоғары сыйақыларға қызығушылық танытқан жергілікті тұрғындардың көп бөлігі олармен жұмыс істейді деп күдіктенеді. «Абу Саяф» бірнеше қақтығыс жасап, адамдарды ұрлады. 2000 жылдың 23 сәуірінде «Абу Саяф» Малайзияның Сипадан курортына шабуыл жасап, Германия, Франция, Финляндия және Оңтүстік Африкадан келген 21 туристі ұрлап, оларды Жолоға әкеліп, 25 миллион доллар көлемінде кепіл талап етті. «Абу Саяф» сонымен қатар Жолода бірнеше журналист пен фотографты ұрлады. АҚШ жанкештілерді ұстауға көмектесетін ақпарат үшін миллиондаған доллар жұмсады, ал Манилаға 5 миллион долларға дейін, ал «Абу Саяф» көшбасшыларын ұстауға көмектесетін ақпарат үшін 10 миллион песо сыйақы ұсынды. Сулу облысының губернаторы Бенджамин Лунг АҚШ арнайы күштерінің «Күлімдеу операциясы» жобасын – медициналық көмек көрсету, жолдар мен мектептер салуды қолдады. АҚШ арнайы күштері мен губернатор Лунг халықтың құрметін жеңіп алып, кедейлікті азайту арқылы террористерге қосылудың алдын тоқтатуға үміттенеді. Губернатор Лунгтың сөзіне сүйенсек, көптеген тұрғындар «Абу Саяф» және «Джама Исламия» мүшелерінен бас тартқан.

Саяси және қоғамдық маңызы

Моро халқы Филиппиннің оңтүстік-батысында шоғырланған. Моролар географиялық жақындығы, тілдік және мәдени ұқсастықтарының арқасында көбінесе Индонезия мен Малайзияның көпшілік мұсылман елдерімен байланыстырады. Моролар испандықтардың, американдықтардың және қазір Филиппиннің ұлттық үкіметінің ықпалына ұшырады. Осылайша, Мороның тәуелсіз мемлекет құру күресі 400 жылдан бері жалғасып келеді. Жоло осы қақтығыстың орталығы болып табылады. 1972-1976 жылдар аралығында Жоло мұсылман сепаратистері мен Маркос режимі арасындағы қақтығыстың орталығы болды, нәтижесінде 120 000 адам қаза тапты. 1974 жылы үкіметтік әскерлер Моро Ұлттық Азаттық Майданының (МҰАМ) қаланы басып алуын тоқтатқанда шайқас басталды. Қазіргі уақытта Моро Ұлттық Азаттық Майданы Мұсылман Минданаосының Автономиялық Аймағының (ММАА) билеуші партиясы болып табылады. 1996 жылы МҰАМ мұсылман автономиясын талап етушілердің өтінішіне жауап ретінде ММАА басшылығына ие болды. Абдусакур Тан – Сулу провинциясының губернаторы, ал Керхар Тан – Жоло қаласының мэрі. Бұл аймақтардағы саясаткерлер кландық байланыстар арқасында билікке жетті.