Кіріспе
Кеңес Қырғызстанындағы жұмысшылар мен шаруалар кооперативі. Интерхельпо (халықаралық еңбекшілер көмегі) – 1923 және 1943 жылдар аралығында Кеңес Қырғызстанында социализмді құруға көмектесу мақсатында құрылған жұмысшылар мен шаруалардың (эсперантистер мен идистер) өндірістік кооперативі. Батыстан Кеңес Одағына жұмыс күштерін тартудың құқықтық негізі Коммунистік Интернационалдың төртінші дүниежүзілік конгресінде (1922) қабылданған «Совет Ресейіне пролетариаттық көмек» (пролетарская помощь советской России) туралы қаулы арқылы белгіленді. 1923 жылдың 1 мамырында Интерхельпо (Ido тілінде international laboristal helpo деген сөздердің қысқартылған түрі) – Чехословакияның Жилина қаласында чехословакиялық большевик Рудольф Павлович Маречектың бастамасымен құрылды. Ол бұрынғыда Семерейеде Басмашыларға қарсы күреске белсенді қатысып, көршілес Верный қаласында шығарылатын «Таң Сәулесі» («Zarya Svobody») газетінің редакторы болған. КСРО-да социализмді құру мақсатымен құрылған басқа чехословакиялық шаруашылық кооперативтері: Кладно коммунасы (Армавир, Краснодар өлкесі), Словакия коммунасы (Сталинград облысы), Рефлектор (Эршовск, Саратов облысы), Пфлюг («Сүңгі»), Солидарность және Чехоцентр. 1925 жылдан бастап Жилина теміржол станциясынан шыққан пойызбен 1078 адам (оның ішінде негізінен чехтер мен словактар, сондай-ақ венгрлер, русиндер және басқа ұлт өкілдері, тікелей мүшелер мен олардың отбасылары) Қырғызстанға жеткізілді.
Interhelpo (international laboristal helpo) was an industrial cooperative of workers and farmers (Esperantists and Idists) between 1923 and 1943, established for the special purpose of helping to build up socialism in Soviet Kyrgyzstan. The legal framework for the migration of working forces from the West to the Soviet Union was established through a resolution on “Proletarian help for Soviet Russia” (proletarskaya pomoshch’ sovetskoy Rossii) adopted by the Fourth World Congress of the Communist International (1922). On May 1, 1923, Interhelpo — an acronym of the Ido compound international laboristal helpo — was founded in Žilina, Czechoslovakia (now Slovakia) on the initiative of the Czechoslovak Bolshevik Rudolf Pavlovič Mareček, who had actively participated in fights against Basmachis in Semirechye and was editor of the newspaper Zarya Svobody ("The Dawn of Freedom") in neighboring Verniy. Other Czechoslovak agricultural cooperatives founded with the aim of building socialism in the USSR were the Kladno Commune (Armavir, Krasnodar Krai), the Slovak Commune (Stalingrad Guberniya), Reflector (Ershovsk, Saratov Oblast), Pflug (“plow”), Solidarita, and Čechocentr. From 1925 onwards, trains from the railway station in Žilina transported 1078 people (including mainly Czechs and Slovaks, but also Hungarians, Ruthenians and other nationalities, and including both direct members and their families) to Kyrgyzstan.
Мұра
Бүгінде кооперативтің Интергельпо көшесіндегі тұрғын үйлері (кооперативтің бұрынғы орны) ахуалға түсіп, көбінесе қоғамның әлеуметтік жағдайы нашар топтары (мысалы, Оңтүстік Қырғызстаннан келген ішкі еңбек мигранттары) тұрып жатыр. "Көптеген тұрғындардың айтуынша, осы аудандарды кім салғаны белгісіз немесе "Чехиялық соғыс тұтқындары" немесе "Чехиялық соғыс қашқындары" деп бұрмаланып айтылған, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық Азияға келген. Бүгінде, шамамен жүз жыл өткен соң, кооперативтің жетістіктері туралы тұрғындарға еске түсіретін аз нәрсе бар. Тек "Наздар" деген шағын чехословакиялық бірлестік қаржылық мүмкіндіктері шектеулі болса да, оның тарихи мұрасын сақтауға тырысып жатыр. "2008 жылы Чехия Ұлттық телеарнасы "Интерхельпо. Historie jedné iluze" ("Интерхельпо – Бір иллюзияның тарихы") деген деректі фильмін шығарды, ол кооперативтің тарихи тәжірибесін көбінесе теріс жағынан бейнелейді, адам шығындарын және кооперативтің толық сәтсіздігін баса көрсетеді.