Кіріспе

Американдық мүсінші (1844–1907)

Мэри Эдмония Льюис, сондай-ақ "Wildfire" (шамамен 4 шілде 1844 – 17 қыркүйек 1907) – американдық мүсінші. Нью-Йорк штатында афроамерикалық және түпкілікті американдық (Миссиссауга Оджибве) тегінің қосындысында дүниеге келген ол, мансабының көп бөлігін Италияның Рим қаласында өткізді. Ол ұлттық, кейін халықаралық деңгейде танымал болған алғашқы афроамерикалық және америкалық мүсінші болды. Азамат соғысы кезінде АҚШ-та танылуын бастады; 19 ғасырдың соңында американдық өнер саласында белгілі бір деңгейде танылған және қатысқан жалғыз қара нәсілді әйел суретші болып қала берді. Оның туындылары неоклассикалық стильдегі мүсіндерге қара нәсілділер мен Американың жергілікті халықтарына қатысты тақырыптарды енгізуімен ерекшеленеді.

Ерте өмір

Америка ұлттық өмірбаянына сәйкес, оның ерте өмірі туралы сенімді ақпарат шектеулі, ал Льюис «сұхбаттарында тіпті өзінің тегі туралы қарапайым фактілерге де қарама-қарсы айтушы еді, өзін анасының халқымен орманды аралап өткен экзотикалық балалық шақ өнімі ретінде көрсетуді ұнатты». Ол ресми құжаттарда туған жылы ретінде 1842, 1844 және 1854 жылдарын әртүрлі көрсеткен. Ол Нью-Йорк штатының Албани қаласының жанында дүниеге келген. Оның анасы Кэтрин Майк Льюис – Миссиссауга Оджибве және афроамерикалық тегінен шыққан. Ол өте шебер тоқымашы және қолөнерші болған. Әр түрлі дереккөздерде оның әкесі ретінде екі афроамерикалық ер адам аталған. Біріншісі – Сэмюэл Льюис, ал басқа дереккөздерде оның әкесі афроамерикалықтар туралы жазған Роберт Бенджамин Льюис екені айтылады. Оның жартылай ағасы Самуэль, Монтана тарихында кеңінен талқыланған, олардың әкесі «Батыс Үндістаннан шыққан француз», ал анасы «жартылай африкалық және жартылай Нью-Йорк штатының білімді Нарагансетт үндістерінің ұрпағы» болғанын мәлімдеді. (Нарагансет халқы бастапқыда Род-Айлендтен шыққан.) Льюис тоғыз жасқа келгенде екі ата-анасы да қайтыс болды; Сэмюэл Льюис 1847 жылы, ал Роберт Бенджамин Льюис 1853 жылы көз жұмды. Оның анасының екі қарындасы оны және үлкен ағасы Самуилді асырап алды. Ол жерде Льюис өнер саласындағы мансабы дамығанда, оған ақыл-кеңес беретін, демеушілік ететін және шығармаларының нысаны болатын көптеген белгілі белсенділермен танысты. Кейінгі сұхбатта Льюис мектепті үш жылдан кейін тастап кеткенін, себебі оны «жабайы» деп жариялағандарын айтты. Мен он екі жасқа дейін көшпенді өмір салдым, балық аулап, жүзіп, мокасин жасадым. Содан кейін үш жыл бойы [МакГроувилл] мектебінде оқыдым, бірақ мені жабайы деп жариялады – олар менен ештеңе істей алмады. Оның сабақтарына латын, француз, «грамматика», арифметика, сурет салу, композиция және декламация (қоғамдық сөйлеу) кірді.

Дегенмен, Орталық колледждегі (1856–1858 жылдың күзі) оқу тізімі оның бағалары, «мінез-құлқы» және қатысуы үлгілі болғанын көрсетеді. Оның сабақтарына латын, француз, «грамматика», арифметика, сурет салу, композиция және декламация (қоғамдық сөйлеу) кірді.

Білім

1859 жылы Эдмония Льюис шамамен 15 жаста болғанда, оның ағасы Самуил мен аболиционистер оны Огайо штатының Оберлин қаласына жіберді. Ол Оберлин академиялық дайындық мектебінде үш жылдық толық курс оқыды, содан кейін Оберлин колледжіне (1866 жылдан бастап Оберлин колледжі) түсті – бұл әйелдерді және түрлі этникалық топ өкілдерін қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі. Әйелдер бөлімі "жас қыздарға жан-жақты ақыл-ой дамыту мен оларды оқыту және олардың өмірлік міндеттеріне дайындауға қажетті арнайы білім беру үшін" құрылды. Ол өзінің атын Мэри Эдмония Льюис деп өзгертіп, өнерді оқуға кірісті. Льюис 1859 жылдан бастап 1863 жылы колледжден қуылғанға дейін пастор Джон Кип пен оның әйелімен бірге тұрды. Оберлинде мың студент оқығанда, Льюис – тек 30-ға жуық түрлі терілі студенттің бірі болды. 1862 жылдың қысында, АҚШ Азамат соғысы басталғалы бірнеше ай өткен соң, Льюис пен оның Оберлиндегі екі сыныптасы – Мария Майлс пен Кристина Эннес арасында оқиға болды. Үш қыз Киптің үйінде тұрып, сол күні жігіттермен шана тебуді жоспарлаған. Шана тебуге барар алдында Льюис достарына хош иісті шарап берді. Біраз уақыттан кейін Майлс пен Эннес ауыр сырқаттанды. Дәрігерлер оларды қарап, екеуінің де денесінде у бар екенін анықтады, шамамен кантаридин – күшті құмар тудыратын зат. Бір кезде олардың өміріне қауіп төнді. Бірнеше күннен кейін екеуінің де жазылатыны белгілі болды. Билік бастапқыда ешқандай әрекет етпеді. Оқиға туралы жаңалық Огайо штаты бойынша жылдам таралып, Оберлин қаласының барлық тұрғындарына жетті, бірақ қала тұрғындары колледж студенттері сияқты прогрессивті болған жоқ. Бір күні кешке Льюис үйіне жалғыз келе жатқанда, белгісіз біреулер оны далаға сүйреп алып, қатты ұрып, өлі қалдырды. Оқиғадан кейін жергілікті билік Льюисті тұтқындап, достарын улағандықтан айыптады. Джон Мерсер Лэнгстон, Оберлин колледжінің түлегі және Огайодағы алғашқы афроамерикандық адвокат, сотта Льюистің қорғауын өзі жүргізді. Көптеген куәгерлер оған қарсы куәлік бергенімен, ол өзі куәлік бермеді, бірақ Чэпман айыптауларды жоюға қол жеткізді: құрбандардың асқазан мазмұны сараланбаған, сондықтан улануға ешқандай дәлел болған жоқ, қылмыстың құралы да табылған жоқ. 2022 жылы Оберлин колледжі оған өлімнен кейін диплом берді.

Рим

Мен өнер мен мәдениет мүмкіндіктерін алу және өзімнің түсімді үнемі еске түсірмейтін әлеуметтік ортаны табу үшін Римге баруға мәжбүр болдым. Еркіндік елінде қара түсті мүсіншіге орын болмады. Бостонда жасаған жұмыстарының табысы мен танымалдылығы (әсіресе Шоу бюстінің көшірмелері) Льюиске 1866 жылы Римге сапар жасауға мүмкіндік берді. Оның 1865 жылғы паспортында: «М. Эдмония Льюис – скульптор ретінде үлкен дарынымен көзге түскен Италияға жазылым арқылы жіберілген қарашаң қыз» деп жазылған. Танымал мүсінші Хайрам Пауэрс оған өз студиясында жұмыс істеуге орын берді. Ол эмигрант суретшілер тобына қосылып, 18 ғасырлық итальян мүсіншісі Антонио Канованың Пьяцца Барбериниге жақын орналасқан бұрынғы студиясында өз жұмыс орнын құрды. Льюис өмірінің көп бөлігін Римде өткізді, онда Италияның нәсілшілдігінің нашарлығы қара нәсілді суретшіге көбірек мүмкіндіктер берді. Ол Америкадағыдан гөрі әлдеқайда көп әлеуметтік, рухани және көркемдік еркіндікке ие болды. Ол католик болғандықтан, Рим оған рухани және физикалық жағынан да сеніміне жақын болуға мүмкіндік берді. Америкада Льюиске аболиционистердің демеушілігіне тәуелді болуға тура келер еді, бірақ Италия оған халықаралық өнер әлемінде өзінің орнын табуға мүмкіндік берді. Классикалық әлемнің атмосферасы оған үлкен шабыт берді және оның жұмысына әсер етті, ол классикалық өнер стилін қайта жаратты – мысалы, мүсіндеріндегі адамдарды заманауи киімдердің орнына жамылғымен көрсетті. Ол студиясында қызыл бас киім киеді, ол өте әдемі және әсерлі; оның беті ақылды, зерек және көркем. Оның мінез-құлқы балаша, қарапайым және өте тартымды. Адам табиғатында батыл және ерлік рухтағы адамды құрметтеуге мәжбүр ететін бір нәрсе бар; және егер адамдар әрдайым күресіп жатқан талантқа көмектесуге дайын болмаса, олардың күресі сәттілікпен аяқталғанда қол соғуға құштар. Эдмония Льюиске алғыс айту уақыты келді. Льюис шетелде мүсіншілікке ерекше көзқарас танытты. Ол өз қыш және балауыз үлгілерін мраморға өзі аударғысы келді, бұл үшін итальян мүсіншілерін жалдаудың қажеті болмады – сол кездегі әдеттегі практика. Еркек мүсіншілер әйел мүсіншілердің талантына күмәнмен қарады және оларды өз жұмыстарын өзі жасамайды деп жиі айыптады. Оның сораттығы Харриет Хосмер да осылай жасады. Льюиске тапсырыс алмай тұрып мүсіндер жасауы және Бостон демеушілеріне материалдар мен тасымалдау үшін ақша жинауды сұрап, сұралмаған жұмыстарды жіберуі де мәлім болды. Льюис танымал бола бастаған кезде көптеген маңызды көрмелерге қатысты, оның ішінде 1870 жылы Чикагода және 1871 жылы Римде өткен көрмелер бар.

Клеопатраның өлімі

Оның мансабындағы маңызды жетістік – 1876 жылғы Филадельфияда өткен жүз жылдық көрмеге қатысуы болды. Ол үшін ол 3015 фунт салмақты мармардан жасалған «Клеопатраның өлімі» атты монументалды мүсінді жасады. Бұл оның ең ірі және ең маңызды туындысы еді. Бұл мүсінде Шекспирдің «Антоний мен Клеопатра» трагедиясында кең таралған, Клеопатраның тәжін жоғалтқаннан кейін уытты аспид шағуымен өлімі бейнеленген. Дж. С. Инграхам осы туынды туралы «Клеопатра – көрменің американдық бөліміндегі ең таңғажайып мүсін» деп жазған. Көптеген көрермендер Льюистің өлімді ашық бейнелеуіне таң қалды, бірақ мүсінге мыңдаған адам келді. Клеопатра – сезімтал сұлулық пен құдіретті күшке ие әйел ретінде танымал болды, ал оның өзін-өзі құртуы өнер, әдебиет және кинода көптеген рет бейнеленді. «Клеопатраның өлімі» мүсінінде Эдмония Льюис египет патшайымын салғылы, әдепсіз күйде бейнелеу арқылы жаңашылдық енгізді, бұл өлімді бейнелеудегі викториандық дәуірдің қалыпты, ұстамды көзқарасынан айырмашылықты білдірді. Льюистің «Мәңгілік бостандық» туындысындағы азаттық бейнелеріне деген қызығушылығын ескере отырып, Льюистің Клеопатраның әдеттегі серіктері – адал құлдарын туындысынан шығарып тастауы таңқаларлық емес. Льюистің «Клеопатраның өлімі» мүсіні – АҚШ-тың жүз жылдығын тойлауға арналған көрменің мәдениетіне жауап болуы мүмкін. Бұл көрме АҚШ-тың құрылғанына жүз жыл толуын, құлдыққа қарамастан бірлікке қол жеткізуді, соңғы Азаматтық соғысты және жаңарудың сәтсіз әрекеттерін атап өтті. Centennial-дің афроамерикандықтардың күшін мойындауынан қашықтау үшін Льюистің мүсіні Эмансипация тақырыбын тікелей көтермейтін болды. Мүсін сақтау орнына орналастырылғаннан кейін 1878 жылы Чикагодағы штаттар аралық көрмеге көшірілді, бірақ онда сатылмады. Кейін мүсінді «Көр соқыр Джон» Кондон есімді құмар ойыншы сатып алды, ол Кларк көшесіндегі салоннан «Клеопатра» атты жарыс жылқысының қабірін белгілеу үшін сатып алған. Қабір Чикагоның Форст Парк маңындағы Харлем жарыс жобағының трибунасының алдында орналасқан, онда мүсін АҚШ пошта қызметі жерді сатып алғанға дейін және мүсінді Иллинойс штатының Цицеро қаласындағы құрылыс алаңына көшіргенге дейін шамамен бір ғасыр бойы тұрды. Смитсониялық американдық өнер мұражайының бұрынғы кураторы Гурнидің мәлімдемесіне сәйкес, мүсін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иллинойс штатының Форест Парк қаласындағы жарыс жобағында болған. Ақырында мүсін 1994 жылы Смитсоновтың американдық өнер мұражайына сыйға берілген Forest Park тарихи қоғамының меншігіне өтті. Ол сондай-ақ 1895 жылы Атланта көрмесіне Массачусетс штатының азаттыққа қарсы болған сенаторы Чарльз Самнердің бюстін жасады. 1880-ші жылдардың соңында неоклассицизмнің және Льюистің туындыларының танымалдылығы төмендеді. Ол мармардан мүсін жасауды жалғастырды, католиктердің тапсырысымен алтарь және басқа да туындыларды жасады. 1870 жылы Римдегі студиясында жасалған Мәсіхтің бюсті 2015 жылы Шотландияда қайта табылды. Оның соңғы жылдарындағы өмірі туралы мәліметтер белгісіз. Оның өлім куәлігінде өлімінің себебі – созылмалы бүйрек жетіспеушілігі (Брайт ауруы) деп көрсетілген. Бұрынғы теориялар бойынша, Льюис 1907 жылы Римде қайтыс болды немесе ол Калифорнияның Марин округінде қайтыс болып, Сан-Францискодағы белгісіз қабірге қойылды. 2017 жылы Нью-Йорк штатының Шығыс Гринбуш қаласының тарихшысы Бобби Реноның GoFundMe акциясы сәтті аяқталды және Эдмония Льюистің қабірі қалпына келтірілді. Бұл жұмысты Лондондағы E M Lander Co. компаниясы жүзеге асырды.

Ажар (1875)

Льюис тарихи тұрғыдан күшті әйелдерді бейнелеуге бейімді болды, бұл Хажар ғана емес, сонымен қатар Льюистің Клеопатра туындысында да көрінді. Льюис сондай-ақ, қарапайым әйелдерді қиын жағдайларда бейнелеп, олардың күш-қуатын ерекше атап көрсетті. Бұл туралы 2016 жылы жарық көрген Тьехимба Джесс жазған өлеңдер жинағы "Олио" кітабында жазылған. Бұл кітап 2017 жылы Пулитцер сыйлығына ие болды. 2017 жылдың 1 ақпанында Google Doodle арқылы құрмет көрсетілді. Жанин Аткинстің "Stone Mirrors: The Sculpture and Silence of Edmonia Lewis" (2017) кітабы – өлеңмен жазылған, жасөспірімдерге арналған тарихи роман. 2018 жылы "Еске алынбағандар" рубрикасы аясында The New York Times газетінде оның кешіккен некрологы жарияланды. Сомалиялық Игияба Счелгоның (Флоренция: Giunti, 2020) "La linea del colori: Il Grand Tour di Lafanu Brown" атты ең көп сатылған романы италия тілінде Эдмония Льюис пен Сара Паркер Ремонд кейіпкерлерін біріктіріп, Рим мен осы екі тұлғаға арналған. Ол Civilization VI видео ойынында "Ұлы суретші" ретінде бейнеленеді. Льюис – Барри М. Путт, кішінің 2021 жылы Филадельфиядағы Beacon Theatre Productions ұсынған "Edmonia" атты сахналық қойылымының тақырыбы. "Эдмония" қойылымы. Льюис құрметіне 2022 жылдың 26 қаңтарында АҚШ пошта маркасы таныстырылды.