Кіріспе

Қазіргі еврей арамей тілі – Барзани еврей неоарамей тілі – қазіргі еврей арамей тілі, көбінесе неоарамей немесе юдеоарамей деп аталады. Бұл тіл бастапқыда Ирак Курдистанындағы Акра қаласының жанындағы үш ауылда қолданылған. Тілдің өзіндік атауы – Лишанид Джанан, яғни «біздің тіліміз» деген мағынаны білдіреді және басқа еврей неоарамей диалекттерінде қолданылатын атаулармен (Лишан Дидан, Лишанид Ношан) ұқсас. 2004 жылғы мәліметтерге сәйкес, тілге тек 20-ға жуық егде жастағы адамдар толыққанды ие, және ол құрылысқа жақын тұр.

Шығуы және қазіргі қолданылуы

Солтүстік Ирак, Шығыс Түркия және Солтүстік-Батыс Иранның кең аумағындағы, Курдистан аймағына сәйкес келетін еврей халқы көбінесе қазіргі арамей тілінің түрлі диалектілерін қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғына қарай болған алабұды және 1951 жылы Израильге қоныс аудару (Бижилден сегіз отбасы жаңа еврей мемлекетіне көшіп келген кезде) осы дәстүрлі тілдердің төмендеуіне себеп болды. Бұл ерекше және айрықша еврей неоарамей диалектісі Бижил, Барзан және Шахе ауылдарында қолданылған. Ол соңғы кезде Бижили деп белгілі болды. Бижил неоарамей тілінің соңғы туған тілінде сөйлейтін Рахель Аврахам 1998 жылы Иерусалимде қайтыс болды. Қалған екінші тілде сөйлейтіндердің барлығы туыс және 70 жастан асқан, олардың көпшілігі Барзаннан. Басқа сөйлейтіндер Акрадан. Барзан мен Акра екеуі де Ирак Курдистанында орналасқан. Бұл тілде сөйлейтіндердің ана тілі еврей немесе күрд тілі, ал кейбіреулері араб тілінде немесе басқа неоарамей диалектісінде де сөйлейді. Осылайша, тіл фактілі түрде жойылды. Барзани еврей неоарамей тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі бүгінде Иерусалимде, Израиль/Палестинада тұрады.

Тарих

Барзани еврейлік нео-арамей тілі солтүстік-шығыс нео-арамей тілінің (NENA) сөйлеу түрінің бір бөлігі болып табылады. Көптеген NENA тілдері, Барзани еврейлік нео-арамей тілі сияқты, қатты құрып кету қаупінде. Арам тілінде сөйлейтін еврейлердің көпшілігі Израильге көшіп келе бастағаннан бері NENA тілдерінің көпшілігі жойылу қаупіне ұшырады. Бұл көбінесе 1950 жылдары болды. Барзани еврейлік нео-арамей тілі осы тілдерден ерекшеленеді, себебі ол 1900 жылдардың басында жойылу қаупіне ұшырамай бастады. Бұл Курдистанда орын алды. Тілдің құлдырауының себебі – көптеген сөйлеушілер тарап, Барзани еврейлік нео-арамей тілінен өзге тілдерде сөйлейтін қауымдастықтарға сіңіп кетті. Бұл таралу көптеген қауымдастықтарда сыртқы күштердің зорлық әрекеттерінен туды. Барзани еврейлік нео-арамей тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі қазір израильдік иврит немесе араб тілінде сөйлейді.

Диалектілер мен олардың түрлері

1996 және 2000 жылдар аралығында Барзани еврейінің нео-арамей тілінің үш диалектісі ашылды. Олар Барзан, Шахе және Бежиль деп аталады. Бежиль тілі жойылды. Ол Арбильдің оңтүстік-шығысында орналасқан Лишанид Ношан тілімен байланысты болуы мүмкін. Барзани тілі мен Арбильден солтүстікке қарай 50 шақырым жердегі Добе ауылында бұрын қолданылған Лишанид Ношан тілінің кіші диалектісінің арасында кейбір ортақ белгілер болуы мүмкін. Санду диалектісі, еврей нео-арамей тілінің бір түрі, Барзани тіліне өте ұқсас. Дегенмен, зерттеулер оның Лишана Дени тілімен көбірек байланысы бар екенін көрсетеді. Бұл тілдің жақын орналасқан Нерим ауылында да сөйленгеніне куәліктер бар, бірақ сол ауылдан тіл білетін адам қалмаған. Барзани еврей нео-арамей тіліне Захо еврей нео-арамей диалектісінен сөздер сіңген. Бұл Барзани еврей нео-арамей тілінің және Захо диалектісінің қолданушыларының географиялық жақындығының нәтижесінде болды. Бұл диалект Иерусалимде кең таралған арамей тілінің ең көп қолданылатын түрі болып табылады. Сөйлейтіндер бұл диалектің мәртебесі жоғары деп санайды және оны жақсы түсінеді.

Мысалдар

Хез Мутзафи Барзани еврей жаңа арамей тілінде екі мәтінді жазып, аударған.