Ван Чун: Қытай ғалымы, астрономы және философы

Кіріспе

1-ғасырдағы қытай метеорологі, астрономы және философы, директор Ван Чонг (; 27 – шамамен 97 ж.б.), оның ең маңызды еңбегі – «Луньхенг» (論衡, «Сыншыл эсселер»). Бұл кітапта астрономия және метеорология ғылымдарының бастапқы теориялары көптеп келтірілген. Ван Чонг қытай тарихында алғаш рет төртбұрышты тізбекті сорғыны (паллеттік насос) қолдануды айтқан, ол кейіннен Қытайда суару және қоғамдық жұмыстарда кеңінен қолданылды. Сондай-ақ, Ван су айналымының процесін дәл сипаттаған. Замандас қытай философтарының көпшілігінен өзгеше, Ван өмірінің көп бөлігін өз кінәсінен тумаған кедейлікте өткізді. Ол кітап дүкендерінің жанында тұрып оқыған, есі жақсы болған, соның арқасында қытай классикасын жақсы меңгерген. Нәтижесінде, ол аудандық хатшы лауазымына жеткен, бірақ жанжалға бейімділігі мен авторитаризмге қарсы ұстанымы салдарынан бұл лауазымын көп ұзамай жоғалтқан.

Өмір

Ван қазіргі Шангю, Чжэцзян қаласында кедей отбасында дүниеге келген. Ата-анасының ынтасымен Ван Шығыс Хань астанасы Луоянға сапар шегіп, Император университетінде білім алған. Өзінің қарапайым тегінен туындаған Ван байлығы мен билігімен ғана емес, ғылыми қабілеттерімен де ерекшеленбеген лауазымды адамдарға наразылық білдірді. Дегенмен, Ван көп ұзамай осы қызметтен де бас тартты. Шамамен 100 жылы Ван үйде қайтыс болды. Саяхатшы Ван Ланг (228 ж. ө.) Ванның «Луньхэн» еңбегінің бір данасын алып, 198 жылы премьер-министр Цао Цаоның (155–220) Сючан қаласында құрған Хань сарайына сапар жасады. Мұндай ерекше жағдайда Ян әлсіз, ал Ин күшті болуы керек, бірақ (жердегі жағдайға сәйкес емес), күштілер әлсіздерді бағындырады. Айдың толуы айдың соңында әлсіз, ал жаңа айда мүлдем көрінбейді. Олай болса, ол Күнді қалай жеңе алады? Егер Күннің тұтылуы Айдың оны жұтып қоюынан деп айтсаңыз, онда Ай тұтылу кезінде кім жұтып алады? Ешкім, Ай өзінен-өзі көмескіленеді. Сол қағиданы Күнге қатысты қолданғанда, Күн де өзінен-өзі көмескіленеді. Деректерге сүйенсек, Күн шамамен 41 немесе 42 айда бір рет, ал Ай 180 күнде бір рет тұтылады. Тұтылудың нақты уақытының себебі (ғалымдар айтқандай) Ай циклының кезеңдеріне байланысты қайталанатын аномалиялар емес, сонымен қатар Күннің циының өзгеру табиғаты болып табылады. Айдың айдың бірінші және соңғы күндерінде Күннің циының өзгеру уақытына қатысы бар деп неге айтуға болады? Күн әдетте толық болуы керек; егер ол кішірейсе, бұл ерекше жағдай (және ғалымдар оны жұтып қоятын бір нәрсе болуы керек деп айтады). Бірақ жер сілкінісі мен тасқын сияқты жағдайларда, кім жұтып алады? Тағы да ғалымдар Күн мен Айдың денелері шар тәрізді дейді. Олар көзқарасымыздан дөңгелек пішіндес, бірақ олар алыстан көрінетін жарықтың циы емес, өйткені ци дөңгелек бола алмайды. Бірақ менің ойымша, Күн мен Ай шар тәрізді емес, олар тек қашықтықтан солай көрінеді. Мұны қалай растауға болады? Күн – оттың, ал Ай – судың мәнісі. Жерде от пен су шар пішіндес болмайды, сондықтан олар аспанда ғана шар тәрізді болуы керек пе? Күн мен Ай бес планетаға ұқсайды, ал олар өз кезегінде басқа жұлдыздарға ұқсайды. Басқа жұлдыздар шын мәнінде дөңгелек емес, олар өте алыс болғандықтан, жарқырағанда ғана дөңгелек көрінеді. Мұны қалай білеміз? Көктем және күз мезгілінде, Су мемлекетінің астанасына жұлдыздар құлаған. Адамдар жақындап қарағанда, олар дөңгелек емес, тас екені анықталды. Осы құлаған жұлдыздар дөңгелек болмағандықтан, Күн, Ай және планеталар да шар тәрізді емес деп сенімді айтуға болады. Ван Чонг тұтылу туралы өз идеяларына сенімді болғанымен (ауырлық күшінің жаһан кеңістігінде үлкен шар тәрізді денелерді қалай қалыптастыратынын білмей), оның бұл идеялары кейін Қытайда қабылданбады. Лью Чи сияқты кейбір тұлғалар болды, ол 274 жылы жазған «Лун Тянь» (Аспан туралы әңгіме) еңбегінде төменгі Инь (Ай) жоғары Янға (Күнге) ешқашан кедергі келтіре алмайды деп Ванның теориясын қолдады, бірақ Лю әлі де конфуцийшіл дәстүрдің негізгі ағымынан тыс болды. Сунь әулетінің (960–1279) ғалымы Шэнь Куо (1031–1095) тұтылулар туралы өзінің ойларын қолдап, шар тәрізді Күн мен Айдың бұрынғы теориясын қолдады, ол Ай мен Күннің бір-біріне кедергі келтіретінін түсіндірді. Сунь әулетінің философы Чжу Си (1130–1200) да өз жазбаларында осы теорияны қолдады. Ван Чонг су айналымы және ғылымның басқа да аспектілері туралы дұрыс айтса да, сол кездегі конфуцийшілдік ойға қатаң қарсылығы оны барлық теорияларға, соның ішінде тұтылуларға күмәнмен қарауға мәжбүр етті (конфуцийшілдік модель дұрыс деп қабылданды).

Wang was born into a poor family in modern Shangyu, Zhejiang. With the urging of his parents, Wang travelled to the Eastern Han capital at Luoyang to study at the Imperial University. Due to his humble origins, Wang became resentful of officials who were admired simply because of their wealth and power and not for any scholarly abilities. However, Wang soon resigned from this post as well. Wang later died at home around the year 100. The politician Wang Lang (d. 228) acquired a copy of Wang's Lunheng and brought it with him on his trip in 198 to the Han court established at Xuchang by Prime Minister Cao Cao (155–220). Now in such an abnormal event the Yang would have to be weak and the Yin strong, but (this is not in accord with) what happens on earth, where the stronger subdue the weaker. The situation is that at the ends of the months the light of the moon is very weak, and at the beginnings almost extinct; how then could it conquer the sun? If you say that eclipses of the sun are due to the moon consuming it, then what is it that consumes (in a lunar eclipse) the moon? Nothing, the moon fades of itself. Applying the same principle to the sun, the sun also fades of itself. Roughly speaking, every 41 or 42 months there is a solar eclipse, and every 180 days there is a lunar eclipse. The reason why the eclipses have definite times is not (as the scholars say) that there are (recurring) abnormal events due to the periods (of the moon's cycle), but because it is the nature of the qi (of the sun) to change (at those times). Why should it be said that the moon has anything to do with the times of (changing of) the sun('s qi) at the first and last days of the months? The sun should normally be full; if there is a shrinkage it is an abnormal event (and the scholars say that) there must be something consuming (the sun). But in such cases as landslides and earthquakes, what does the consuming then? Again, the scholars assert that the bodies of the sun and moon are quite spherical. When one looks up at them, their shape seems like that of a ladle or a round basket, perfectly circular. They are not the qi of a light seen from far off, for qi could not be round. But (my opinion is) that in fact the sun and moon are not spherical; they only appear to be so on account of the distance. How can this be verified? The sun is the essence of fire, the moon the essence of water. On earth, fire and water never assume spherical forms, so why should they become spherical only in the heavens? The sun and moon are like the five planets, and these in turn like the other stars. Now the other stars are not really round, but only appear to be so in their shining, because they are so far away. How do we know this? In the Spring and Autumn period, stars fell down (upon the earth) at the capital of the State of Song. When people went near to examine them, it turned out that they were stones, but not round. Since these (shooting) stars were not round, we may be sure that the sun, the moon, and the planets are not spherical either. Although Wang Chong was certain of his ideas about eclipses (without the knowledge of how gravity forms naturally large spherical bodies in space), his ideas on this would not be later accepted in China. Although there were some figures like Liu Chi, writing in his Lun Tian (Discourse on the Heavens) of 274 AD that supported Wang's theory by arguing the inferior Yin (Moon) could never obstruct the superior Yang (Sun), Liu was still outside of the mainstream accepted Confucian tradition. The Song Dynasty (960 1279) polymathic scientist Shen Kuo (1031–1095) supported the old theory of a spherical Sun and Moon by using his own reasoning about eclipses, which he explained were due to the Moon and the Sun coming into obstruction of one another. The Song dynasty Chinese philosopher Zhu Xi (1130–1200) also supported this theory in his writing. Although Wang Chong was right about the water cycle and other aspects of early science, his stern opposition to mainstream Confucian thought at the time made him a skeptic of all their theories, including eclipses (the Confucian accepted model being correct).