Кіріспе

Мартиника жазушысы (1915–2006)
Жозеф Зобель (26 сәуір 1915 – 18 маусым 2006) – әлеуметтік мәселелерді алға қоятын бірнеше роман мен әңгімелердің авторы, мартиникалық жазушы. Оның ең танымал романы "La Rue Cases Nègres" "Негритуд" ағымының көрнекті авторларының еңбектері жарық көргеннен кейін жиырма жылдан соң жарыққа шыққан. Бір күні Зобельден өзін "Негритуд романының" авторы деп есептейтінін сұраған еді. 1983 жылы Эужан Палси бұл романды "Шәкер қамысы аллеясы" (Sugar Cane Alley) фильміне бейімдеді.

Әдебиеттің басталуы мен әсері

Мартиникада туған Жозеф Зобель әжесі мен анасының қолдауымен және шексіз махаббатымен өсті. Оның анасы, Делия, Мартиниканың астанасы Форт-де-Франста бекес (ақ креолдар) отбасы – Де-Гротттер отбасында бала күтуші болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Жас Зобель өте дарынды оқушы еді, ол білім алуға және мектепті бітіруге мүмкіндік беретін стипендия жеңіп алды. Мектепті бітіргеннен кейін ол Парижге барып, сәулет өнерін оқымақ болды. Алайда, оның мұндай жобаларды қаржыландыруға жеткілікті қаражаты немесе басқа стипендиясы болмады. Оның орнына ол Көпірлер, сулар және орман корпусында алғашқы жұмысын тапты, бұл оны Оңтүстік Мартиникадағы суға, әсіресе Диамант және Сент-Эспирит қалаларына жақындауға мәжбүр етті. Диамантта және Сент-Эспиритте өткен уақытында ол жергілікті балықшылармен жақсы танысып, олардың өмір салты туралы көп нәрсе білді, бұл кейіннен оның танымал романы "La Rue Cases Nègres" романына әсер етті. Жағалаудағы өмір салтына риза болғанына қарамастан, ол Мартиниканың ішкі аймағында өскен құндылықтарын ұмыта алмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Француз Батыс Индиясы блокадаға алынды, бұл Зобел сияқты ешкімге Мартиникадан кетуге немесе Францияға саяхаттауға мүмкіндік бермеді.

Францияда болған уақыты және әдеби мансабы

1946 жылы Зобель әкімшілік демалысын пайдаланып, оқуын жалғастыру үшін Парижге кетті. Сорбоннада ол әдебиет, драма өнері және этнология пәндерін оқыды. Сонымен қатар, ол Фонтенблодағы Франсуа І халықаралық лицейінде ассистент-профессор қызметіне орналасты. Әйелі мен үш баласымен осы қалаға қоныстанған Зобель 1950 жылдарды қарқынды әдеби жұмыстарға және жазуға арнады. Ол "Жұмылсыз күндер" және "Париж мерекесі" сияқты көптеген романдар жариялады. Ол сондай-ақ Франция, Швейцария және Италиядағы түрлі фестивальдарда оқыған көптеген өлеңдер жазды. Ең маңыздысы, 1950 жылы Зобель өзінің маңызды туындыларының бірі – "La Rue Cases Nègres" атты шығармасын жариялады. Бұл әңгіме әлемде көп тәжірибесі жоқ бала мен өмірге толы, бірақ әлемге деген көзқарасын жұмсартатын әже туралы айтады, нәтижесінде сол кездегі Батыс Үндістанның қара халықтарының сирек кездесетін куәлігі пайда болды. "Эдисьон Альбин Мишель" баспасы креол тілінен шабыттанған тіркестер болғандықтан, бұл мәтінді басып шығарудан бас тартты. Ақыры, Алиун Диоп "La Rue Cases Nègres" шығармасын жаңадан құрылған баспасы мен журналы "Présence Africaine" арқылы жариялады. Роман Францияда және Африка құрлығында тарихқа енді.

Зейнетақы және соңғы жарияланымдар

1974 жылы зейнеткерлікке шыққан Зобель Генерарг ауылына қоныс аударды, онда ол жазуын жалғастырды, тіпті кейбір романдарын қайта жазды: "Қозғалмайтын күндер" "Құста толған қолдар" болып өзгерді, ал "Париждегі той" "Қар ерігенде" аталды. 1995 жылы Зобель акварель суреттерінен және жарияланбаған өлеңдерінен, сондай-ақ жеке күнделігінен алынған үзінділерден тұратын "Махаббат пен үнсіздік" атты көркем кітабын жариялады. Оның соңғы жариялымдары 2002 жылы шықты: "Герталь және басқа да әңгімелер" – 1946 жылдан 2002 жылға дейін сақтаған жеке күнделігінен жарық көрмеген мәтіндер мен үзінділерді біріктіретін роман; "Күн менімен сөйледі" – толық поэзиялық жинақ.

Шығармалары

Оның ең танымал романы "La Rue Cases Nègres" (көбінесе "Қара шатырлар аллеясы" немесе "Қант қамысы аллеясы" деп аударылады) 1950 жылы Парижде жарық көрді. Роман – құлдықтан кейінгі, бірақ әлі де плантациялық жүйе сақталған Мартиникада әжесі тәрбиелеген жас баланың өмірінен алынған әңгіме. Романның негізгі тақырыбы – кедей қант қамысы плантацияларында жұмыс істейтін жұмысшылардың күресі және бас кейіпкерді оқыту үшін бар күшін салатын әжесінің мұраты. Бұл туынды сонымен қатар отаршылдық қоғамдағы өмірді бейнелейді. Зобель бұл романның Ричард Райттың "Қара бала" (1945) романының өзіндік нұсқасы екенін, олардың екеуі де жартылай автобиографиялық екенін айтқан. 1983 жылы Эужан Палси бұл романды "Қант қамысы аллеясы" деген атпен экранға түсірді. "La Rue Cases Nègres" Зобельдің ең танымал туындысы болғанымен, автор өзінің жазушылық жолын 1942 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Diab la" (ағылшын тілінде шартты атауы "Шайтанның бағы" болуы мүмкін) романымен бастады. Бұл роман Жаков Руменнің "Жымыр иелері" (бір жыл немесе одан да кейін жарық көрген) романымен салмақтанған, әлеуметтік мәселелерді көтеретін туынды. "Diab la" романында Зобель оңтүстік Мартиникадағы балықшылар ауылында бақ құру арқылы отаршылдық құлдықтан азат болған қант қамысы плантациясының жұмысшысының күшті тарихын айтады. 1946 жылы Мартиникадан Парижге этнология мен драманы оқу үшін кеткен Зобель бірнеше жыл Парижде және Фонтенблода тұрды, ал 1957 жылы Сенегалға көшіп барды. Ол бірнеше әңгімелер жазып, француз тілді Батыс Африканың мәдени өміріне қоғамдық радио продюсері ретінде елеулі үлес қосты. Зобель – танымал ақын, дарынды мүсінші және жазушы ретінде 1974 жылы Францияның оңтүстігіндегі шағын ауылға зейнетке шықты. Ол 2006 жылы Алес қаласында қайтыс болды.