Кіріспе

Мартиникалық жазушы, ақын және саясаткер (1913–2008)

Айме Фернан Давид Сезер (/ɛ//m//eɪ// //s//eɪ/'/z//ɛər/; ɛme fɛʁnɑ̃ david sezɛʁ; 26 маусым 1913 – 17 сәуір 2008) – франкофондық мартиникалық ақын, жазушы және саясаткер. Ол "франкофон әдебиетіндегі Негритуд қозғалысының негізін қалаушылардың бірі" және француз тілінде "негритуд" сөзін енгізді. 1958 жылы Мартиниканың прогрессивті партиясын құрды, 1945 жылдан 1993 жылға дейін Франция Ұлттық Ассамблеясында сайланды және 1983 жылдан 1988 жылға дейін Мартиниканың өңірлік кеңесінің төрағасы болды. Оның еңбектеріне кітап көлеміндегі "Cahier d'un retour au pays natal" (1939) өлеңі, Шекспирдің "Дауыл" пьесасына жауап ретінде жазылған "Une Tempête" және отарлаушылар мен отарланғандар арасындағы күресті сипаттайтын "Discours sur le colonialisme" ("Отаршылдық туралы сөз") эссесі кіреді. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылған.

Студент, педагог және ақын

Айме Сезер 1913 жылы Француз Кариб бассейніндегі Мартиниканың Бас-Понт қаласында дүниеге келген. Оның әкесі салық инспекторы, ал анасы киім тігуші болған. «Өзінің «Жазбаларында» балалық шағын кедейлік пен жағдайсыздыққа толы деп сипаттаса да, оның отбасы аралдағы шағын, қара нәсілді орта таптың бір бөлігі болған». Сезер аралдағы жалғыз орта мектеп – Лице Виктор Шолхерде оқуы үшін оның отбасы Мартиниканың астанасы Форт-де-Франсқа көшіп барды. Ол өзін Нигериядан шыққан игбо халқының ұрпағы деп есептеді және өзінің Айме есімінің игбо тіліндегі есімнің сақталуы екенін ойлады; атауы француз тегіне жатса да, түптегі ескі француз тіліндегі amée сөзінен шыққан, мағынасы «сүйікті», оның айтылуы игбо тіліндегі eme сөзіне ұқсас, ол көптеген игбо есімдерінің негізін құрайды. Сезер білім беру стипендиясымен Парижге, Луи-ле-Гранд лицейіне оқуға барып, 1935 жылы École Normale Supérieure-ге емтихан тапсырып, Леопольд Седар Сенгор және Леон Дамаспен бірге «L'Étudiant noir» (Қара студент) әдеби журналын құрды. Осы үш студенттің 1935 жылғы мамыр-маусымдағы үшінші нөмірінде жарияланған манифесттері кейіннен пан-африкалық теорияда және Африкадағы француз империясының толық деколонизациясында маңызды рөл атқарған Негритуд қозғалысын бастады. 1934 жылы Сезерді досы Петар Губерина Югославия Корольдігіне шақырды, онда ол Шибеникте «Туған жерге оралудың жазбалары» атты өлеңін жаза бастады, бұл Негритуд тұжырымының алғашқы көріністерінің бірі болды. 1936 жылы Мартиникаға оралғаннан кейін Сезер «Cahier d'un retour au pays natal» (Туған жерге оралудың жазба кітабы) атты ұзын поэмасымен жұмыс істей бастады, ол Жаңа әлемдегі Кариб өмірі мен мәдениетінің күрделілігін көрнекті және күшті бейнелейді. 1937 жылы Сезер Мартиникалық студент Сюзанна Руссиге үйленді. 1939 жылы олар кішкентай ұлымен бірге Мартиникаға қайта оралды. Сезер Форт-де-Франстағы Шолхер лицейінде мұғалім болып жұмыс істеді, онда ол Франц Фанонға сабақ берді, Фанон үшін ұстаз және замандас ретінде үлкен ықпал етті. Сезер сонымен қатар жазушы Эдуард Глиссантқа шабыт берді, бірақ оған сабақ берген жоқ.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Сезайрлер үшін зор интеллектуалдық белсенділік кезеңі болды. 1941 жылы Аймэ Сезер мен Сюзанна Русси, Рене Менил және Аристид Моге сияқты басқа мартиникалық зиялылардың көмегімен, сол кездегі Мартиниканың мәдени жағдайын және мартиникалықтардың жекелігін сипаттайтын жаттандыру мен мәдени үстемдікке қарсы тұру мақсатымен Tropiques әдеби журналын құрды. Осы тұрғыдан алғанда, Урсула Хайздың сөзіне сәйкес, француз ботанігі Анри Штеленің 1940 жылдардың басында Tropiques журналында жариялаған Мартиника флорасына қатысты еңбектері және «Сезайрдің Антиль аймағының экологиясына жасаған сілтемелері еуропалық жекеліктен ерекшеленетін нәсілдік және мәдени нақтылықтың көрсеткіштері болып табылады». 1978 жылы өткен сұхбатта Сезер бұл мақалаларды Tropiques журналына қосу мақсатының «Мартиникаға қайта бағытталуға мүмкіндік беру» және «мартиникалықтарды өздерінің жақын қоршаған ортасы туралы ойлауға жетелеу» болғанын түсіндірді. Сезер цензурамен көп рет кездессе де, Мартиниканың жекелігін ашық қорғаудан жаңылған жоқ. Соғыс кезінде Мартиникада болған француз сюрреалистік ақыны Андре Бретонмен де жақын қарым-қатынаста болды. Екеуі 1940 жылы танысып, кейін Бретон Сезердің шығармаларын қолдады. 1947 жылы француз кітап баспасынан бас тартқаннан кейін 1939 жылы париждік Volontés журналында алғаш жарияланған «Туған жерге оралу» атты ұзақ поэмасы жарық көрді. Бұл кітапта Сезер колониялық жағдайдағы қара африкалықтардың мәдени жекелігі туралы ойларын білдіру үшін поэзия мен прозаны үйлестірді. Бретон осы 1947 жылғы басылымға жазған кіріспесінде «Бұл поэма біздің заманымыздың ең ұлы лирикалық ескерткіші ғана емес» деп бағалады. Рене Депрестр Сезерден оның жазу стилі туралы сұрағанда, Сезер: «Сюрреализм мен ұзақ іздеген нәрсені берді» деп жауап берді.

Саяси мансап

1945 жылы Француз Коммунистік партиясының (ФКП) қолдауымен Сезер Форт-де-Франс қаласының мэрі және Мартиникадан Француз Ұлттық Ассамблеясының депутаты болып сайланды. Ол 1946 жылғы 19 наурызда департаменттік мәртебе беру туралы заңды бірауыздан мақұлдатуға қол жеткізді. Департаменттік мәртебе 1946 жылы іске асырылғанмен, бұл мәртебе Мартиника халқына көптеген мағыналы өзгерістер әкелмеді. 1930 және 1940 жылдардағы Францияның көптеген солшыл зиялылары сияқты, Сезер де Кеңес Одағын прогресс, ізгілік және адам құқықтарының көзі деп қарады. 1956 жылы Венгрия төңкерісінің басылуынан кейін ол Кеңес Одағына көңілі тоқ емес болды. ФКП-дан кеткенін «Морис Торезге хат» атты мәтінінде жариялады. 1958 жылы Сезер Мартиниканың Прогрессивтік партиясын құрды. Мартиниканың Прогрессивтік партиясымен бірге ол ғасырдың соңғы жартысында аралдың саяси аренасында басымдық танытты. Сезер 1993 жылы 47 жыл үздіксіз қызметтен кейін Ұлттық Ассамблеядағы депутаттығын жаңартудан бас тартты. Осы кезеңдегі жазбалары оның азаматтық және әлеуметтік өмірге белсенді қатысуға деген құштарлығын көрсетеді. Ол «Колониализм туралы сөз» (Discours sur le colonialisme) атты еңбегін жазды, ол еуропалық отаршылдық расизмді, жегілуді және екіжүзділікті айыптады және 1955 жылы француздық «Présence Africaine» журналында қайта басылды (ағылшын тіліне аудармасы – 1957 жыл). 1960 жылы Гаити революционерінің өміріне негізделген «Туссен Лувертюр» атты кітабын жариялады. 1969 жылы ол Шекспирдің «Дауыл» пьесасының қара нәсілді аудиторияға арналған радикалды бейімделуін – «Une Tempête» атты туындысын жариялады. Сезер 1983 жылдан 1988 жылға дейін Мартиниканың Өңірлік кеңесінің төрағасы болды. 2001 жылы саяси өмірден шықты.

Кейінгі өмірі

2006 жылы ол 2007 жылғы президенттік сайлауға күшті үміткер саналған Халық қозғалысы одағының (UMP) басшысы Николя Саркозимен кездесуден бас тартты, себебі UMP 2005 жылғы колониализм туралы француз заңына дауыс берген еді. Бұл заң мұғалімдер мен оқулықтардан «әсіресе Солтүстік Африкада Францияның шетелдегі рөлінің позитивті жақтарын мойындау және тануды» талап етті. Көптеген адамдар бұл заңды колониализмді және Алжир соғысы кезіндегі француз әрекеттерін мақтау ретінде қарастырды. Президент Жак Ширак соңында осы даулы заңды жойды. 2008 жылдың 9 сәуірінде Сезарь қанағаттандырмайтын жүрек ауруына шалдығып, Форт-де-Франстағы Пьер-Зобда-Китман ауруханасына түсті. 2008 жылдың 17 сәуірінде қайтыс болды. Сезарьге 20 сәуірде Форт-де-Франстағы Стад-де-Диллон стадионында мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді. Франция президенті Николя Саркози қатысты, бірақ сөз сөйлемеді. Құрметті жерлеу сөзін айту құрметі оның жақын досы Пьер Аликерге берілді, ол көп жылдар бойы Сезарьдің орынбасары болып қызмет еткен.

Мұра

Мартиниканың Ле-Ламентиндегі әуежайы 2007 жылғы 15 қаңтарда Мартиника Эме Сезар халықаралық әуежайы деп қайта аталды. 2011 жылғы 6 сәуірде ұлттық еске алу рәсімі өтті, өйткені Париждегі Пантеонда Сезар есіміндегі тақта ашылды. Ол сондай-ақ Мартиникада ұлттық батыр деп жарияланды. Ақындық тұрғыдан алғанда, Сезардың мұрасы оның заманынан және одан кейінгі поэзияда кең таралған. Ең бастысы, оның «Қара тері, ақ маскалар» атты кітабының авторы Франц Фанонмен ұстаздық және шабыттандырушылық қарым-қатынасы айқын. Фанонның «Қара тері, ақ маскалар» кітабындағы жеке куәлігі, өзгеретін отарлық кеңістікте жүргенде Сезардың сөздері мен іс-әрекеттерінен сезінген «азат етуші әсерін» түсіндіреді. Жалпы алғанда, Сезардың еңбектері африкалық бірлік пен қара мәдениетін тұжырымдады, бұл бұрын болмаған қара кеңістіктерді құруға мүмкіндік берді – бірнеше әдеби журналдарды құрудан бастап, Шекспирдің «Дауыл» пьесасынан Калибанның сөйлеуін қайта жазуға дейін. Сезардың еңбектері Францияда, оның бұрынғы отарларында және Кариб теңізінің көп бөлігінде постколониалды әдебиеттің негізі болды. 2021 жылы «Адам музейі» өзінің «Франция портреттері» көрмесінде суретші Хом Нгуеннің туындысы арқылы Эме Сезарға құрмет көрсетті.

Поэзия

1939: Туған жерге қайта оралу күнделігі, Париж: Волонтез, 1946: Ғажайып қарулар, Париж: Галлимард, 1947: Туған жерге қайта оралу күнделігі, Париж: Бордас, 1948: Кесілген күн, Париж: К, 1950: Жоғалған дене, Париж: Фрагранс, 1960: Бейімдемелер, Париж: Editions du Seuil, 1961: Кадастр, Париж: Editions du Seuil, 1982: Мен, қабатты, Париж: Editions du Seuil, 1994: Құтқарудың қателесуі сияқты, Париж: Editions du Seuil,

Театр

1958: Et les Chiens se taisaient, трагедия: театрлық бейімдеу. Париж: Présence Africaine; қайта басылуы: 1997. 1963: La Tragédie du roi Christophe. Париж: Présence Africaine; қайта басылуы: 1993; Король Кристофтың трагедиясы, Нью-Йорк: Grove, 1969. 1966: Une saison au Congo. Париж: Seuil; қайта басылуы: 2001; Конгодағы бір маусым, Нью-Йорк, 1968 (Патрис Лумумба туралы пьеса). 1969: Уильям Шекспирдің "Темпест" пьесасы бойынша жасалған Une Tempête: қара театр үшін бейімдеу. Париж: Seuil; қайта басылуы: 1997; A Tempest, Нью-Йорк: Ubu репертуары, 1986.

Басқа жазбалар

Since no English text was provided, and only placeholder dots exist in both the original and reference translation, I will provide placeholder dots in Kazakh as well, maintaining consistency.

. . . .

Колониализм туралы баяндама

Сезердің «Колонизация туралы баяндамасы» отаршыл мен отарланғанның әңгімелерін күйретеді. Бұл мәтін колонизацияны «Христиандық = өркениетті, мешітқұдайылық = жабайылық» теңдеуімен ақтаудың жалғандығын, ақ отарлаушыларды «жабайылармен» салыстырудың екіжүзділігін сынап көрсетіп, отарлаудың әділдігіне күмән тудырады. Сезер «ешкім таза ниетпен отарламайды, ешкім жазасыз отарламайды» деп жазады, соңында «отарлаған ұлт, отарлауды және күшті ақтаған өркениет – ауру өркениет» деген қорытындыға келеді. Ол отарлаушыларды айыптайды, олардың жаман емес екенін мойындаса да, отарлау практикасы оларды құртады дейді. Сезердің мәтіні құлдық, империализм, капитализм, республикалық идеология және модернизмді байланыстырады, олардың бір-бірімен тығыз байланысып, өзара әсер еткенін көрсетеді. Ең маңыздысы, барлық қанаушы күштер бірігіп, отарланғандарды жарақаттап, отарлаушыларды күшейтеді. Бұл көзқарас сол кезде радикалды саналды. Сезер отарлауды талдауды жалғастырады және соңында ақ адамдар отарлау арқылы өздерінің кім екенін ұмытып, жасырын инстинкттерге беріліп, зорлау, азаптау және нәсілдік жеккөрушілікке дейін жетеді деген қорытындыға келеді. Ол сондай-ақ отарлаудың отарланғандарға тигізетін әсерін зерттейді, «отарлау = 'заттандыру'» дейді, себебі отарлаушылар отарланғандарды «өзге» санап, отарлаудың жолдарын ақтауға мүмкіндік алады. Мәтінде нацизмге жиі сілтеме жасалады, отарлаудың варварлығы және оның қалыпты қабылдануы Гитлердің билікке келуіне себеп болды деп айыпталады. Ол Гитлердің «ХХ ғасырдың өте көрнекті, гуманистік және христиандық буржуазиясының» ішінде жатқанын айтады. Сезер нацизмнің еуропалық тарихтағы ерекше оқиға емес, отарлауды «жабайылыққа қарай барудың қауіптерін түсінбестен» ақтаған өркениеттің табиғи дамуы екенін мәлімдейді. Сезер отарлау зорлық-зомбылығын нацизммен салыстырып, былай дейді: «олар нацизм оларға тигенге дейін оған төзімділік танытты, оны ақтады, көздерін жұмып, оны заңды деп мойындады, өйткені ол осы уақытқа дейін еуропалық емес халықтарға ғана қолданылған». Сезердің соғыстан кейінгі Еуропаға қатысты тілектері деколонизацияға бағытталды, деколонизацияның Еуропаны «капитализм/коммунизм» екіұштылығынан шығарудың жолы екенін дәлелдеді. Сезер Еуропаның нацизмге әкелген қараңғы жолынан құтылудың жалғыз жолы «үшінші әлеммен» өзара әрекеттесу екеніне сенді. Деколонизация капитализм мен коммунизмнің екі жақты теріс әсерлеріне балама ұсынды, плюрализмді жаңа, толерантты Еуропаны құру құралы ретінде пайдаланды. Ол неоимпериализм мен АҚШ капитализмін сынады, және оның болашаққа қатысты қорқынышты көзқарастары бүгінде іске асып жатыр. Мәтінде француз универсализмін сынау да байқалады, әсіресе универсализмнің Мартиниканың департаментке бөлінуіне қатысты тудырған мәселелеріне назар аударылады, оның негізгі жақтаушысы Сезер болды. Департаментализация Сезер үшін оның мәтіндерінде де, саяси карьерасында да маңызды мақсат болды. Сезер өзінің мәтінін 1950 жылы француз тілінде жазған, бірақ кейін оны ағылшын тіліне аудару үшін Джоан Пинкхэммен бірге жұмыс істеді. Аударма 1972 жылы жарық көрді.

Тиісті әдебиет

Дукац, Мара Л. "Әдеби қиялдың гибридтік кеңістігі: Мэриз Кондтың "Салемдегі қара сиқыршысы", Натаниел Хоторнның "Хестер Прайн" және Эйм Сезаирдің батырлық поэзиялық үні". Колледж әдебиеті, 22, № 1 (1995): 51–61.