Кіріспе

Малагаси жазушысы Жан Жозеф Рабеаривело (4 наурыз 1901 немесе 1903 – 22 маусым 1937), туған кезде Жозеф Казимир Рабеаривело, – Малагаси ақыны, Африканың алғашқы модернист ақыны және Мадагаскардың ең ұлы әдеби суретшісі деп есептеледі. Француз отаршылдығының ықпалымен өскен Малагасидің алғашқы буынының өкілі Рабеаривело кедейлікте өсті және орта білімін аяқтамады. Француз әдебиеті мен дәстүрлі Малагаси ауыз әдебиетіне (хаинтени) деген құштарлығы оны көп оқуға және француз тілі мен оның поэзия және проза дәстүрлері сияқты түрлі салаларда білім алуға жетеледі. Жасынан бастап жергілікті әдеби журналдарда өлеңдерін жариялаған ол, көп ұзамай баспаханада корректор және әдеби журналдардың редакторы болып жұмыс істеді. Ол француз және Малагаси тілдерінде көптеген поэзия антологияларын, сондай-ақ әдеби сын, опера және екі роман жариялады. Рабеаривелоның модернизм рухындағы алғашқы поэзиясы шеберлікпен жазылған және сыншылардың назарын аударды, бірақ дәстүрлі жанрлық талаптарды қатаң сақтады. 1931 жылдан бастап жазған сюрреалистік өлеңдері одан да жаңашыл болды, оған үлкен мақтау мен даңқ әкелді. Халықаралық поэзия сын-тексерулерінде оның еңбектері жиі талданса да, Рабеаривело колониялық Мадагаскардың элиталық топтарына жол таба алмады. Ол жеке және кәсіби өмірінде көптеген қиындықтарға тап болды, оның ішінде қызының қазасы, француз билігінің Париждегі Көрмеге қатысуға рұқсат бермеуі, опиумға тәуелділігі және жеке қарыздарының өсуі болды. 1937 жылы цианидпен уланып өзін-өзі өлтірген Рабеаривело отаршылдыққа құрбан болған қаһарман ретінде танылды. Рабеаривелоның өлімі Нégritude қозғалысының пайда болуына аз уақыт қалғанда болды, сол кезде ақын Леопольд Седар Сенгор сияқты әдебиет өкілдері арасында Африканың алғашқы модернист ақыны ретінде халықаралық беделге ие болды. 1960 жылы Мадагаскар тәуелсіздік алғаннан кейін үкімет Рабеаривелоны ұлттық ақын деп жариялады. Оның шығармалары бүгінгі күні де академиялық зерттеулердің назар ортасында. Эли Раджаонарисон сияқты қазіргі Малагаси ақындары мен жазушылары оны үлкен шабыт көзі деп есептейді. Антанaнариво қаласында оның есімімен көше және мектеп аталған, сондай-ақ Мадагаскар Ұлттық кітапханасында оған арналған арнайы бөлме бар.

Балалық шақ

Жан Жозеф Рабэривело, 1901 жылдың 4 наурызында немесе 1903 жылы Мадагаскардың Амбатофотси қаласында (Антананаривоның солтүстігінде) Иосиф Казимир ретінде дүниеге келді. Ол Мерина андриана (ақсүйектер) кастасының "Занадралamboның ұлдары" тегінен шыққан үйленбеген анасының жалғыз баласы болды. 1930 жылдары Рабэривело басқа мадагаскарлық ақындар мен жазушылармен бірге Мадагаскардың дәстүрлі әдеби және ауызша өнерін жаңғыртуға бағытталған "Hitady ny Very" ("Жоғалған құндылықтарды іздеу") атты жаңадан пайда болған әдеби қозғалысқа қосылды. 1931 жылдың тамыз айында Чарльз Ражоэлисоло және Нь Авана Рамантанина сияқты әріптестерімен бірге мадагаскар тіліндегі поэзияны насихаттау мақсатында "Нь Фандросуам баовао" ("Жаңа прогресс") атты әдеби журнал құрды.

Стиль және әсерлері

Рабеаривелоның алғашқы поэзиялық туындысы «La coupe de cendres» (1924) – ол классикалық поэзия үлгілерінде жаңашылдық болмауына қарамастан, ерте туындыларында ырғақ пен өлшемді шебер меңгергенін көрсетеді. Осы алғашқы тыраныстан кейінгі туындыларын екі кезеңге бөлуге болады. Radio France Internationale тілшісі Тиртанкар Чанда оны «африкалық франкофонияның негізін қалаушы» және «француз әдебиетінің тәуекелшіл шебері» деп сипаттаған. Рабеаривело – Мадагаскар әдебиетінің ең танымал және ықпалды тұлғасы. 1960 жылы Мадагаскар тәуелсіздік алғаннан кейін, Мадагаскар үкіметі оның мәдени еңбегін мойындап, оны аралдың ұлттық жазушысы деп жариялады. Рабеаривело өмірі бойы малагаси екенін, француз мәдениетіне бойұсынуға ұмтылысын және жалпы адамзаттық тәжірибемен байланысын қатар ұстауға тырысты. Франция билігі оған Францияға баруға рұқсат бермегендіктен, өзін-өзі өлтіргені үшін оны шейіт ретінде бейнелейді. Ол көптеген кітаптар мен конференциялардың тақырыбы болды. Оның қайтысының 50 жылдығына орай, Солтүстік Америка, Еуропа және Африкада, соның ішінде Антананариву университетінде бір апталық конференцияда оның еңбектері еске алынды. Жақындағы зерттеулер Рабеаривелоны отарлық шейіт ретінде жоғары бағалауға күмән келтіріп, ақынның өзін африкалық санамаған ассимиляцияшы болғанын айтады. 1946 жылдың 21 желтоқсанында Антананариво орталығында ақынның құрметіне арнап Жан Жозеф Рабеаривело атындағы лицей ашылды. Мадагаскар Ұлттық кітапханасында ақынға арналған бөлме бар. Ол 1948 жылы жарық көрген Леопольд Сенгордың «Anthologie de la nouvelle poesie negre et malgache» («Жаңа қара және малагаси поэзиясының антологиясы») атты «Негритуд» қозғалысының поэзиясының маңызды жинағына енді. Ол Эли Раджаонарисон сияқты малагаси поэзиясының жаңа толқынының өкілі болған көптеген малагаси жазушылары мен ақындарына шабыт берді. Франкофондық университеттер агенттігі мен Мадагаскардың ғылыми зерттеулер жөніндегі ұлттық орталығы Рабеаривелоның барлық туындыларын үш томдық жинақта жариялады. Бірінші томда оның күнделігі мен әдеби және отарлық айналымдардағы маңызды тұлғалармен болған хат алмасуы 2010 жылдың қазан айында жарық көрді. Екінші том, оның бұрын жарық көрген барлық туындыларын қамтиды, 2012 жылдың шілдесінде жарияланды. Рабеаривелоның қалған 1000 беттік материалдары цифрлық форматта жарық көрді. Оның шедевр туындысы «Түннен аударма» атты өлеңдер жинағының алғашқы толық ағылшын тіліндегі аудармасын 2007 жылы Lascaux Editions баспасы шығарды.