Кіріспе

Кемеді ескектермен жылжыту әрекеті, ескекпен қозғалатын жылжыту жүйесі жалпы.

Ескек тарту – суды ығыстыру және реакциялық жылдамдық жасау үшін ескектердің кең қозғалысын пайдалана отырып, адам күшімен жүзетін кемені жылжыту әрекеті. Ескек тарту, функция жағынан, қалақпен суда жылжуға ұқсас, бірақ ескек тарту үшін ескектер кемеге механикалық түрде бекітілуі керек, ал ескек тартушы ескекті рычаг сияқты басқарады, кеменің қозғалыс бағытымен бірдей күш қолданады; ал қалақтар толығымен қолмен ұсталады және кемеге бекітілмейді, кеменің жоспарланған бағытына қарама-қарсы күш қолданады. Кейбір қатаң терминологияларда, жылдамдық үшін ескектерді пайдалану "тарту" немесе "ескек тарту" деп аталуы мүмкін, олардың әрқайсысы үшін әртүрлі анықтамалар бар. Осы қатаң терминологиялар қолданылған жағдайда, анықтамалар контекстке байланысты кері мағынада қолданылады. Тұзды суда "тарту кемесінде" әр адам бір жағында бір ескекпен жұмыс істейді, кеменің ұзындығы бойынша сол және оң жаққа кезекпен ауысады; ал "ескек тарту" дегеніміз әр адам екі ескекпен жұмыс істейді, олардың біреуі кеменің әр жағында. Ішкі су жолдарында керісінше, "ескек тарту" - экипаждың әр мүшесі бір ескекпен жұмыс істейді, ал "скуллинг" (әсіресе спорттық ескек тартуда) әр қатысушы екі ескекпен жұмыс істейді. Теңізде "скуллинг" дегеніміз - бір ғана ескекпен кемені жылжыту, ол корпуска орналасқан. Бұл мақала ескек тартудың жалпы түрлеріне, мысалы, демалыс және көлік құралы ретінде қолданылуына, ескек тарту спортына қарағанда назар аударады, ол қатаң реттелген жабдықтар мен жоғары деңгейдегі техниканы қолданатын жарыс спортының арнайы түрі болып табылады.

Ежелгі Мысыр

Қайықпен жүзудің бастауы тарихқа тонып кеткен, бірақ қазіргідей ескектерді пайдалану ежелгі Египетке дейін жетеді. Оны египеттіктер өнертапқан ма, әлде Месопотамиядан сауда арқылы үйренген бе, белгісіз. Дегенмен, археологтар б.з.б. 18-19 ғасырларға жататын қабірден ескекпен жүзетін кеменің моделін тапты. Олар тапқан модель – Месопотамияның шалшық өзендерінде жүзуге арналған кең, тереңдігі аз, баржаға ұқсас кеме болды. Евфрат және Тигр өзендері осы аймақтың бір бөлігі болды және солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, көшпелі емес өркениеттердің ажырамас бөлігіне айналды. Ескекпен жүзетін кемелер, әсіресе галералар, ежелгі дәуірден бастап Жерорта теңізінде теңіз соғыстары мен саудада кеңінен қолданылды. Галералар тыныш теңізде және әлсіз желде желкенді кемелерге қарағанда артықшылықтарына ие болды: оларды маневрлеу оңай, қысқа мерзімге жоғары жылдамдыққа қол жеткізе алады және желге тәуелсіз қозғала алады.

Ежелгі Грекия

Ежелгі ескі кемелер дәуірінде гректер Жерорта теңізін бақылап, ал афиналықтар басқа гректерге үстемдік етті. Олар мыңдаған төменгі топқа жататын азаматтарды флотта ескекшілер ретінде пайдаланды. Ежелгі Афинада, сол кездегі жетекші теңіз күшінде, ескекшілік – ер адамдардың білуі тиіс құрметті мамандық саналды. Классикалық үш қатарлы кемеде 170 ескекші болды; кейінгі кемелерде одан да ірі экипаждар болды. Үш қатарлы кемедегі ескекшілер өз орындықтарымен жылжу үшін былғары төсемдерді пайдаланды, бұл оларға аяқ күштерін қазіргі заманғы ескекшілер жылжитын орындықпен қолданатындай жұмсауға мүмкіндік берді. Кемелерде әдетте мачталар мен желкендер болды, бірақ шайқас жақындағанда оларды түсіретін. Гректер тіпті желкендері мен мачталарын (қажетсіз салмақ ретінде) мүмкіндігі болса, жағада қалдыратын.

Солтүстік Еуропа

Ескіргіштерді қайық есудің орнына қолдану Солтүстік Еуропаға шамамен б.з.б. 500-1 жылдары аралығында келді. Бұл өзгеріске Римнің Солтүстік Галлияны жаулап алуы ықпал еткен болуы мүмкін. Дегенмен, 500 және 1100 жылдары аралығында, желкен мен ескіргіштерді біріктірген кемелер Солтүстік Еуропада сауда және соғыс салаларында басымдық танытты, бұл кезең Викинг дәуірі деп белгілі. Кемелердегі ескіргіштерді пайдалану Жерорта теңізінде бу күші пайда болғанға дейін жалғасты.

Қайықтау жүйелерінің түрлері

Кейбір жерлерде артқа қараған жүйелер басым. Басқа жерлерде, әсіресе Венеция (Италия), Азия және Индонезия өзендері мен портындағы сияқты тығыз қоныстанған аймақтарда, алға қараған жүйелер басым. Бұл қатаң түрде "немесе" емес, себебі әртүрлі жағдайларда қайықты екі бағытта да жүргізу пайдалы. Қазіргі уақытта қайық шаруасының денсаулыққа тигізетін пайдасына баса назар аударылуы нәтижесінде, жаңа механикалық жүйелер жасалып жатыр, олардың кейбіреуі (мысалы, Рантилла әдісі) бұрынғы дәстүрлі жүйелерден өте ерекшеленеді.

Артқа қараған жүйелер

Қайықшы бір немесе екі ескекпен суға тартылады, олар қайықты су арқылы жылға беретін рычагтар болып табылады. Ескектердің тіреу нүктесі (қайыққа берік бекітілген) осы рычагтың тіреу нүктесі болып табылады. Ескекті басқаратын адамды (ең көп күш қолданған кезде) орында ұстап тұратын таяқша болады, ол қайықтың түбіндегі әртүрлі жұп ойықтар арқылы реттелетін қарапайым ағаш таяқша сияқты болуы мүмкін. Ескектің тіреу нүктесі ретінде айналу нүктелерінің әртүрлі түрлерін пайдалануға болады. Толь штықтары – бұл ағаш тікбұрыштар, олар қақпақтың жоғарғы жағындағы тесіктерге салынады. Олар көбінесе жұптап қолданылады, ескек олардың арасында бекітіледі. Жеке қолданғанда, ескек күш салғанда толь штығына тіреледі және кері тартылғанда былғары баумен ұсталады. Көбінесе "ескек құлыптары" деп аталатын ескек тіреуіштері (қатаң анықтамасы төменде келтірілген) – U пішіндес металл бөлшектер, астыңғы штығы ұңғыдағы металл ұяға сәйкес келеді. Ескек U пішіндес бөлікте орналасады және қолданылған кезде тіреуіш ұяда айналады. Ескек құлыптары – қайықтың ең жоғарғы бөлігіндегі U пішіндес кесік. (Ескек құлыптары термині көбінесе ескек тіреуішіне қолданылады.) Мысалы, қайық желкенмен жүргенде, ескек құлыптары жабылуы мүмкін. Нақты айтқанда, бұл "жалюзи" деп аталатын бөлшекпен жасалады, ол көбінесе қате түрде "поппет" деп аталады. Ескек тесігі – қайық қабырғасынан жасалған тесік. Ескекті қажет болғанда осы тесік арқылы өткізу керек. Ескек жапырағының өтуіне мүмкіндік беру үшін тесіктің бір бөлігінде ойық жасалуы мүмкін (Гөкстад кемесінде көрініп тұрғанындай).

Алға қарай бағытталған жүйелер

Арқаға қарай жылға қарай есу, егер қайық алға жылға арналмаған болса, артқа қарай суару деп те аталады. Бұл әдіс, жүзуші отырып не тұрып, алға қарай жылжу үшін, ескіргіштерді итеру арқылы қолданылады. Бұл тар су жолдарында немесе көлемді порттарда маневр жасаудың ыңғайлы тәсілі. Венециялық есу (voga alla veneta) – Италияның Венеция қаласында қолданылатын дәстүрлі техника, онда жүзуші алға қарай қарап тұрады және ескіргішін fórcola деп аталатын арнайы ескіргіш ұясына тірейді. "Рантилья" жүйесінде қайықты алға жылға беру үшін кері бақылаудың орнына, ескіргіштерді тарту арқылы ішкі орнатылған ескіргіштер қолданылады. Тағы бір жүйе (sculling деп те аталады) қайықтың корпусынан созылған бір ескіргішті пайдалануды қамтиды, ол балық құйрығы сияқты су астында оңға-соқпа жылғалы қозғалыс жасайды, мысалы, қытайлық yuloh арқылы өте үлкен қайықтарды жылға беруге болады. Вьетнамның солтүстігіндегі Нинь-Бинь провинциясында сампан қайықтары аяқпен есіледі. Бирманың инта халқы аяқтарын пайдаланып алға жылға қарай еседі. Словенияның плетна қайығы екі ескіргішпен тік тұрып алға жылға қарай есіледі.

Кеме айдау қозғалтқышы

Қайықтау – циклдік (немесе үзілісті) қозғалыс түрі, сондықтан квазитұрақты күйде жүйенің (қайықтаушы, ескіргіштер және қайықтан тұратын жүйе) қозғалысы үнемі қайталанады. Жүйені жылдамдату немесе баяулатусыз, жүйенің тұрақты қозғалысын сақтау үшін жүйеге әсер ететін барлық сыртқы күштердің қосындысы, цикл бойынша орташа есептегенде, нөлге тең болуы керек. Осылайша, жүйеге әсер ететін орташа кедергі күші жүйеге әсер ететін орташа итеру күшіне тең болуы керек. Кедергі күштеріне жүйенің су сызығынан жоғары орналасқан конструкциясының (қайықтың құрамдас бөліктері) аэродинамикалық кедергісі, сондай-ақ жүйенің су астындағы бөлігіне әсер ететін гидродинамикалық кедергісі жатады. Итеру күштері – судағы ескіргіштерге судың көрсеткен қарсы әрекеті. Жүйені тоқтату үшін ескіргішті кедергі күші (қозғалысқа қарсы әрекет ететін күш) тудыру үшін пайдалануға болады. Ескіргішті судағы «бекітілген» тіреу нүктесі бар бұрыш ретінде қарастыруға болады, бірақ жапырақ су арқылы бүйірге және артқа қарай жылғалып, итеру күшінің шамасы тұрақсыз сұйықтық механикасының (жапырақ төңірегіндегі су ағыны) және қатты механика мен динамиканың (ескіргішке қолданылатын тұтқа күші, ескіргіштің инерциясы мен иілу сипаттамасы, қайықтың үдеуі және т.б.) күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады.

Басқа су кемелерімен айырмашылығы

Қайықпен жүзудің каноэмен немесе байдаркамен сияқты басқа су көлігі түрлерінен айырмашылығы, қайықпен жүзуде ескектер қайыққа қатысты бекітілген орыннан айналма нүктеде ұсталады. Бұл нүкте ескектердің екінші дәрежелі рычаг ретінде әрекет етуі үшін жүктеме нүктесі болып табылады (суға бекітілген жапырақ – тіреуіш). Жазық судағы қайықпен жүзуде (кейде қабықша немесе жұқа қайық деп те аталады) судың қарсылығын азайту үшін қайық тар болады, ал ескектер қайықтың бүйірінен созылған тіреуіштердің соңындағы ескек ұстағыштарына (гейттер деп те аталады) бекітіледі. Жарыс қайықтарында ескекке күш салу үшін денемен қатар аяқтарды да пайдалануға мүмкіндік беретін жылғырғыш орындықтар да болады.

Венециялық ескіру

Венецияда гондолалар және басқа да ұқсас жазық түбі бар қайықтар – ашық ағаш форколамен бекітілген ескектермен қоздырылатын көліктің танымал түрі. Voga alla Veneta венециялық ескек техникасы, ескекші алға қарай тік тұрып ескек тартатындықтан, халықаралық спорттық ескек техникасынан едәуір өзгеше. Бұл қайыққа Венецияның тар және көлемді арналарында өте жылдам және икемді түрде маневр жасауға мүмкіндік береді. Гондолалар мен басқа да кемелерді пайдалана отырып, венециялық ескек техникасын қолданатын бәсекелестік регаталар да өткізіледі. Венециялық ескек техникасының үш стилі бар, олардың әрқайсысы сәл өзгеше. Біріншісі – бір ескекші, бір ескекпен, қайықтың кортуына жақын тұрып, ескек сонымен қатар руль рөлін атқарады. Екінші стиль – бір немесе екі ескекші, әрқайсысы кесілген екі ескекпен (ла валесана деп белгілі). Үшінші стиль – екі немесе одан көп ескекшілер, қайықтың кезекпен оң және сол жақтарында ескек тартады.

Құрылыс факторлары

Қайықтардың классикалық пішіндері жақсы пішінге жету үшін жүздеген жылдар бойы жасалған тәжірибе мен қателіктердің нәтижесінде дамыған эволюцияны көрсетеді. Назарға алу қажетті факторлар: су сызығының ұзындығы, жылдамдық, жүк көтергіштік, тұрақтылық, желге қарсылық, салмақ, теңізге лайықтылығы, бағасы, су сызығының ені, ұштарының дөңгелектігі немесе жіңішкелігі және бейімделуі. Дизайн ерекшеліктері – бәсекелес факторлардың арасындағы шартты келісім.

Ені мен биіктігі

Егер су сызығының ені тым тар болса, қайық тұрақсыз болады және жолаушының құлап кету қаупі туады, ал ені тым кең болса, қайық баяу болады және толқындарға қарсы кедергісі артады. Жалпы ені маңызды. Егер ескектер тым жақын болса, ескектерді пайдалану қиынға соғады. Егер ескектер тым алыс болса, қайық тым үлкен болып шығады және ескек айдау тиімсіз болады, есушінің күші ысырапқа кетеді. Қорғалған сулардағы тар, жылдам қайықтарға ескектер арасын арттыру үшін қанаттар қосылады. Егер борт биіктігі (су деңгейінен жоғарығы) тым жоғары болса, желге қарсы кедергісі артады, нәтижесінде қайықты жел ұстап алады және есуші күшті желде қайықты басқара алмайды. Егер борт тым төмен болса, толқындар қайыққа су кіргізеді. Егер қайық бір адамға арналған болса, бір ғана ескек орны жеткілікті. Егер есуші артқы жағында жолаушы алып жүрсе, қайықтың артқы жағы ауыр болып, тепе-теңдігі бұзылады.

Ұзындығы

Қайықтың ұзындығын анықтағанда, қайықтың жылдамдығына әсер ететін екі фактордың арасындағы шарттылық қанағаттандырылуы керек. Егер қайық тым қысқа болса, оның максималды жылдамдығы өте төмен болады. Ал қайық тым ұзын болса, сумен үйкеліс артып, беті ылғалданады. Сондықтан, ең аз ұсынылатын ұзындығы шамамен 16 фут болуы тиіс. Егер қайық ұсынылған ұзындықтан асып кетсе, әдетте ол тар болады және жылдам болғанымен, тепе-теңдікті сақтау қиынырақ болады.

Салмағы

Жақсы ені мен қайықтың тепе-теңдігін қамтамасыз ететін биіктігі болу үшін, қайықтың алғы бөлігіне салмақ қосуға болады, немесе осы мақсатта қайықта алға қарай екінші ескек орны жасалуы мүмкін. Қайықтың салмағына қатысты бірнеше артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Өте жеңіл қайық, ескек соққаннан кейін дереу баяулай бастауы мүмкін. Керісінше, ауыр қайық әрі қарай қозғала береді. Көбінесе, қазіргі заманғы үлгідегі қайықтар дәстүрлі клинкерлі қайықтардан әлдеқайда жеңіл болады.

Өнер көрсету

Кеме корпусының кілдік немесе шайқақтық серпімі қайықтың қалай жүзеді әсер етеді. Ұзын, жұқа жарыс қайықтарында шайқақтық аз болады. Ал, шамамен 8 футтық (2 метрлік) қысқа прам диңгелінде шайқақтық болады. Шайқақтығы аз қайықтарды есу оңай, және олар тегіс немесе дерлік тегіс суда жылдам жүзеді. Дегенмен, толқындар болғанда, шайқақтығы жоғары қайық теңізге лайықтырақ болады – толқындардың үстінен көтеріліп, олардың ішіне батпайды. Көбірек шайқақтығы бар қайықтар бағытын оңай өзгерте алады, ал тік кілдік қайықтар тура сызықта жақсы жүреді, бірақ бұрылуға қарсы тұрады. Жоғары жақтары және жіңішке ұштары бар қайықтар, мысалы, дорилер, желдің әсеріне ұшырайды. Олардың тепе-теңдігін арқанға байланған сумен толтырылған пластик контейнерді қажеттілікке қарай мұрынға немесе кормаға жылжыту арқылы өзгертуге болады. Ұзақ қашықтыққа жүзушілер минутына 20 қағу жылдамдығын сақтай алады, ал жарысқа қатысушылар минутына 30-40 қағу жылдамдығымен немесе одан да жоғары жылдамдықпен жүзе алады (қашықтыққа және жарыс жағдайларына байланысты). Бір қалаушы бір минутта жоғары қағу жылдамдығын тек қысқа мерзімге ғана сақтай алады. Ұзын, тар қайықтарға дейін жете алады, бірақ көптеген 14 футтық (4 метрлік) қайықтарды жүзе алады. Көптеген ескі қайықтардың ұштары өте толық (дөңгелек) болады; бұл көз тартарлық емес, өйткені ол жылдам емес, баяу болып көрінеді. Алайда, толық ұштары бар қайық толқындарға көтеріледі және жіңішке корпустық қайықтар сияқты батпайды, сондықтан жылдамдық пен теңізге лайықтылық арасында компромисс жасау қажет. Бұл стильдегі қайықтар үлкен жүк тасымалдау үшін жасалған, ал толық бөлімдері әлдеқайда көп ығысуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ескі қайықтар көбінесе қазіргі заманғы қайықтарға қарағанда ауыр құрылымдалған, сондықтан салмағы әлдеқайда көп. Мойнақтағы кемеге адамдарды тасымалдауға арналған қайық әдетте қысқа болады, ал өзендерде жүзуге және ұзақ қашықтықтарға саяхаттауға арналған қайықтар ұзын және тар болуы мүмкін.

Керуендер

Уақыт өте келе, ескектердің де, жапырақшалардың да конструкциясы айтарлықтай өзгерді. Әдетте, қайықтың ішкі жағындағы ескек бөлігінің ұзындығы өзгермейді, бірақ сыртқы бөлігі қысқарады. Ескектердің әртүрлі ұзындығы, ескеушінің жұмсайтын күшіне де, қайықтың жылдамдығына да әсер етеді. Қысқа ескектер жылдам, бірақ қысқа соққылар жасауға мүмкіндік береді. Қысқа ескектер тар бұғазда немесе көп кеме тұратын жерде пайдалануға ыңғайлы. Бұл кішкентай қайықта маңызды, себебі ол жолаушылармен толы болуы мүмкін, бұл ескектердің қозғалысын шектейді. Қысқа, жылдам соққылар, жүк көп болғанда толқынды суларда қайықтың басын суға батырмауға көмектеседі. Ұзын ескектер ұзын, баяу соққылар жасау үшін қолданылады, оларды ұзақ қашықтықтарда ұстап тұру оңай. Дизайнерлер ескек ұзындығын қайықта ескектерді сақтауға арналған орынға қарай таңдай алады. Ағаш ескектер көбінесе қарағай немесе емен сияқты жеңіл, берік ағаштан жасалады. Жапырақшалар жалпы қолдану үшін тегіс немесе жылдам жылдамдық үшін қасық тәрізді болуы мүмкін. Қазіргі жарыс қайықтарында ескектер көміртек талшығынан жасалған материалдардан құрастырылады, бұл оларды жеңілдетеді.

Уайтхолл арқан қайықтары

Бұл ерекше және пайдалы қолөнердің пайда болу тарихы белгісіз. Дегенмен, бұрын құрылысшылардың көпшілігі теңізшілер немесе теңізде жүретін адамдар болған. Үлкен және кішкентай кемелердің сәтті үлгілері бірте-бірте дамыды, ал қажетті сапаларға қол жеткізіліп, жетілдірілген соң, олар сирек өзгертілді. Кейбір адамдар Уайтхолл қайығының дизайны Англиядан әкелінген деп есептейді. Алайда, танымал теңіз тарихшысы Говард И. Чапель, марқұм У. П. Стивенстің Нью-Йорк қаласында Уайтхолл көшесі бар екендігі және Уайтхолл алғаш рет сонда салынғандығы туралы пікірін келтіреді. Чапель, Стивенс және басқалар бұл дизайнның 1820 жылдары Нью-Йорк қаласында пайда болғанына келіседі, оны алғаш рет әскери-теңіз базасының шәкірттері жасаған, олар өз үлгісін ескі әскери-теңіз кемесінен алған.