Кіріспе

Александр Поуптың өлеңі "Адам туралы эссе" – 1733–1734 жылдары Александр Поуп жазған өлең. Ол Генри Сент-Джонға, 1-ші Болингброк виконтына (айтылуы "Булл эн Брук") арналған, сондықтан алғашқы жолы: "Оян, менің Сент-Джон". Бұл – Джон Милтонның "Жаратылыстан жоғалған" поэмасының алғашқы жолдарындағы "Құдайдың жолдарын адамдарға ақтауға" (1.26) деген сөзінің өзгеше түрі. Ол – Құдайдың адам баласына белгілеген табиғи тәртібі. Адам Құдайдың ниетін біле алмайтындықтан, болмыстың үлкен тізбегіндегі өз орнына наразылық білдіре алмайды (33–34-жолдар) және "Не болса, соның бәрі дұрыс" (292-жол) деп қабылдауы керек, бұл тақырыпты Вольтер "Кандид" (1759) романында сатиралық түрде қолданған. Бұл еңбек Англияда және Еуропаның басқа бөліктерінде оптимистік философияны кеңінен танымал етті. Поптың "Адам туралы эссесі" және "Моральдық хаттары" – оның поэзияда жеткізгісі келген этика жүйесінің бөліктері болды. "Моральдық хаттар" басқа да атаулармен белгілі, оның ішінде "Этикалық хаттар" және "Моральдық эсселер". "Адам туралы эссе" жарық көргеннен кейін Еуропа бойынша зор құрметке ие болды. Вольтер оны "кез келген тілде жазылған ең әдемі, ең пайдалы, ең ұлы дидактикалық өлең" деп атады. 1756 жылы Руссо Вольтерге өлеңін жоғары бағалап, "оның ауруларымды басатынын және шыдамдылық сыйлайтынын" жазды. Кант өлеңді ұнатып, студенттеріне одан ұзақ үзінділер оқып беретін. Бірақ кейін Вольтер Поп пен Лейбництің оптимизміне деген құрметін жоққа шығарды және тіпті олардың этикалық философиясына сатира ретінде "Кандид" романын жазды. Руссо да бұл еңбекті сынап, "Поптың жансыз материядан Құдайға дейінгі тіршілік тізбегінің үзілмейтін тізбегі болуы керек деген сынсыз болжамына" күмән келтірді. Бұл эссе төрт хаттан тұрады. Поп 1729 жылы жұмысты бастады және 1731 жылға қарай алғашқы үшеуін аяқтады. Олар 1733 жылдың басында жарық көрді, ал төртінші хат келесі жылы жарияланды. Өлең бастапқыда анонимді түрде жарияланды; Поп 1735 жылға дейін авторлығын мойындамады. Поп өзінің "Мақсаты" деген кіріспе сөзінде "Адам туралы эссе" бастапқыда төрт бөлек кітап арқылы кеңейтілген, ұзақ философиялық өлеңнің бөлігі ретінде жоспарланғанын айтады. Оның досы және редакторы Уильям Уорбертонның айтуынша, Поп еңбекті келесідей құрылымдауға ниеттенген:

Бұрын жарық көрген төрт хат бірінші кітапты құрайтын. Екінші кітапта тағы бір хаттар жинағы болуы керек еді, олар бірінші кітаптан айырмашылығы, адам ақылы, әртүрлі өнер мен ғылымның практикалық және практикалық емес аспектілері, адам таланты, білімді пайдалану, әлем ғылымы және зиялылық, сондай-ақ осы пәндердің "дұрыс емес қолданылуына қарсы сатира" сияқты тақырыптарға назар аударатын. Үшінші кітапта саясат және дін, ал төртінші кітапта "жеке этика" немесе "практикалық мораль" талқыланатын. Екінші хаттың алғашқы екі жолынан алынған келесі үзінді Поптың еңбегімен таныс адамдар жиі келтіреді, өйткені ол поэманың кейбір діни және гуманистік қағидаларын жақсы қорытындылайды:

Өзіңді таны, Құдайды зерттеуге тырыспа;
Адамзаттың дұрыс зерттеуі – Адам. Орталықтағы мемлекетке орналасқан, қараңғы дана және қатал ұлы: Скептик үшін тым көп біліммен, Стоиктердің мақтанышы үшін тым көп әлсіздікпен, ол екі арада тұрады; әрекет етуге немесе демалуға күмәнданады, өзін құдай немесе аң деп санайды деген күмәнданады; Оның ақыл-ойы немесе денесі артық деп санайды деген күмәнданады, бірақ өлуге, ал қателік жасауға ғана; Аң-таңдықта, оның ақыл-ойы, ол тым аз немесе тым көп ойласа да: Ой мен құмарлықтың хаосы, бәрі шатасты; Өзімен бірге, abus'd, orbus'd; Жартысы көтеріліп, жартысы құлап, жаратылған; Барлық нәрселердің Ұлы қожайыны, бірақ бәріне олжа; Ақиқаттың жалғыз судьясы, қателікпен шексіз құлатылған: Әлемнің даңқы, әзілі және жұмбағы! Бар, ғажайып жан! Ғылымның бағыт-бағдары бар таудың басына көтеріл, Жерді өлше, Ауаны өлше, Жауын-шашынды айт, Жер шарын орбиталар бойынша жүгірт, Ескі уақытты түзе, Күнді ретте, Платонмен бірге өрлеп, әлемнің шарларына көтеріл, Ең алғашқы жақсы, ең алғашқы кемелді, ең алғашқы әділ, Немесе оның ізбасарлары таптаған шаң-салтанаттан арыл, Құдайға елікте, Шығыс діни қызметкерлері айналып жүгіріп, Бастарын айналдырып, Күнге елікте. Бар, мәңгілік даналыққа билік етуді үйретіп, өзіңе құлап, ақымақ бол! (Epistle II, 1–30-жолдар)

Жоғарыдағы мысалда Поптың тезисі – адам ғылым арқылы табиғат пен Құдайдың жаратылысы туралы білгенін айтады; нәтижесінде, ғылым адамға күш берді, бірақ осы күшпен маскүнемделіп, адам "Құдайға еліктейді" деп ойлай бастады. Жауап ретінде Поп адамзатты "ақымақ" деп жариялайды, ғылымға қол жеткізгеніне қарамастан, білімсіздікке ұшырап, "надандыққа" толы. Поп адамзат өзін зерттеуі керек деп санайды және жерлік ғылыммен әлемнің рухани мәнін төмендетпеуі керек, өйткені екеуі де бір-біріне қарама-қарсы: адам "Құдайды зерттеуге тырыспауы" керек.

Басқа еңбектердегі сілтемелер

"Мәңгі жаңарып тұратын үміт" деген тіркес Эрнест Тейердің "Кейси Батта" атты пародиялық-қаһармандық өлеңінің екінші шумағында қолданылып, өлеңге әдейі мақтаншақтық әуез беру үшін пайдаланылған.