Кіріспе
Триарилметан бояғышы гистологиялық бояу ретінде және Грам бактерияларды жіктеу әдісінде қолданылады. Кристалл қызғылт немесе генциан қызғылт, сондай-ақ метил қызғылт 10B немесе гексаметил парарозанилин хлориді – бактерияға, саңырауқұлаққа қарсы және құртқа қарсы (антигельминттік) қасиеттері бар, бұрын жергілікті антисептик ретінде маңызды болған триарилметан бояғышы. Бояудың медициналық қолданылуы көбінесе қазіргі заманғы дәрілермен алмастырылған, бірақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны тізімде сақтап тұр. Генциан қызғылт атауы бастапқыда метил парарозанилин бояғыштарының қоспасы үшін қолданылған (метил қызғылт), бірақ қазір көбінесе кристалл қызғылттың синонимі ретінде қарастырылады. Атауы оның түсіне байланысты, ол кейбір гения гүлдерінің жапырақтарына ұқсас; ол гениялардан немесе қызғылт сарыдан жасалмайды.
Crystal violet or gentian violet, also known as methyl violet 10B or hexamethyl pararosaniline chloride, is a triarylmethane dye used as a histological stain and in Gram's method of classifying bacteria. Crystal violet has antibacterial, antifungal, and anthelmintic (vermicide) properties and was formerly important as a topical antiseptic. The medical use of the dye has been largely superseded by more modern drugs, although it is still listed by the World Health Organization. The name gentian violet was originally used for a mixture of methyl pararosaniline dyes (methyl violet), but is now often considered a synonym for crystal violet. The name refers to its colour, being like that of the petals of certain gentian flowers; it is not made from gentians or violets.
Бояу түсі
Суда еріген кезде бояу көк қызғылт түсті болады, сіңірудің ең жоғары нүктесі 590 нм-де, ал құрып кету коэффициенті 87 000 М⁻¹ см⁻¹. Бояудың түсі ерітіндінің қышқылдығына байланысты. pH +1,0 болғанда бояу 420 нм және 620 нм-де сіңірудің ең жоғары нүктесімен жасыл түсті, ал күшті қышқыл ерітіндіде (pH -1,0) бояу 420 нм-де сіңірудің ең жоғары нүктесімен сары түсті болады. Түрлі түстер бояу молекуласының әртүрлі зарядталған күйлерінің нәтижесі болып табылады. Сары түрінде барлық үш азот атомы оң зарядталған, олардың екеуі протонталған, ал жасыл түс азот атомдарының екеуі оң зарядталған бояу түріне сәйкес келеді. Нейтральды pH-та екі қосымша протон ерітіндіге жоғалады, нәтижесінде азот атомдарының тек біреуі оң зарядталған болады. Екі протонның жоғалуының pKa шамамен 1,15 және 1,8-ге тең. Ол кейде тыңайтқыш, антифриз, жуғыш заттар және былғары сияқты әртүрлі өнімдерді бояу үшін қолданылады. Металл өңдеудегі детальдарды белгілеуге арналған көк түсті маркер метил спиртінен, шеллактан және генциан қызғылт бояуынан тұрады.
Ғылым
ДНК гельдік электрофорезді жүргізу кезінде кристалл фиолеті этидий бромиді сияқты флуоресцентті, интеркаляциялық бояулардың орнына уытсыз ДНК бояуы ретінде қолданылуы мүмкін. Осылай қолданғанда, оны агароздық гельге қосуға немесе электрофорез процесі аяқталғаннан кейін жағуға болады. 0,001% концентрацияда қолданылып, электрофорезден кейін 30 минутқа бояуға рұқсат етілгенде, ол 16 нг ДНК-ны анықтай алады. Метил оранжевый контрастты бояуды және күрделі бояу әдісін қолдану арқылы сезімталдық 8 нг ДНК-ға дейін одан әрі жақсартуға болады. Кристалл фиолетін флуоресцентті бояуларға балама ретінде қолданғанда, ультракүлгін сәулелендірудің қажеті жоқ; бұл кристалл фиолетін in vitro ДНК клондауын жүргізу кезінде УФ сәулесінен туындаған ДНК бұзылуын болдырмау құралы ретінде танымал етті. Биомедициналық зерттеулерде кристалл фиолеті жабысатын жасушалардың ядроларын бояу үшін қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда кристалл фиолеті интеркаляциялық бояу ретінде әрекет етеді және жасушалар санына пропорционалды ДНК мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді. Бояу гистологиялық бояу ретінде, әсіресе бактерияларды жіктеу үшін Грам бояуында қолданылады. Криминалистикада кристалл фиолеті саусақ іздерін анықтау үшін қолданылды. Кристалл фиолеті жарық микроскопиялық кесінділерді дайындау кезінде тінді бояу ретінде де қолданылады. Зертханада кристалл фиолеті және формалиннен тұратын ерітінділер тіндік мәдениетте өсірілген жасушаларды бір мезгілде бекіту және бояу үшін жиі қолданылады, себебі көптеген жасушалар түссіз болады. Ол кейде зертханалық егеуқұйрықтарға идентификациялық белгілер қоюдың арзан тәсілі ретінде де қолданылады; көптеген егеуқұйрық штамдары альбинос болғандықтан, фиолетті түс олардың жүнінде бірнеше апта бойы сақталады. Кристалл фиолеті SDS PAGE арқылы бөлінген белоктарды бояуда Кумассидің жарқын көк түсіне (CBB) балама ретінде қолданылуы мүмкін, CBB-ге қарағанда 5 есе жақсарған сезімталдық көрсетіледі.
Ветеринариялық
Микробқа қарсы белсенділігі болғандықтан, ол балықтардағы ик ауруын емдеу үшін қолданылады. Дегенмен, адамдарға жеуге арналған балықтарда оны қолдану көбінесе заңсыз.
Синтез
Кристалл қызғылт - метил қызғылт түстің құрамына кіретін компоненттердің бірі, оны алғаш рет 1861 жылы Чарльз Лаут синтездеген. 1866 жылдан бастап метил қызғылт түсі Сент-Денидегі Poirrier et Chappat фирмасымен өндіріліп, "Violet de Paris" деген атпен сатылды. Ол тетра-, пента- және гексаметилденген парарозанилиндердің қоспасы болды. Кристалл қызғылт түсін алғаш рет 1883 жылы Базельдегі Bindschedler and Busch фирмасында жұмыс істеген Альфред Керн (1850–1893) синтездеді. Өте улы фосген қолданылатын қиын синтезді жақсарту үшін Керн BASF фирмасының неміс химигі Генрих Каромен ынтымақтастыққа түсті. Керн сондай-ақ диметилланиннің орнына диэтиланилиннен бастап, қазір C. I. 42600 немесе C. I. Негізгі қызғылт түс 4 деп белгілі, оған ұқсас қызғылт бояуды синтездеуге болатынын анықтады.
Гентиан қызғылт түсті
"Женциан қызғылт түсі" (немісше Gentianaviolett) атауын 1880 жылы Лейпцигте гистология үшін бояу реагенттерін сатумен айналысатын компания құрған неміс фармацевті Георг Грюблер енгізген деп есептеледі. Грюблер сатқан женциан қызғылт бояуының құрамында метилделген парарозанилин бояғыштары болған. Бұл бояу танымал болды және 1884 жылы Ханс Кристиан Грам бактерияларды бояу үшін қолданды. Ол анилин мен женциан фиолетосын құрастыру үшін Пол Эрлихке ризашылық білдірді. Грюблердің женциан қызғылт түсі Лауттың метил қызғылт түсіне өте ұқсас, тіпті бірдей болса керек, оны 1875 жылы Виктор Андре Корнил бояу ретінде қолданған. Женциан қызғылт атауы гистологиялық бояу үшін қолданыла берсе де, бояу және тоқыма өнеркәсібінде қолданылмады. Бояудың құрамы нақты анықталмаған, әртүрлі жеткізушілер әртүрлі қоспаларды пайдаланған. 1922 жылы Биологиялық бояулар комиссиясы әртүрлі коммерциялық өнімдердің жарамдылығын тексеру үшін Гарольд Конн төрағалық ететін комитет тағайындады. 1890 жылы ол "пиоктанин" деп атаған ерітіндінің бактерицидтік әсері туралы монография жариялады, бұл, мүмкін, женциан қызғылт түсті анилин бояуларының қоспасы болған. Ол "Pyoktanin caeruleum" антисептикалық ретінде нарыққа шығару үшін E. Merck & Co. компаниясымен ынтымақтастық орнатты. 1902 жылы Дригальски мен Конради кристалл қызғылт түсі көптеген бактериялардың өсуін тежесе де, олардың Грам-негативті бактериялар Bacillus coli (Escherichia coli) және Bacillus typhi (Salmonella typhi) -ға тигізетін әсері шамалы екенін анықтады. Грюблердің женциан қызғылт түсінің түрлі бактерия штаммдарына тигізетін әсерін егжей-тегжейлі зерттеуді 1912 жылы Джон Черчман жариялады. Ол грамположительно бактериялардың (ластанған) көпшілігі бояуға сезімтал екенін, ал грамтеріс бактериялардың (таза) көпшілігі сезімтал емес екенін анықтады және бояу бактерицид емес, бактериостатикалық агент ретінде әрекет ететінін байқады.
Сақтық шаралары
Тышқандарда жүргізілген бір зерттеуде бірнеше түрлі органдарда дозаға байланысты канцерогендік әлеуеті анықталды. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) джиан қызғылт түсті жануарларға берілетін азық ретінде пайдаланудың қауіпсіз екенін көрсететін жеткілікті ғылыми деректер жоқ екенін анықтады. Жануарларға арналған жемшөпте генциан қызғылт түсті қолдану жемшөптің сапасын нашарлатады және АҚШ-тың Федералдық азық-түлік, дәрі-дәрмек және косметикалық заңын бұзу болып табылады. 2007 жылдың 28 маусымында FDA Қытайдан импортталатын, шаруашылықта өсірілген теңіз өнімдеріне "импорттық ескерту" жариялады, себебі өнімдерде мақұлданбаған антибиотиктер, соның ішінде генциан қызғылт түсі тұрақты түрде табылды. FDA есебінде мынадай мәлімдеме бар: "МГ (малахит жасылы) сияқты, КВ (кристалл қызғылы) сумен байланысқанда балық тіндеріне оңай сіңіріледі және балықтардың метаболизмі арқылы лейко түріне, лейкокристалл қызғылына (ЛКВ) дейін тотығады. Ұлттық токсикологиялық бағдарлама жүргізген бірнеше зерттеулерде кристалл қызғылының кеміргіштерде канцерогенді және мутагенді әсерлері анықталды. Лейко түрі егеуқырларда бүйрек, бауыр және өкпе ісігін тудырады". 2019 жылы Health Canada генциан қызғылт түсін қолданатын медициналық құрылғылардың пайдалануы қауіпсіз деп тапты, бірақ жануарларды қоса алғанда, генциан қызғылт түсін қамтитын барлық дәрілік препараттарды қолдануды тоқтатуды ұсынды, бұл Канаданың инженерлік мектептерін бағдарламалау кезінде осы бояуды пайдалануды қайта қарауға итермеледі.
"Like MG (malachite green), CV (crystal violet) is readily absorbed into fish tissue from water exposure and is reduced metabolically by fish to the leuco moiety, leucocrystal violet (LCV). Several studies by the National Toxicology Program reported the carcinogenic and mutagenic effects of crystal violet in rodents. The leuco form induces renal, hepatic and lung tumor in mice." In 2019, Health Canada found medical devices that use gentian violet to be safe for use but recommended to stop using all drug products that contain gentian violet, including on animals, causing Canadian engineering schools to revisit the usage of this dye during orientation.