Кіріспе
Шотланд заңгері және мемлекет қайраткері (1619–1695 жж.)
Джеймс Далримпл, 1-ші виконт Стайр (1619 жылдың мамыр айы – 29 қараша 1695 жж.) – шотланд заңгері және мемлекет қайраткері, шотландтық ағартушылыққа зор ықпал еткен тұлға. Ол шотланд заңнамасының көрнекті өкілі, «сонымен қатар Еуропа тарихындағы заң саласындағы ең ұлы ойшылдардың бірі» атанды. Глазго университетінің логика және риторика профессоры Александр Броддидің «Шотландия ағартушылығы» кітабында айтылғандай, Шотландиядағы алғашқы ағартушылық 15 ғасырда Реформациядан кейін басталды. Осы дәуірде Джон Мейр (1467–1550), Джеймс Далримпл (1619–1695), Дунс Скот (1265–1308), Джордж Бьюкенен (1506–1582) сияқты ғалымдар елеулі рөл атқарды. Бұл ғалымдардың көпшілігі Париж университетінде білім алып, содан кейін Шотландияның ежелгі университеттерінде – Сент-Эндрюс, Абердин және Глазгода оқытушылық қызмет атқарды. «Далримпл 1647 жылы Глазго университетін бітірді және 1641 жылдан 1647 жылға дейін өнер саласында регент болды. Келесі жылы ол адвокат болып жұмыс істеді, одан кейін судья тағайындалды. 1661 жылдан бастап Далримпл, енді виконт Стайр, Сессия сотында белсенді қатысып, Шотландия тарихының маңызды сәттерімен байланысты көптеген комиссиялардың құрамында болды». Бродди былай деп жазады: «Ең бастысы, Стайрдың Шотландия үшін маңызды болуының себебі – оның «Шотландия заңдарының институттары, оның бастауларынан шығарылған, азаматтық, канондық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылған» атты еңбегі. Бұл кітап Шотландиядағы заң практикасын берік философиялық негізге қойды және 1707 жылғы одақтан кейін шотланд заңдарының ерекше күшін сақтап қалуына көмектесті». Глазго университетінің құқық мектебі 1870 жылы сэр Гилберт Скотт салған The Stair Building ғимаратында орналасқан, ол Стайрдің құрметіне аталған. Ол сонымен қатар «шотланд заңгерлерінің кітапханасының ірге тасы» деп сипатталатын The Stair Memorial Encyclopedia энциклопедиясына да есімін берді.
Өмірбаян
Джеймс Далримпл Эйрширдегі Барр ауданындағы Драммурчиде дүниеге келді. Ол Реформация принциптерін ұстанатын отбасының бірнеше буынынан тараған. Әкесі де, анасы да тарапынан Кайл лоллардтарының арасында ата-бабалары болған. Оның әкесі, Джеймс Далримпл, Эйрширдегі Кайл округінің Стайр шағын мүлігінің иесі, ол сәби кезінде қайтыс болды. Оның анасы, Нокдаулық Джанет Кеннеди, "тамаша рухты әйел" деп сипатталады, ол оның жақсы білім алуын қамтамасыз етті. 1633 жылы Маучлиндегі грамматикалық мектептен Глазго университетіне оқуға түсті. Келесі жылы ол Эдинбургке барды, мүмкін заңгерлік білім алу ниетімен, бірақ сол кездегі қиындықтар, дағдарысқа жақындаған кезде, оны бағытын өзгертуге итермеледі, және енді оны Гленкерн графының полкінде қызмет ететінін көреміз. Ол қандай рөл атқарғаны нақты белгілі емес, бірақ 1641 жылы Глазго университетінің регентігіне (сол кезде ректорлық немесе профессорлық лауазым деп аталған) бәсекеге қатысу үшін шақырылған кезде әскерге басшылық етті. Ол наурыз айында сайланды. Математика, логика, этика және саясат оның лекцияларының басты тақырыптары болды, және оның бір студенті логика туралы жазба кітапшасын сақтады. Оның колледж ісі жөніндегі қызметі мен шеберлігін әріптестері, олардың ішінде жетекші Келісімдік дін қызметкерлері де мадақтады, ал оның оқытудағы құлшынысын студенттері ризашылықпен мойындады. Жеті жылға жуық қызмет еткеннен кейін ол регенттік қызметінен бас тартып, Эдинбургке көшірілді. 1648 жылы 17 ақпанда адвокаттық алқаға қабылданды. Бұл қадам, бәлкім, оның төрт жыл бұрын Маргарет Россқа, Вигтаундағы Балнейлдің мұрагеріне үйленуімен жеңілдетілді. Стайрдың бардағы тәжірибесі үлкен болған жоқ. Оның таланты ораторлық немесе адвокаттық емес, білім мен бизнеске бағытталған. Оның беделі мен оған деген сенімін 1649 жылы Шотландия Парламенті Карл II-ге қатысты келіссөздер жүргізу үшін Гаагаға жіберген комиссияның хатшысы болып тағайындалуы көрсетті. Келіссөздер жас патшаның Келісім шарттарын қабылдауға дайын еместігінен үзілгеннен кейін, Стайр келесі жылы Бредаға қайтадан жіберілді, онда Монтроз экспедициясының сәтсіздігі Карлді көзқарасын өзгертуге және Шотландияға келісімге кірген патша ретінде оралуға мәжбүр етті. Стайр одан бұрын болды, және онымен Абердинширде кездесіп, мүмкін, ол өз көзімен көрген Монтроздың өлім жазасына кесілуінің жаңалығын алып келді. Англияның одақтастығы кезінде Стайр адвокаттық қызметпен айналысуын жалғастырды, бірақ 1654 жылы көптеген әріптестері сияқты одақтастыққа ант беруден бас тартты. Үш жылдан кейін Джеймс Лирмонт, лорд Балкоми қайтыс болғаннан кейін Стайр Монктың ұсынысы бойынша Шотландиядағы сот төрелігін жүргізу жөніндегі комиссарлардың бірі болып тағайындалды. Оның судьялық қызметке тағайындалуы 1 шілдеде 1657 жылы Монк, 26 шілдеде Оливер Кромвель растады. Стайрдың ағылшын судьяларымен қарым-қатынасы оның ағылшын заңдарымен танысуын кеңейткен болуы керек, өйткені оның саяхаттары азаматтық құқық және оған сәйкес келген қазіргі еуропалық жүйелер туралы білімін кеңейтті. Осылайша ол заңды жазуға келгенде, тек жергілікті немесе ұлттық тұрғыдан емес, оны космополиттік немесе халықаралық тұрғыдан қарастырған ерекше артықшылыққа ие болды. Бұл кезде оның сот қызметін атқаруы қысқа болды, өйткені Кромвель қайтыс болғаннан кейін Шотландиядағы соттар жабылды. 1660 жылы шығарылған жаңа комиссия күшіне енбегендіктен, комиссия кімнің атынан жұмыс істеуі керек екендігі белгісіз болды. Осы кезеңде Стайр Монкпен жақын қарым-қатынаста болды, ол Шотландиядан кетіп бара жатқанда толық және еркін парламент шақыру туралы кеңес берді. Көп ұзамай Реставрация сатысы Лондонға барды, онда оны Чарльз жақсы қабылдады, рыцарь атағын алды және 1661 жылы 13 ақпанда Сессия сотының судьяларының жаңа номинациясына кірді. Ол сонымен қатар әртүрлі маңызды комиссияларға тағайындалды, жергілікті және ауыл шаруашылығы істерімен айналысты және осы және келесі ғасырдағы шотланд судьяларының көпшілігі сияқты, жақсы елдік ер адам рөлін ынта-жігермен атқарды. 1662 жылы ол Ұлттық келісім мен Салтанатты лига мен келісімнің заңсыз анттар екендігі туралы декларацияны қабылдаудан бас тартқан судьялардың бірі болды. Алайда патша оны Лондонға шақырып, оған декларацияны қабылдауға рұқсат берді. Стайрдың келесі бес жылы салыстырмалы түрде оқиғасыз өтті, бірақ 1669 жылы оны отбасылық апат толығымен анықталмаған. Оның қызы Джанет, лорд Рутерфордқа ұзатылған, Балдунның Данбарына үйленді, және той түнінде трагедиялық оқиға болды, салдарынан ол ешқашан жазылған жоқ. Дәстүрлер орталық фактіде әртүрлі болғандықтан, тоқал күйеуін пышақтады ма, күйеу тоқалды пышақтады ма, осыған байланысты әртүрлі пікірлер бар, сондықтан осы оқиғаға байланысты тараған қарулы күштер мен жалақорлыққа сенуге болмайды. Сэр Уолтер Скотт осы оқиғадан Ләммермурдың келінінің сюжетін алды, бірақ лорд Стайрді Сэр Уильям Эштонның негізі ретінде пайдалану ниетінен бас тартты. 1670 жылы Стайр Одақ туралы келіссөздер жүргізу үшін Лондонға барған шотланд комиссарларының бірі болды, бірақ бұл жоба, Чарльз бен оның министрлері бұл мәселені жеңілдете алмағандықтан, шотландтардың британ парламентінде шамадан тыс өкілдікке ие болуы туралы талаптан кейін күйреп қалды. 1671 жылдың қаңтарында Стайр Сессия сотының президенті болып тағайындалды. Келесі жылы, және қайтадан 1673 жылы, ол Вигтаунширден парламентке сайланды және сол жылдардағы жеке құқық саласындағы маңызды заңнамалық жұмыстарға қатысты. Лаудердейл үкіметінің қиын кезінде Стайр Привиттің кеңесінде және Лаудердейлмен діни қызметкерлерге қатысты бұйрықтардың қатыгездігін жеңілдету үшін ықпалын пайдаланды, бірақ көбінесе ол өзі келіспейтін саясатты ұстанған кеңеске қатысудан бас тартты. 1679 жылы ол соттың тараптылық және әділетсіздік туралы айыптамаларға қарсы қорғау үшін Лондонға барды, және оның табысы үшін әріптестері оған алғыс айтты. Келесі жылы Йорк герцогы Шотландияға келгенде Стайр батыл сөз сөйлеп, герцогты толығымен протестант ұлтының арасына келгенімен құттықтады. Бұл сөз герцогқа ұнамаған болуы керек, және ол одан бері оның өлмейтін жауы болды. Оның ықпалы 1681 жылы Ротс герцогының қайтыс болуынан кейін оны канцлер етпеуге кедері келтірді. Осы жылы өткен парламентте Стайр қайтадан отырды, және екі заңмен ерекшеленді, біреуі жеке құқықта, екіншісі қоғамдық құқықта. Біріншісі, келісімдерді тексеруге қатысты, Стайр жасаған және кейде оның атымен аталатын. Екіншісі, осы кезеңде сананы шектеу мақсатымен жасалған көптеген шаралардың ең жаман нұсқасы болған, жаман Ант заңы. Стайр осы заңның соңғы нысанына да аз үлес қосты, бірақ оның мақсаты «протестант дінінің» анықтамасын қосу болды, осы арқылы ол сынақты зиянсыз етуді үміттенеді, бірақ оның үміті ақталу жолына қойылмады. Дегенмен, өзіне қайшы және абсурдты болса да, Ант заңы бірден қатаң түрде орындалды. Өзіне сәйкес және протестант дініне сәйкес деп мәлімдеген Аргайл, мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталды және Эдинбург қамалынан өлім жазасынан бір күн бұрын құтылды. Стайр осындай тағдырдан қорқып, корольмен жеке кездесу үшін Лондонға барды, ол бірнеше рет оған көмектескен...
Шығармалары
Стайрдың маңызды заңдық еңбегі – «Шотландия заңдарының институттары», оның бастауларынан туындаған, азаматтық, канондық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылып жасалған. Онда оның философиялық білімі, шетелдегі саяхаттары, континенттік заңгерлер мен ағылшын заңгерлерінің ықпалы көрінеді. Оның есімі Шотландия заңдарының заманауи тұжырымын ұсынатын Stair Memorial Encyclopaedia-да мәңгі сақталады. «Физиология» еңбегі Роберт Бойль тарапынан жоғары бағаланған.
Жарияланған еңбектер
Логикалық, метафизикалық, физикалық, математикалық және этикалық тезистер. Глазго, 1646 (бөлімнің ішінара аудармасы: этикалық тезистер) Сессияның президенті Сэр Джеймс Далримпл үшін кешірім. Эдинбург, 1690 (Роберт Фергюсонның памфлетіне жауап: Шотландия Парламентінің соңғы іс-шаралары мен дауыс беруі) Кеңес және Сессия Лордтарының ең маңызды істер бойынша қабылдаған шешімдері, Седерунт актілерімен бірге. Сондай-ақ, Седерунт актілерінің алфавиттік жинағы, актілердің көрсеткішімен, талапкерлер мен қорғаушылардың аттарымен. 1661 жылдың маусымынан 1681 жылдың шілдесіне дейін Сэр Джеймс Далримпл Стейр бақылауында. 2 том. Эдинбург, 1683 Шотландия заңдарының институттары, оның бастапқы көздерінен алынған және азаматтық, канондық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылған. Эдинбург, 1681 (оның ішінде: Modus litigandi, яғни Шотландиядағы Кеңес және Сессия Лордтары алдындағы сот процесінің тәртібі. Эдинбург, 1681) Шотландия заңдарының институттары, оның бастапқы көздерінен алынған және азаматтық, канондық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылған. 2-ші басылым. Эдинбург, 1693 Шотландия заңдарының институттары, оның бастапқы көздерінен алынған және азаматтық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылған. 3-ші басылым. Эдинбург, 1759 Шотландия заңдарының институттары, оның бастапқы көздерінен алынған және азаматтық, канондық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылған. Жаңа редакция. 2 том. Эдинбург, 1832. Шотландия заңдарының институттары, оның бастапқы көздерінен алынған және азаматтық, канондық және феодалдық заңдармен, сондай-ақ көрші елдердің әдет-ғұрыптарымен салыстырылған; Дэвид М. Уокер редакциялаған. Эдинбург: Эдинбург және Глазго университеттерінің баспалары, 1981. (Мәтін 1693 жылғы басылымға негізделген) Шотландия заңдары: Stair мемориалдық энциклопедиясы. Эдинбург: Баттервортс, 1999 Экспериментальді жаңа физиология, онда Аристотель, Эпикур және Картезийдің жалпы ұғымдары толықтырылады, қателер анықталады және түзетіледі. Lugduni Batavorum [Лейден], [1686]
An apology for Sir James Dalrymple of Stair, President of the Session, by himself Edinburgh, 1690 (which responds to the pamphlet by Robert Ferguson: The late proceedings and votes of the Parliament of Scotland)
The decisions of the Lords of Council & Session, in the most important cases debate before them, with the Acts of Sederunt. As also, an alphabetical compend of the decisions, with an index of the Acts of Sederunt, and the pursuers and defenders names. From June 1661. to July 1681. observed by Sir James Dalrymple of Stair. 2 vols. Edinburgh, 1683
The institutions of the law of Scotland, deduced from its originals, and collated with the civil, canon and feudal laws; and with the customs of neighbouring nations Edinburgh, 1681 (which includes his:Modus litigandi, or form of process observed before the Lords of Council and Session in Scotland. Edinburgh, 1681)
The institutions of the law of Scotland, deduced from its originals, and collated with the civil, canon and feudal laws, and with the customs of neighbouring nations. 2nd ed. Edinburgh, 1693
The institutions of the law of Scotland, deduced from its originals, and collated with the civil, and feudal laws, and with the customs of neighbouring nations. 3rd ed. Edinburgh, 1759
The institutions of the law of Scotland deduced from its originals and collated with the civil, canon and feudal laws and with the customs of neighbouring nations. New ed. 2 vols. Edinburgh, 1832. The institutions of the law of Scotland deduced from its originals, and collated with the civil, canon and feudal laws, and with the customs of neighbouring nations ; edited by David M. Walker. Edinburgh : University Presses of Edinburgh and Glasgow, 1981. (Text based on the 1693 edition)
The laws of Scotland : Stair memorial encyclopaedia. Edinburgh : Butterworths, 1999
Physiologia nova experimentalis in qua generales notiones Aristotelis, Epicuri, & Cartesii supplentur errores deteguntur & emendantur Lugduni Batavorum [Leiden], [1686]