Кіріспе
Верден (/vɜːr/'/d/ʌ//n/, /alsoUK/'/v/ɛər//d/ʌ//n/, /US//v/ɛər/'/d//ʌ//n/, vɛʁdœ̃; 1970 жылға дейін ресми атауы: Verdun sur Meuse) – Францияның Гранд-Эст аймағындағы, солтүстік-шығыста орналасқан Мез департаментіндегі қала. Бұл департаменттің округі. Верден – Мез департаментіндегі ең ірі қала, алайда департамент астанасы Бар-ле-Дюк, ол Верденнен сәл кіші. Верден Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңызды шайқасына атын бергенімен әйгілі.
Verdun (/v//ɜːr/'/d//ʌ//n/, /alsoUK/'/v//ɛər//d//ʌ//n/, /US//v//ɛər/'/d//ʌ//n/, vɛʁdœ̃; official name before 1970: Verdun sur Meuse) is a city in the Meuse department in Grand Est, northeastern France. It is an arrondissement of the department. Verdun is the biggest city in Meuse, although the capital of the department is Bar le Duc, which is slightly smaller than Verdun. It is well known for giving its name to a major battle of the First World War.
География
Верден Мез өзенінің екі жағасында, Мез департаментінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Жарни қаласына теміржол арқылы қосылған. Париж-Метц-Страсбург A4 тас жолы қаланың оңтүстігінен өтеді.
Тарих
Вердун (Verodunum, латынша атауы галли тілінде "күшті бекініс" дегенді білдіреді) галл тайпалары құрған. IV ғасырдан бастап, үзілістермен Верден епископтығының орталығы болды. 486 жылы Сойсон шайқасында франктардың шешуші жеңісінен кейін қала (тағы бірнеше жақын қалалармен бірге) франктарға бағынудан бас тартты және король Клодвиг I оны қоршауға алды. 843 жылғы Верден шарты бойынша Карл I империясы оның үш тірі қалған немерелері арасында бөлінді. Осы кезеңде Верден деп аталатын қала жас ұлдармен қорлық сауданың өркендеген еуропалық орталығы болды, олар Иберияның исламдық әмірліктеріне сатылып, евнухтар ретінде құлдыққа түсті. Мысалы, 10 ғасырда Италияның Кремона елшісі Лиутпранд император Константин VII-ге төрт евнухты сыйға берді. Көздердегі "Вердун" атауының нақты мағынасы даулы, себебі Еуропада Вердун деп аталатын көптеген қалалар бар (мысалы, Окситаниядағы Вердон-сюр-Гаронн және Вердон-сюр-ле-Дуабс). Көптеген адамдар оны Мёздегі Вердун деп санайды, бірақ кейбіреулер Вердон-сюр-ле-Дуабс нұсқасы ықтимал деп есептейді. Лиутпранд Веронаны айтқан болуы да мүмкін. Ол қаладан шамалы қашықтықта орналасқан 22 көпбұрышты бекіністердің және ішкі шеңберде 6 бекіністің бір-бірін қолдайтын жүйесінен тұрды.
Верден шайқасы (1792)
Кең қорғаныс шараларына қарамастан, 1792 жылы Верден шайқасында бекініс Бірінші коалиция соғысы барысында пруссиялықтар тарапынан басып алынды. Шайқас 1792 жылғы 20 тамызда француз революциялық күштері мен пруссия армиясы арасында болды. Пруссияның жеңісі шабуылдаушы әскерлерге Парижге жол ашты. Дегенмен, пруссиялықтар жемісін пайдалана алмады және Валми шайқасынан кейін Верденді тастап кетті.
Зираттар мен ескерткіштер
Соғыс даласында көптеген француз және неміс зираттары бар. Ең ірісі – француз ұлттық зираты және Форт-Дуамонтқа жақын орналасқан Дуамонт сүйекханасы. Сүйекхананың алдындағы алаңда 13 мың крест орнатылған, онда соғыс даласынан әкелінген шамамен 130 мың белгісіз қабірлер сақталған. Жыл сайын тағы да көп қабірлер табылып, көбінесе сүйекхананың ішкі бөлмелеріне қойылады. Соғыс даласындағы көптеген құрметті ескерткіштердің бірі – «Баянет траншеясы». Бұл траншея соғыс аяқталғаннан кейін жерден шығып тұрған онға жуық баянеттің табылған жерін көрсетеді; әрбір мылтықтың астында француз әскерінің денесі жатыр. Бұл баянеттерді шабуыл кезінде қаза тапқан сарбаздар өз мылтықтарын траншеяның парапетіне сүйеп қойған, ал олар қайтыс болған жерлерінде жерленген және мылтықтарына тиіспеткен деп болжанады. Дегенмен, бұл тарихи жағынан дәл емес: сарапшылар баянеттер шабуылдан кейін мылтықтарға бекітіліп, оқиғаны еске алу үшін аман қалғандар тарапынан орнатылғанына келіседі. Жақын жерде, Верденнің солтүстік-батысында, Романье-су-Монфокон жерінде Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Меуз-Аргонн американдық зираты мен мемориалы орналасқан. Бұл 14 246 американдық әскери қаза тапқандардың соңғы бейіті, олардың көпшілігі Меуз-Аргонн шабуылында қаза тапты. Капеллада 954 американдық жоғалып кеткендерге арналған ескерткіш орналасқан, олардың қабірлері табылған жоқ немесе анықталған жоқ. 1916 жылдың 12 қыркүйегінде король Георг V Верден қаласына Әскери крестпен марапаттады, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде муниципалитетке берілген осы британдық орденнің екі марапатының бірі (екіншісі – Ипр қаласы). 1917 жылдың 5 қазанында Португалия Республикасының президенті Бернардино Мачадо Верден қаласына «қарсылықтың мықтылығы, шайқастағы тұрақтылығы және гарнизонның батырлығы үшін, осы соғыста жарқын рөл атқарғаны және ұлттың батырлығы мен патриотизмін даңқты түрде көрсеткені үшін» 1-дәрежелі Мұнара және Қылыш орденін (Ұлы крест) табыс етті. Марапаттау рәсімі президент Мачадоның Батыс майданға сапары кезінде 1917 жылдың 10 қазанында өтті.
Көрнекті орындар
Шатель қақпасы – ортағасырлық қала қабырғасының жалғыз сақталған бөлігі. Ол Ла Рош алаңына жетеді. Ла-Ситадель 17 ғасырда салынған. Ол әлі де әскерилердің бақылауында, бірақ оның астындағы туннельдерді аралап көруге болады. Верден соборы (Нотр-Дам де Верден) 1147 жылы қасиеттендірілген, бірақ одан бұрынғы шіркеу орнында салынған. Солтүстік жағындағы 12 ғасырлық Арыстан есігінде әсем әшекейленген тимпан бар. Бүкіл ғимарат 18 ғасырда кеңінен қалпына келтірілді. Епископ сарайы 18 ғасырда Роберт де Котте салған және әдемі фасады бар. Ғимараттың бір бөлігі Дүниежүзілік бейбітшілік орталығына берілген. Принцерия мұражайы Верденнің бұрынғы резиденциясында орналасқан. Онда аймақтың тарихи өнер туындылары жинақталған. "Жер асты қамалы" Верден қаласының кіреберісінде орналасқан. Онда соғыс кезінде әскерлерге пана болған шахталар сақталған. Бұрынғы Сент-Пол аббаттығында Әділет сарайы (Palais de Justice) және Мёз департаментінің префектурасы орналасқан.