Кіріспе

Ежелгі Мысыр мәтіні

Весткар папирусы (инвентаризациялық белгісі: P. Berlin 3033) – ежелгі Мысыр мәтіні, онда дін қызметкерлері мен сиқыршылар жасаған кереметтер туралы бес әңгіме бар. Папирус мәтінінде осы әңгімелердің әрқайсысы Хуфу (Хеопс) патшасының (Төртінші династия, б.з.д. 26 ғасыр) сарайында оның ұлдары айтады. Папирустағы оқиға әдетте ағылшын тілінде «Хеопс патшасы және сиқыршылар» және «Хеопс патшасының сарайының әңгімесі» деп беріледі. Весткар папирусының мәтіні алғаш рет аударылған неміс тілінде Die Märchen des Papyrus Westcar («Весткар папирусының ертегілері») деп аталады. Тіл білімі және египтолог XIII династия кезінде Весткар папирусы жазылған болуы мүмкін деп есептейді. Папирус тарихшылар үшін Төртінші династияның тарихын қайта құруға арналған әдеби көз ретінде пайдаланылған. Папирус қазір Берлиндегі Египет мұражайында, жарық аз түсетін жерде қойылған. 1886 жылы неміс египтологы Адольф Эрман бұл папирусты Лепсийдің ұлынан сатып алып, Берлин мұражайына тапсырды. Иератикалық жазулар жеткілікті зерттелмеген және аударылмағандықтан, Весткар папирусы жаңалық ретінде көрсетілді. Эрманның 1890 жылы жасаған алғашқы толық аудармасынан бері Весткар папирусы көп рет аударылды, нәтижесінде әртүрлі нұсқалар пайда болды. Мәтіннің жасалған уақыты да әртүрлі айтылады.

Материалдың сипаттамасы

Папирус Весткар – Cyperus papyrus өсімдігінен жасалған, қайта пайдаланылған папирус. Весткардың папирусы үш бөлікке бөлінген. Лепсиус пен Эрманның өмірінде ол екі бөлік болған; папирус қашан және неге үш фрагментке бөлінгені белгісіз. Папируста жазылған мәтін он екі бағаннан тұрады. Бірінші бөлігінде алдыңғы бетінде 1-3 бағандар, екінші бөлігінде 4- және 5-бағандар, ал үшінші бөлігінде артқы бетінде 6-9 бағандар, ал алдыңғы бетінде соңғы 10-12 бағандар бар. Папирус тоқымасы кедір-бұдыр, сұрғылт-сары түсті және өте нәзік. Бірінші бөлік ақ бәтес жіпке бекітіліп, екі шыны тақтаның арасына қойылған. Папирус бес жерде метилцеллюлозамен шыныға бекітілген. Екінші бөлік картон мен ағаш тақтаға бекітіліп, шынымен жабылған. Үшінші бөлік екі шыны тақтаның арасына қойылып, оларға жабыстырылған. Бұл үшін қолданылған желім мөлдірлігінің бір бөлігін жоғалтып, ақшыл тұман пайда болған. Барлық үш бөлігінің жиектері ауа айналымы үшін ашық қалдырылған. XVIII ғасырдағы қағаз ламинациясының салдарынан папирустың барлық фрагменттері ішінара зақымдалған; бірнеше жерде материал жыртылып, деформацияланған және қысылған. Кейбір талшықтар жазудың үстіне жатыр. Барлық артефактта үлкен олқылықтар бар, ал папирустың жиегі нашар тозып кеткен. Осы олқылықтардың кесірінен мәтіннің көп бөлігі жоғалып кеткен. Мәтін толығымен қара темір сары сиямен және көміртекті қара сиямен жазылған және қызыл сызықтармен он абзацқа бөлінген. Шақты жазылған сөйлемдердің арасында ескі мәтіннің қызыл іздері көрінеді. Папирус Весткар палимпсест сияқты көрінеді; белгісіз ежелгі египеттік автор ескі мәтінді өшіруге тырысқан, бірақ толығымен сәтті болмаған. Автордың таза әрі каллиграфиялық жазуы оның жоғары білімді маман болғанын көрсетеді.

Мазмұны

Бірінші әңгімені Хуфудың белгісіз ұлы (мүмкін, Джедефра) айтады, бірақ Хуфу патша Джозерге баталы құрбандықтар тапсыратын қорытындыдан басқа ештеңе қалмаған. Бұл мәтін патша Джозердің, мүмкін, әйгілі Имхотептің тұсындағы діни жәрдемшінің жасаған кереметін баяндайтын шығар. Екінші әңгімені Хафре айтады, ол Хуфудың бір ізбасарының билігі кезінде болған оқиға. Небка патшасының бас жәрдемшісі Убаонер оның әйелі Мемфис қаласының бір азаматымен махаббатқа түсіп жатқанын біледі, сондықтан ол балауыздан крокодил жасайды. Әйелінің адал емес екенін және сүйіктісімен кездесетінін білгеннен кейін, ол мүсін суға тигенде тіріліп келеді деп сиқырлайды және оны жәрдемшісіне өзенге лақтыруға бұйырады, осылай жәрдемшінің иелігіне ешкім білмей кірмейді. Крокодил қалалықты ұстағаннан кейін, оны көлдің түбіне алып кетеді, онда жеті күн болады, ал жәрдемші келген фараонды көңілді етеді. Оқиғаны Небкаға айтқаннан кейін және крокодилді қайта шақырғаннан кейін, патша крокодилге қалалықты біржола жұтып қоюға бұйырады. Содан кейін ол адал әйелді алып келіп, өртеп, өзенге лақтырып жібереді. Төртінші және бесінші әңгімелер қазіргі уақытта жазылған. Белгісіз автор уақыт шегін өзгертеді және өзінің «ескі стильдегі» сөйлеуін заманауи стильге ауыстырады. Ол «көп уақыт өткен» мен «жақында» дегенді бөліп, уақытты тым асығыс қысқартпайды. Ханзада Хорджедефтің сөзі шешуші өзгеріс жасайды: Хорджедеф дәлелдеуге болмайтын ескі, тозаңды әңгімелерді естуден жалыққан. Ол қазіргі таңғажайып оқиғаның мазмұны бай және нәрлі болатынын түсіндіреді, сондықтан ол Дедидің оқиғасын айтады. Төртінші әңгіменің соңғы бөлімі, мұнда сиқыршы Деди патша Хуфуға болжам жасайды, қысқа уақытқа болашақ уақытқа ауысады, содан кейін қайтадан қазіргі уақытқа оралады. Осы қазіргі уақыт Весткар әңгімелерінің соңына дейін сақталады. Бесінші және соңғы әңгіме кейіпкер Редеджет (кейде Руддедет деп оқылады) және оның үш ұлды қиын тууы туралы. Күн құдайы Ра өзінің серіктері Изис, Мескенет, Хекхет, Нефтис және Хнумға Редеджетке көмектесуге, үштіктердің тууын және жаңа әулеттің басталуын қамтамасыз етуге бұйырады. Леппер мен Лихтхайм бұл оқиғаны әділдік тақырыбымен және сатқынның тағдырымен айналысатын баяндалған нәрсе ретінде бағалайды. Леппердің айтуынша, Редеджет оқиғасы IV әулеттің соңында өмір сүрген және билік еткен I Кенткаус тарихи тұлғасынан шабыттанған болуы мүмкін. Весткар папирусында Редеджет болашақ патшаның анасы рөлімен байланысты болғандықтан, екі әйелдің өмірбаянының ұқсастығына ерекше назар аударылады. Қызметшінің рөлі адамгершілік және сатқындық туралы ұғымдарды заманауи түсіндіру үшін маңызды тұлға ретінде бағаланады. Қызметші қожайынын жамандауға тырысады және тағдырмен жазаланады. Тағдыр бұл жерде сатқынды ұстап алатын крокодил ретінде бейнеленген. Мұның барлық мақсаты – жаңа әулеттің басталуын қамтамасыз ету үшін жалғыз қауіпті жою. Весткар папирусының авторы шеберлікпен бақытты аяқтау жасайды.

Папирус Весткардың аяқталуы

Весткар папирусының алғашқы аудармаларынан бері тарихшылар мен египтологтар осы әңгіменің аяқталған-аяқталмағандығын дауласып келеді. Алдыңғы бағалаулар сатқын қызметшінің өлімінен кейін әңгіменің күрт аяқталғанын көрсеткен. Бірақ, жақында Верена Леппер мен Мириам Лихтхайм (әсіресе Леппер) жүргізген тіл білімі зерттеулері Весткар мәтіні қызметшінің өлімі туралы әңгімеден кейін толық аяқталғанын көрсетеді. Леппер крокодилдер тізбегінің бірнеше рет қайталанатынын, бұл ұқсас әңгімелер мен құжаттардағы рефрен сияқты типолық элемент екенін атап көрсетті. Бұдан әрі, Леппер папирустың көрінетін соңынан кейін жеткілікті бос орын бар екенін, оның ішінде тағы бір қысқа әңгіме жазуға болатынын айтады.

Папирус Весткардың египеттіктердің кейінгі аңыздарына әсері

Верена Леппер мен Мириам Лихтхайм Папирус Весткар ертегілері кейінірек авторларды ұқсас әңгімелер құрастыруға және жазуға шабыттандырды деп тұжырымдайды. Олар бірнеше, кейінірек жазылған ежелгі египеттік жазбаларға сілтеме жасайды, онда сиқыршылар өте ұқсас сиқырлы трюктер орындайды және патшаға болжам жасайды. Бұл туралы көрнекі мысалдар – «Афина» папирусы мен «Неферти болжамы». Бұл шығармалар Ескі патшалық дәуірінде кең таралған болжам жасау тақырыбын көрсетеді, дәл сияқты Папирус Весткар әңгімесінде де. Сонымен қатар, екеуі де Деди сияқты сиқырлы күшке ие кіші қызметкерлер туралы айтады. «pBerlin 3023» папирусы «Зеректі шаруа» әңгімесін қамтиды, онда мынадай сөз тіркесі кездеседі: «Міне, бұл – барды жаңадан жасайтын шеберлер, тіпті кесілген басқа да бас қоя алады», бұл Папирус Весткарға жасалған сілтеме болуы мүмкін. «pBerlin 3023» папирусында тағы бір сілтеме бар, ол көптеген ежелгі египеттік жазбалар Папирус Весткардың ықпалында болған деген пікірді нығайтады: 232-бағанда «таңға дейін ұйықтау» деген сөз тіркесі бар, ол Папирус Весткарда дерлік сөзбе-сөз кездеседі. Тағы бір көрнекі мысал «Неферти болжамында» кездеседі. Папирус Весткардағыдай, патша кіші қызметкерге «бауырым» деп тіл қатады және патша жақындасуға оңай, қарапайым адам ретінде бейнеленеді. Бұған қоса, екі әңгіме де бір патша – Снеферу туралы айтады. «pAthen» папирусында: «өйткені олар – өз еркімен суды қозғап, өзенді ағыза алатын даналар» деген сөз бар, бұл Папирус Весткар әңгімесінде Джаджаеманх пен Деди сиқыршыларының жасаған кереметіне тікелей сілтеме жасайды. «pAthen», «pBerlin 3023» және «Неферти болжамы» Папирус Весткардың ғажайыптарына көптеген сілтемелермен толық, бірдей сөйлеу стилін және ескіше сөздерді қолданады. Сондықтан Леппер мен Лихтхайм Деди, Убаонер және Джаджаеманх египеттік авторларға ұзақ жылдар бойы белгілі болған болуы керек деп санайды.