Кіріспе

Маркиз аралдарындағы провинция

Те Ии – Маркиз аралдарындағы Нуку Хиваның дәстүрлі провинциясы. Провинция аралдың батыс жағының екі үшін екі бөлігінен сәл көп аумақты қамтиды. Батыс жағалауы тік беткейлермен сипатталады, олар тікелей теңізге құлайды және ішкі аймаққа жететін қысқа, терең шатқалдарға алып келетін шағын шығанақтармен тіреледі.

География

Солтүстік жағалауы төрт ірі шығанақпен – Хака-Эху, Хака-Эа (сонымен қатар Хака-Пуа деп те аталады), Аа-Капа және Хауме шығанақтарымен тілгіленген. Оңтүстік жағалау, батыс жағалау сияқты, тік беткейлермен және тіпті теңізге құлайтын жартастармен сипатталады. Бұл жағалаулар бірнеше шығанақтармен бөлінген: оңтүстік-батыста Хака Уи шығанағы және оның жанындағы Уа Ука шығанағы, ал оңтүстік жағалаудың ортасында Хаа о Тупа шығанағы, Тай о Хе шығанағының батысында, аралдың бас қаласының орналасқан жері. Тай-о-Хе шығанағының шығысында екі кішкентай аңғар орналасқан – Хака Пуу Вае және Хака Паа. Тай-о-Хеге кіреберістің екі жағында, батысында Моту-Нуи, ал шығысында Мата-Уа-Пуна деп аталатын шағын тасты аралдар бар, олар "күзетшілер" деп аталады. Те Ии аймағының ішкі бөлігі – биік үстірт, ол Товии деп аталады және көбінесе биік шөптермен жабылған. Нуку Хива Текаоның ең биік нүктесі осы үстірттің солтүстік-батыс жиегінде орналасқан, оның биіктігі 1224 метрді (4016 футты) құрайды.

Тарих

Бұрын Те Иі аралда бірнеше соғысатын тайпалар тұрған, олар тек Тай Пи тайпаларымен соғыс кезінде ғана біріккен. Уа Поу тайпалары кейде Тай Пиге қарсы соғыста Те Иі тайпаларымен біріккенін көрсететін қысқаша әңгімелер мен айғақтар бар. Уа-Пудың шығыс және батыс бөліктеріндегі тайпалар көбінесе бір-біріне қарсы соғысқанмен, аралдың екі жағынан келген тайпа мүшелері Нуку-Хивадағы Те-И тайпаларынан пана сұрағанда, олардың арасындағы осыдай даулар ескерілмеген көрінеді.

Нуку Хива жорығы

1813 жылы Те И және Тай Пи тайпалары арасындағы соғыс кезінде американдық флот капитаны Дэвид Портер 25 қазанда «Эссекс» фрегаты мен он қарулы кемесімен келді. Олар жағаға десант шығарып, аралды АҚШ-қа қабылдап, Мэдисонвилл деп аталатын шағын ауыл салды. Сондай-ақ, «Эссекс» фрегатын жөндеу үшін бекініс және кеме құрылыс алаңы салынды. Портер дереу тайпалық қақтығысқа араласты. Ормандағы алғашқы экспедицияны лейтенант Джон Даунз басқарды. Ол және тағы қырық сарбаз бірнеше жүз Те И тайпасының көмегімен 3000-4000 Хаппа жауынгерлерінен бекіністі басып алды. Бұл жеңіс Хаппа тайпасын келісімге келуге мәжбүр етті, олар американдықтармен де, Те И тайпасымен де одақтасты. Екінші экспедицияны Портер өзі жетектеді және Тай Пи тайпасының жағалауына десант шабуылы жасады. Те И және Хаппа тайпаларының 5000 сарбазы кем дегенде 200 соғыс қайығымен флотқа ілесіп жүрді. Десантқа ешқандай қарсылық көрсетілмеді, бірақ Портердің отыз сарбазы мен бір зеңбірегімен ішке қарай бағытталды, онда олар одан да қауіпті жау бекінісін тапты. Тас пен сүйір найзалармен қаруланған мыңдаған жергілікті тұрғындар таулық бекіністе орналасып, жауларын тойтарды. Бірақ жеңіс ұзаққа соқпады, капитан Портер десанттан кейін құрлық арқылы экспедиция ұйымдастырып, бекіністі айналып өтіп, американдықтар деп атаған Тайпи аңғарындағы Тай Пи тайпасының ауыл орталығына қауіп төндірді. Экспедиция 1813 жылдың 30 қарашасында мақсатына жетті. Тай Пи тайпасының шабуылға ұрынуынан кейін алғашқы оқтар атылды, Портер Тай Пи тайпасы бірден қарсылық білдірмесе, ауылдарды жоятынын ескертті. Біраз күткеннен кейін, жаулар талаптарды елемейтіндей болды, сондықтан экспедиция алға жылжыды. Ауылдар өртенді, шайқас болды. Нәтижесінде американдықтар және олардың Те И және Хаппа одақтастары жауға ауыр үлкен шығын келтіріп жеңіске жетті, олар көп ұзамай бейбітшілікке келісімге келді. Келесі бірнеше ай тыныш өтті, 1814 жылдың мамырына дейін. АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы 1812 жылғы соғыс үшінші жылына енді, американдық флоттың көп бөлігі британдық каперлерге түсті. Америкалық операция кезінде Нуку-Хивада кем дегенде алты британдық тұтқын болды, капитан Портер үшін ерікті түрде соғысқа шыққандарды есептемегенде. Бірақ 1813 жылдың желтоқсан айында Портер британдық кит аулаушыларын тонау үшін Нука-Хивадан кетіп қалды. Ол артында он тоғыз теңізші мен алты тұтқынды, екі мичман мен АҚШ теңіз жаяу әскерінің лейтенанты Джон М. Гэмблді қалдырды. 1814 жылдың 7 мамырында британдық теңізшілердің бір тобы көтеріліс жасап, алты тұтқынды босатып, фортқа шабуыл жасады. Гэмбл аяғынан жараланды және қалған сарбаздарымен бірге «Серингапатам» корветіне тұтқынға алынды, бірақ американдықтар сол күні кейіннен ағынға жіберілді. Аралдағы ағылшын тілінде сөйлейтін Уилсон Портердің аудармашысы болды. 9 мамырда ол Те И тайпасын Портер қайтып келмейтініне көндірді, бұл жаңалық тайпаны қуантпады. Уилсон ақырында Те И тайпасын одақты тоқтатып, шабуыл жасауға көндірді. Те И тайпасы шабуыл жасаған кезде алты американдық теңізші Мэдисонвилл жағажайында болды, төрт сарбаз қаза тауып, біреуі жараланып, екіншісі аман қалды. Гэмбл тұтқынға алынған британдық кемелердің бірі - «Сэр Эндрю Хаммонд» кемесінде жалғыз болды. Аяғындағы жарасынан жазылып жатқанда, екі Те И соғыс қайығы кемеге шабуыл жасады. Кемедегі зеңбіректер толығымен зарядталған еді, сондықтан лейтенант Гэмбл бір қарудан екіншісіне өтіп, оларды мүмкіндігінше жылдам атып жіберді. Нәтижесінде Гэмбл жаудың шабуылын жалғыз өзі жеңді, бірақ қаладағы төрт сарбазының қазасынан кейін, қалған жеті адаммен бірге колонияны тастап кетуден басқа амал болмады, олардың барлығы жараланған немесе ауру болды. Кейін бұл база американдық әскерлермен қайтадан басып алынбады. Капитан Портер Нука-Хиваға қайтуға ниеттенген, бірақ 28 наурызда Вальпараисо шайқасында тұтқынға алынды.