Кіріспе

"Белгісіз жер", картографтар картаға түсірмеген аймақ. Terra incognita немесе terra ignota (латынша "белгісіз жер"; латын тілінде incognita сөзінің екінші буынына басымдық беріледі, бірақ ағылшын тілінде айтылуы әртүрлі болуы мүмкін) – картографияда картаға түсірілмеген немесе құжатталмаған аймақтарды белгілеу үшін қолданылатын термин. Осы тіркес алғаш рет шамамен 150 жылдары Птолемейдің "Географиясы"-нда кездескен деп саналады. Бұл термин 15 ғасырда Птолемейдің еңбектерін қайта жаңғырту кезінде кеңінен қолданысқа енді. Француз карталарында мұндай аймақтар terres inconnues (көпше түрі) деп көрсетілсе, ал кейбір ағылшын карталарында Parts Unknown деп белгіленген. Сол сияқты, картаға түсірілмеген немесе белгісіз теңіздер mare incognitum деп аталады, яғни латын тілінде "белгісіз теңіз" деген мағынаны білдіреді.

Егжей-тегжейлер

Халық арасында картографтар мұндай аймақтарды "Осында айдаһарлар бар" деп белгілеген деген сенім бар. Картографтар әлемнің шалқары бұрыштарында тамаша жандар (ішінде үлкен жыландар да) бар екенін айтқанмен, оларды карталарында әшекей ретінде көрсеткен. Бірақ Нью-Йорк қалалық кітапханасының қорында сақталған Хант-Ленокс Глобусы деген бір ғана картада ғана "Міне, айдаһарлар" (латынша "HIC SVNT DRACONES") деп жазылған. Дегенмен, ежелгі римдік және орта ғасыр картографтары карталарда белгісіз аймақтарды көрсету үшін "HIC SVNT LEONES" (Бұл жерде арыстандар бар) деген тіркесті пайдаланған. "Терра инкогнито" сөзінің тағы бір мағынасы – Авраам Ортелиус жасаған "Theatrum Orbis Terrarum" картасында көрсетілген "Терра Австралис Инкогнито" ("Оңтүстіктің белгісіз жері") деген гипотезалық құрлық. 19 ғасырда "терра инкогнито" карталардан жоғалып кетті, себебі құрлықтардың жағалаулары мен ішкі бөліктері, тіпті 20 ғасырда әуе суреті мен спутниктік түсірілімдер пайда болғанға дейін толық зерттелді. Алайда, мұхиттардың түбі және Күн жүйесіндегі көптеген жер беттері әлі де толық карталанбаған. Мысалы, Нептунның Тритон серігінің бетінің 40% ғана картаға түсірілген, ал қалған бөлігі белгісіз болып қала береді. Бүгінде бұл тіркес кез келген зерттелмеген тақырыпты немесе зерттеу саласын сипаттау үшін метафора ретінде қолданылады.

Этимология

Terra: латын тілінде "жер" немесе "құрлық" мағынасын білдіреді. Ағылшын тіліндегі байланысты сөздер: terrestrial (жерлік), territory (аумақ) және terrain (жер бедері). Incognita: латын тіліндегі cognoscere 'білу, тану' деген сөзден шыққан ( 'in' префиксімен жоққа шығарылған), ол ағылшын тіліндегі 'know' және грек тіліндегі γνῶσις gnosis 'білім' сөздерімен байланысты. Ағылшын тіліндегі ұқсас сөздер: agnostic (агностик), cognition (таным), gnosticism (гностицизм). Бұл терминдердің тарихы туралы толық ақпарат алу үшін Terra Australis және Австралиядағы этимология бөлімін қараңыз.