Кіріспе
Майнцтің, кейін Регенсбургтің (1744–1817) неміс архиепискобы Карл Теодор Антон Мария фон Дальберг (8 ақпан 1744 – 10 ақпан 1817) – католик неміс епископы және мемлекет қайраткері. Ол түрлі лауазымдарда Регенсбургтың князь архиепискобы, Киелі Рим империясының архиканцлері, Констанц және Вормс епископы, Рейн конфедерациясының князь-приматы және Франкфурттың ұлы герцогы болды. Дальберг Майнцтің соңғы сайлаушы архиепискобы еді.
Karl Theodor Anton Maria von Dalberg (8 February 1744 – 10 February 1817) was a Catholic German bishop and statesman. In various capacities, he served as Prince Archbishop of Regensburg, Arch Chancellor of the Holy Roman Empire, Bishop of Constance and Worms, Prince Primate of the Confederation of the Rhine and Grand Duke of Frankfurt. Dalberg was the last Archbishop Elector of Mainz.
Ерте өмір және мансап
Мангеймде туған, Дальбергтер әулетінің мүшесі, ол Вормс қаласының әкімшісі, Майнц архиепископы мен ханзадасының бас кеңесшісі Франц Генрих фон Дальбергтің (1716–1776) және оның әйелі, баронесса Мария Софи Анна фон Эльц-Кемпенихтің (1722–1763) ұлы болды. Карл канондық құқықты зерттеуге берілді және дін қызметкері болды. 1765 жылдың басында ол Майнцтағы министрліктің әкімшілік қызметіне қабылданды. 1772 жылы Эрфурт қаласының губернаторы болып тағайындалып, табысты басқаруының арқасында одан әрі жоғарылауға қол жеткізді. 1780 жылы Вюрцбургтегі кафедралық мектептің ректоры болды. Сонымен қатар, ол Киликиядағы Тарс архиепископы болды және 1787 жылдың 11 қарашасында діни қызметкер, ал 1788 жылдың 31 тамызында епископ болып тағайындалды. Констанц (1800) және Вормс (1802) епископтарының орнын басып алғаннан кейін, ол Майнцте соңғы сайлаушы архиепископы болды, бірақ тек уақытша түрде сайлаушылықтың сол жағалауындағы аумақтарында және, де-факто, Рейннің оң жағалауына дейінгі пастырлық жерлерде билік етті. Мемлекет қайраткері ретінде Дальберг патриоттық көзқарасымен ерекшеленді, ол шіркеу мәселелерінде неміс ұлттық шіркеуінің феброниандық көзқарасын ұстанды, немесе Киелі Рим империясының тоқыраған жүйесін Германияның тиімді орталық үкіметіне айналдыруға тырысты. Бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, ол Германияны құлдыраудан құтқаратын жалғыз күш – Наполеонның өркендеп келе жатқан жұлдызына жүгінді. 1801 жылғы Луневиль шартында Рейн өзенінің сол жағалауындағы барлық аумақтар Францияға берілді, Дальбергтің алдыңғысы Майнц пен Вормстың кілттерін тапсыруға мәжбүр болды; 1801 жылғы Конкордат Майнцты француз департаменті Мон-Тоннерге (Вормс қаласын қоса алғанда) кіретін Мехелен провинциясындағы қарапайым епархияға дейін кемітті. Біраз уақыттан кейін Жозеф Людвиг Колмар Майнц епископы болып тағайындалды. (Вормс қаласынан айырылғанымен, ол Рейннің оң жағалауындағы епархия болып қалды, сондықтан Дальберг сол жерде табысқа жете алды.) 1803 жылғы Ерекше императорлық делегацияның соңғы мәжілісінде неміс князьдеріне Францияға келген шығындары үшін шіркеу жерлерін бөліп беру арқылы өтемақы төлеу туралы шешім қабылданды, сондықтан Дальберг бірнеше аумақты жоғалтты (Констанс сияқты), бірақ (Империяның архиканцлерінің жоғары лауазымына және оның жеке қасиеттері мен шебер дипломатиясына байланысты) ол уақытша үкімет үшін кем дегенде бір аумақты сақтап қалған жалғыз рухани князь болды: Ашафенбург маңындағы Майнц жерлері, Рейхштадт (Империяның еркін қаласы) Ветцлар (граф титулымен) және императорлық қаласы, князь-епископтық және тәуелсіз монастырлар бар Регенсбург княздығы. (Императорлық делегация да Регенсбургте өткен.) Сонымен қатар, ол (бұрынғы Зальцбург суфрагаты) Регенсбург архиепископы болып тағайындалды, оған (рухани тұрғыдан) Рейннің оң жағалауындағы бұрынғы Майнц жерлері және бұрынғы Майнц суфрагаттары қосылды. Бұл, әрие, мемлекеттік биліктің шешімі болды, ол Папа ратификациялағанға дейін рухани жағынан күшіне енбеді; сол кезде Регенсбург епископы Йозеф Конрад фон Шрахтенберг-Мёс тірі болды. Сондықтан Дальберг епископ Шрахтенберг қайтыс болғанға дейін Регенсбург епархиясының ескі бөлігінде рухани билікті жүзеге асырмады, содан кейін ол епархияның викарий капитуляры болып сайланды; соңында, 1805 жылдың 1 ақпанында ол Папаның келісімін алды және Регенсбург архиепископы болды.
Рейн Конфедерациясының князі
1806 жылы Киелі Рим империясы тарағаннан кейін, Дальберг басқа князьдермен бірге Рейн конфедерациясына қосылды. Ол император Франциск II-ге жазған хатында архиканцлер лауазымынан ресми түрде бас тартты және Наполеон оны Рейн конфедерациясының принц-приматы етіп тағайындады. Ол кезде Франкфурт қаласы оның иелігіне кірді. Көп ұзамай, Дальберг Наполеонның туысы, кардинал Фешті, өзінің архиепархиясында коадъютор етіп тағайындады (ол үшін заңдық негіз болмаған әрекет). Шёнбрунн шартынан кейін (1810), француздар оны Франкфурттың ұлы герцогы дәрежесіне көтерді. Бұл Дальбергтің иелігін кеңейтті, бірақ ол Регенсбургті Бавария Корольдігіне беруге мәжбүр болды. Франкфурттың ұлы герцогы ретінде ол Франкфурттағы яһудилерге қатысты барлық шектеулерді жойды. Бұл 1811 жылға дейін лютерандық қалалық кеңес тарапынан қарсылыққа ұшырады, содан кейін Дальберг яһудилердің геттода тұруы немесе ерекше салық төлеуі талабын жойған жарлық шығарды. 1806 жылдың 14 қаңтарында ол Наполеонның баласы Эжен де Боарне мен Бавария ханшайымы Августаның неке тойын өткізді. 1813 жылы ол барлық уақытша лауазымдарын (алтыншы коалиция шабуыл жасауға азықтанған кезде) Боарнеге тапсырды.
Өлім және мұра
1817 жылы Дальберг Регенсбургте қайтыс болды. Германиядағы кейінгі ұрпақ оның Наполеонға саяси бағыныштылығына наразы болғанмен, ол адам және дін қызметкері ретінде мейірімді, жауапкершілігі жоғары және жомарт адам ретінде есте сақталады. Дальберг өзі де ғалым және жазушы болғандықтан, әдебиеттің белгілі демеушісі және Гете, Шиллер және Виландтың досы болды.