Кіріспе
Шотланд әдебиетіндегі ақын немесе бард термині.
the Scottish poetical term
A makar (/pron//audio=Sco makar. oga/'/m//æ//k//ər/) is a term from Scottish literature for a poet or bard, often thought of as a royal court poet. Since the 19th century, the term The Makars has been specifically used to refer to a number of poets of fifteenth and sixteenth century Scotland, in particular Robert Henryson, William Dunbar and Gavin Douglas, who wrote a diverse genre of works in Middle Scots in the period of the Northern Renaissance. The Makars have often been referred to by literary critics as Scots Chaucerians. In modern usage, poets of the Scots revival in the 18th century, such as Allan Ramsay and Robert Fergusson are also makars. Since 2002, the term "makar" has been revived as the name for a publicly funded poet, first in Edinburgh, followed by the cities of Glasgow, Stirling and Dundee. In 2004 the position of Makar or National Poet for Scotland, was authorized by the Scottish Parliament.
«Макар» (/pron//audio=Sco makar. oga/'/m//æ//k//ər/) – шотланд әдебиетіндегі ақын немесе бард, көбінесе патша сарайы ақыны деп есептеледі. 19 ғасырдан бері «Макарлар» термині XV және XVI ғасырлардағы Шотландияның Роберт Хенрисон, Уильям Данбар және Гавин Дуглас сияқты ақындарына қатысты қолданылады. Олар Солтүстік Ренессанс кезеңінде Орта шотланд тілінде әртүрлі жанрдағы туындылар жазған. Әдеби сыншылар макарларды шотландтық Чосершілер деп жиі атайды. Қазіргі кезде 18 ғасырғы шотландтық поэзияның қайта жандануының ақындары, мысалы Аллан Рамзи және Роберт Фергюсон да макарлар саналады. 2002 жылдан бері «макар» термині мемлекеттік қаржыландырылатын ақын лауазымын білдіретін ретінде қайта жаңғыртылды, бастапқыда Эдинбургте, кейін Глазго, Стирлинг және Данди қалаларында қолданылды. 2004 жылы Шотландия Парламенті Макар немесе Шотландияның Ұлттық ақыны лауазымын бекітті.
the Scottish poetical term
A makar (/pron//audio=Sco makar. oga/'/m//æ//k//ər/) is a term from Scottish literature for a poet or bard, often thought of as a royal court poet. Since the 19th century, the term The Makars has been specifically used to refer to a number of poets of fifteenth and sixteenth century Scotland, in particular Robert Henryson, William Dunbar and Gavin Douglas, who wrote a diverse genre of works in Middle Scots in the period of the Northern Renaissance. The Makars have often been referred to by literary critics as Scots Chaucerians. In modern usage, poets of the Scots revival in the 18th century, such as Allan Ramsay and Robert Fergusson are also makars. Since 2002, the term "makar" has been revived as the name for a publicly funded poet, first in Edinburgh, followed by the cities of Glasgow, Stirling and Dundee. In 2004 the position of Makar or National Poet for Scotland, was authorized by the Scottish Parliament.
Этимология
Орта шотланд макары (көпше түрі – макарис) орта ағылшын тіліндегі "maker" сөзінің баламасы болып табылады. Бұл сөз ежелгі грек тіліндегі ποιητής (poiētēs) – "жасаушы; ақын" терминінің сөзбе-сөз аудармасы (калька) ретінде қолданылады. Бұл термин көбінесе шотланд тілінде шығарма жазған ақындарға қатысты айтылады, бірақ ол тек қана шотланд авторларына ғана арналған емес. Мысалы, Уильям Данбар ағылшын ақындары Чосер, Лидгейт және Гоуэрді макарис деп атаған.
Макарлар тарихы
Бесінші және он алтыншы ғасырдың басындағы Макардың жұмысы, негізінен, Еуропа бойынша Данте мен Петрарка сияқты тұлғалардың ықпалынан кейін жаңа және үлкен сандағы метрика мен прозодияны жергілікті тілдерде қабылдауымен ерекшеленді, бұл Англияда Шосер ізін басқан жолға ұқсас еді. Олардың шығармалары әдетте романтика мен жылнама өлеңдерін сегіз буынды жұптарда жазған Барбур мен Уинтон сияқты бұрынғы шотланд жазушыларының шығармаларынан ерекшеленеді, сондай-ақ бұл ортағасырлық аллитеративтік немесе трубадорлық дәстүрлерден де біршама айырмашылықты білдірді. Бірақ Макарлар поэзиясының бір ерекшелігі – әртүрлі дәстүрлердің барлық ерекшеліктері, мысалы, күшті аллитерация және жылдам баяндау, ерекше әсер етуді жалғастырды. Бұл мағынада Макарлардың алғашқысы, бірақ, мүмкін, ең шотландтық емес, өйткені оның білімі негізінен Лондондағы ағылшын сарайында тұтқында болғандықтан, ол Джеймс I (1394–1437) – Kingis Quair-дің авторы деп саналады. Бұрын аталып кеткен басқа да маңызды тұлғалардан басқа, Ричард Холланд, Соқыр Хари және Уолтер Кеннеди сияқты макарлардың жазбалары да сақталған, сонымен қатар жоғалған көптеген жұмыстардың бар екеніне дәлелдер де бар. Жалпы алғанда, шағын және ірі шығармалардың сапасы Шотландияда осы кезеңдегі поэзия дәстүрінің гүлденгенін көрсетеді. Бүгінде ең алдыңғы қатарлы макарлардың бірі ретінде танылатын Генрисонның сарай ақыны болғаны белгісіз, бірақ ол тұрған Данфермлиннің Корольдік сарайы Стюарт сарайының резиденцияларының бірі болды. Мәдени демеушіліктің биік нүктесі – Джеймс IV-тің (1488–1513) Ренессанс сарайы, қазір әдеби тұрғыдан Уильям Данбармен байланысты. Бұл кезеңдегі жазудың ең биік сатысы – Дугластың «Энеадос» (1513) шығармасы, классикалық антикалық маңызды еңбектің алғашқы толық және адал аудармасы, кез келген ағылшын тіліне. Дуглас өзінің тілін шотланд тілі деп нақты айтқан алғашқы авторлардың бірі болды. Бұл шотланд тілінің поэзияда ең бай және табысты қолданылған кезеңі болды. Дунбардың Макарилерге арналған жоқтауы (шамамен 1505 ж.) тек шотландтық емес, сонымен қатар кейбіреулері қазір тек оның айтулары арқылы ғана белгілі макарлардың тізімін қамтиды, бұл дәстүрдің кеңдігін көрсетеді. Бұл жазушылардың көпшілігі әсіресе бағалаған поэзиядағы қасиеттер – шеберлікпен табиғи дикцияны, қысқалықты және тез ([[gleg#Scots) сөзбен) айтуды үйлестіру еді. Мысалы, Дунбар өзінің теңдесі Мерсейрді «Жоқтауда» (ll.74–5) «Сүйіспеншілікте осылай тіршілікпен жазған, сонша қысқа, сонша тез, сөйлемнің биік» деп мақтайды. Кейбір макарлар, мысалы Дунбар, шотланд просодиясына латын терминдерін көбірек енгізді, яғни поэтикалық дикцияда сәнді және табиғи арасындағы шығармашылық шиеленісті арттырды. Дугластың эпопея мен аудармадағы жаңа жетістіктері келесі ғасырда жалғастырылмады, бірақ кейіннен Дэвид Линдсей сияқты макарлар әлі де он бесінші және он алтыншы ғасырдың басындағы жазушылардың жұмысына қатты сүйенді. Бұл әсерді Александр Скотт пен Джеймс VI шотландтық сарайындағы Касталиан тобының әртүрлі мүшелеріне (1567–1603) дейін іздестіруге болады, оған Александр Монтгомери және тағы бір рет корольдің өзі кірді. Король шотланд просодиясын ресмилендіруді ұсынған және шотланд дәстүрінің ерекшелігін анықтауға ұмтылған «Ережелер мен Сақтықтар» (1584) атты трактатын жазды. 1603 жылдан кейін Джеймс кезінде Сарайдың Лондонға көшірілуі Макарлар бастаған ерекше шотландтық поэзия дәстүрінің тоқырауы ретінде қарастырылады, бірақ Уильям Драммонд сияқты тұлғаларды он жетінші ғасырға дейін жалғасу ретінде қарастыруға болады. Макарларды әдеби сыншылар көбінесе шотландтық Шосериандар деп атайды. Шосердің он бесінші ғасырдағы шотланд әдебиетіне әсері маңызды болғанымен, макарлар Шосерден бұрын пайда болған жергілікті дәстүрге, оның мысалы Барбур, сондай-ақ Францияның сарайлық әдебиеттеріне қатты сүйенді. Қазіргі кездегі терминнің жалпы қолданылуында бұл сөзді XVIII ғасырдағы шотландтық қайта өрлеудің ақындары Аллан Рамзи мен Роберт Фергюсонға қатысты қолдануға болады. Соңғы уақытта макарлардың дәстүрлерін ерекше бейнелейтін көркем өлеңдердің басқа мысалдары ретінде Роберт Гариох, Сидней Гудсир Смит, Джордж Кемпбелл Хей және Норман МакКейг сияқты көптеген басқалар бар.
That did in luf so lifly write, So schort, so quyk, of sentence hie
"That did in love so lively write, So short so quick, of sentence high "
Some of the Makars, such as Dunbar, also featured an increasing incorporation of Latinate terms into Scots prosody, or aureation, heightening the creative tensions between the ornate and the natural in poetic diction. The new plane of achievement set by Douglas in epic and translation was not followed up in the subsequent century, but later makars, such as David Lyndsay, still drew strongly on the work of fifteenth and early sixteenth century exponents. This influence can be traced right through to Alexander Scott and the various members of the Castalian Band in the Scottish court of James VI (1567–1603) which included Alexander Montgomerie and, once again, the king himself. The king composed a treatise, the Reulis and Cautelis (1584), which proposed a formalisation of Scottish prosody and consciously strove to identify what was distinctive in the Scots tradition. The removal of the Court to London under James after 1603 is usually regarded as marking the eclipse of the distinctively Scottish tradition of poetry initiated by the Makars, but figures such as William Drummond might loosely be seen as forming a continuation into the seventeenth century. The Makars have often been referred to by literary critics as Scots Chaucerians. While Chaucer's influence on fifteenth century Scottish literature was certainly important, the makars drew strongly on a native tradition predating Chaucer, exemplified by Barbour, as well as the courtly literature of France. In the more general application of the term which is current today the word can be applied to poets of the Scots revival in the eighteenth century, such as Allan Ramsay and Robert Fergusson. In recent times, other examples of poets that have seemed to particularly exemplify the traditions of the makars have included Robert Garioch, Sydney Goodsir Smith, George Campbell Hay and Norman MacCaig among many others.
Шотландиялық макар
Шотландия Парламенті 2004 жылы «Шотландиялық макар» аталатын ұлттық лауреат лауазымын құрды. Алғашқы тағайындама сол жылы Парламент тарапынан тікелей жасалды, осымен Эдвин Морган Шотландияның алғашқы ресми ұлттық ақыны атағын алды. 2011 жылы оның орнын Лиз Лоххед иеленді. 2016 жылы Жакки Кей осы лауазымның үшінші иегері болып жарияланды. Кей тағайындалғанға дейін, бұл лауазымды енді «Шотландияның ұлттық ақыны» деп атау ұсынылды, себебі «макар» сөзін Шотландиядан тыс жерлерде түсіндіру қажет болатын. Кей «Макар» атауын сақтап қалуға ықпал етті, ол атау әлі де қолданылуда. 2021 жылдың тамызында Кэтлин Джейми осы лауазымның төртінші иегері болып жарияланды.
Макарс қаласы
2002 жылы Шотландияның астанасы Эдинбург қаласында макар лауазымы құрылды, ол Эдинбург макары деп белгілі. Әр кезең үш жылға созылады және алғашқы үш лауазым иесі Стюарт Конн (2002), Валери Гиллис (2005) және Рон Батлин (2008, 2011) болды. Қазіргі лауазым иесі (2021 жылға қарай) Ханна Лавери. Бұрынғы Эдинбург макарлары Алан Спенс және Шетланд диалектісінде жазатын және оны қолдайтын Кристин Де Лука болды. Макар лауазымдарын құрған басқа қалалар: Глазго (Лиз Лоххед), Стирлинг (Маги Гибсон), Абердин (Шина Блэкхолл) және Данди (В. Н. Герберт).
Басқа қолданыстар
Американдық ақын Джон Берриман бұл сөзді "The Dream Songs" атты өлеңдер жинағының #43 және #94 нөмірінде қолданады. Макар – "The Legend of Zelda: The Wind Waker" видео ойынындағы ойдан шығарылған кейіпкердің есімі. Makar – 2002 жылы әнші-күйшілер Марк Пурнелл мен Андреа ДеАнжелис құрған Нью-Йорк инди-рок тобы. Эдинбург Макарс – 1932 жылы белгілі шотланд актрисасы, хабаршысы және драматургі Кристин Орр құрған әуесқой театр тобы.