Джордж Макдональд: Шотланд жазушысы, дін қызметкері және фантастиканың алғашқы шебері

Кіріспе

Шотланд жазушысы және христиан дін қызметкері (1824–1905)

Джордж Макдональд (10 желтоқсан 1824 – 18 қыркүйек 1905) – шотландтық жазушы, ақын және христиан қауымның пасторы. Ол қазіргі заманғы фантастикалық әдебиет саласындағы пионер және Льюис Кэрроллдың ұстазы болды. Ертегілерден басқа, Макдональд христиан теологиясы бойынша бірнеше еңбек жазды, оның ішінде көптеген уағыз жинақтары бар.

Ерте өмір

Джордж Макдональд 1824 жылғы 10 желтоқсанда Шотландияның Абердиншир округындағы Хантли қаласында, Джордж Макдональд, өндіруші, және Хелен Маккей немесе Маккей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, фермер, Глен Коу кланы Макдональдтың ұрпағы және 1692 жылғы қырғыннан зардап шеккен отбасылардың бірінің тікелей туысы болды. Макдональд ерекше сауатты ортада өсті: анасының бір туысы, Маккинтош Маккей, белгілі кельт ғалымы, гаэль тіліндегі жоғары сөздіктің редакторы және ертегілер мен кельт ауыз әдебиетін жинаушы болды. Оның әкесінің әкесі Джеймс Макферсонның «Оссиан» атты басылымын жариялауға қолдау көрсетті, бұл кельт мифологиясының фениан циклына негізделген, даулы эпостық поэма және еуропалық романтизмнің басталуына үлкен үлес қосты. Макдональдтың әкесінің туысы Шекспирді зерттеуші, ал әкесінің тағы бір туысы кельт ғылымының маманы болды. Оның екі ата-анасы да оқырмандар болды, әкесі Исаак Ньютон, Роберт Бернс, Уильям Каупер, Чалмерс, Сэмюэл Тейлор Колридж және Чарльз Дарвин сияқты авторларды жақсы көретін, ал анасы көптеген тілдерді қамтитын классикалық білім алды. Бір деректе жас Джорджтың денсаулығы нашарлап, өкпе ауруларына, мысалы, астма, бронхит және тіпті туберкулезге шалдыққандығы айтылады. Бұл соңғы ауру отбасылық дерт деп есептелді, және Макдональдтың екі бауыры, анасы және кейіннен үш баласы осы аурудан қайтыс болды. Ол ересек болғаннан кейін де өкпесі үшін таза ауа іздеп, үнемі саяхаттап жүрді. Макдональд конгрегациялық шіркеуде, кальвинизмнің ықпалында өсті. Дегенмен, оның отбасы ерекше болды: әкесінің әкесі католик болып туған, скрипка ойнайтын, пресвитериандық ақсақал; әкесінің анасы тәуелсіз шіркеудің қарсыласы; анасы гаэль тілінде сөйлейтін радикалдың қарындасы, ол еркін шіркеудің модераторы болды, ал оның әкесінің екінші әйелі, оған да жақын болған, Шотландия епископ шіркеуінің пасторының қызы еді. Ол келесі бірнеше жылдар бойы сенім мәселелерімен күресіп, өмірін қалай өткізу керектігін ойлады. Оның биографы Грейвилл Макдональдтың айтуынша, әкесі медицина саласында мансапты таңдауға мүмкіндігі болған, бірақ қаржының жетіспеуі бұл мүмкіндікті жойды. 1848 жылы ғана Макдональд Хайбери колледжінде конгрегациялық пасторлыққа дайындық алуды бастады.

George MacDonald was born on 10 December 1824 in Huntly, Aberdeenshire, Scotland, to George MacDonald, manufacturer, and Helen McCay or MacKay. His father, a farmer, was descended from the Clan MacDonald of Glen Coe and a direct descendant of one of the families that suffered in the massacre of 1692. MacDonald grew up in an unusually literate environment: one of his maternal uncles, Mackintosh MacKay, was a notable Celtic scholar, editor of the Gaelic Highland Dictionary and collector of fairy tales and Celtic oral poetry. His paternal grandfather had supported the publication of an edition of James Macpherson's Ossian, the controversial epic poem based on the Fenian Cycle of Celtic Mythology and which contributed to the starting of European Romanticism. MacDonald's step uncle was a Shakespeare scholar, and his paternal cousin another Celtic academic. Both his parents were readers, his father harbouring predilections for Isaac Newton, Robert Burns, William Cowper, Chalmers, Samuel Taylor Coleridge, and Charles Darwin, to quote a few, while his mother had received a classical education which included multiple languages. An account cited how the young George suffered lapses in health in his early years and was subject to problems with his lungs such as asthma, bronchitis and even a bout of tuberculosis. This last illness was considered a family disease and two of MacDonald's brothers, his mother, and later three of his own children died from the illness. Even in his adult life, he was constantly traveling in search of purer air for his lungs. MacDonald grew up in the Congregational Church, with an atmosphere of Calvinism. However, his family was atypical, with his paternal grandfather a Catholic born, fiddle playing, Presbyterian elder; his paternal grandmother an Independent church rebel; his mother was a sister to the Gaelic speaking radical who became moderator of the Free Church, while his step mother, to whom he was also very close, was the daughter of a priest of the Scottish Episcopal Church. He spent the next several years struggling with matters of faith and deciding what to do with his life. His son, biographer Greville MacDonald, stated that his father could have pursued a career in the medical field but he speculated that lack of money put an end to this prospect. It was only in 1848 that MacDonald began theological training at Highbury College for the Congregational ministry.

Ерте мансап

1850 жылы Макдональд Арунделдегі Троица қауымдық шіркеуінің пасторы болып тағайындалды, ал оның жалақысы екі есеге төмендетілді. Кейін ол Манчестерде діни қызметпен айналысты, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты осы қызметтен бас тартты. Макдональд сонымен қатар бірнеше уағыз жинақтарын жариялады, бірақ мінбар оған толыққанды табыс әкелмеді. Макдональд Льюис Кэрроллға кеңесші болды; Кэрроллды «Алиса» туындысын жариялауға Макдональдтың кеңесі және оның көптеген балаларының «Алисаға» деген ынтасы ықпал етті. Виктория дәуірінің ең көрнекті фотографтарының бірі Кэрролл Макдональдтың бірнеше баласының портреттерін де түсірді. Макдональд Джон Раскинмен дос болды және Роза Ла Тушпен Раскиннің ұзақ уақытқа созылған махаббатында делдалдық рөл атқарды. Макдональдтың фантазияны адамның жағдайына терең үңілу үшін әдеби құрал ретінде пайдалануы, К.С.Льюис сияқты көрнекті авторлардың бір буынына зор әсер етті, ол оны «Ұлы ажырасу» романындағы кейіпкер ретінде бейнеледі. Льюис өзінің Макдональд антологиясының кіріспесінде Макдональдтың көзқарастарына жоғары баға береді: Бұл жинақ, мен айтқандай, Макдональдтың әдеби беделін қайта жаңғырту үшін емес, оның діни ұстанымдарын тарату мақсатымен жасалды. Сондықтан менің үзінділерімнің көп бөлігі «Айтылмаған уағыздар» атты үш томдық жинақтан алынған. Менің осы кітапқа деген қарызым екі адам арасындағы қарыздан да зор; мен оны таныстырған барлық ізденушілер оның оларға үлкен көмек – кейде христиандық сенімді қабылдау үшін қажетті көмек көрсеткенін мойындайды. Мен Мәсіхтің Рухына осылай жақын немесе одан да жақын басқа ешбір жазушыны білмеймін. Сондықтан оның Мәсіх сияқты мейірімділік пен қатаңдықтың үйлесімі. Жаңа өсиеттен басқа еш жерде мен қорқыныш пен жұбатудың осылай тығыз байланысқандығын көрген емеспін. Осы жинақты жасау арқылы мен әділеттілік борышымды өтедім. Мен оны өз ұстазым деп есептегенімді ешқашан жасырмадым, тіпті мен одан үзінді келтірмеген кітап жазғанымды есімде ұстамаймын. Бірақ менің кітаптарымды жақсы қабылдағандардың тіпті қазір де осы байланысқа жеткілікті мән бермейтіні көрінеді. Адалдық мені осыны баса көрсетуге мәжбүр етеді. Оның ықпалымен өмір сүргендердің қатарында Дж.Р.Р.Толкин және Мадлен Л’Энгл де бар. Честертон «Принцесса мен Гоблин» кітабының «бастапқыда бізге жақсы және жаман нәрселердің қаншалықты жақын екенін көрсеткені және барлық қарапайым баспалдақтарды, есіктер мен терезелерді сиқырлы нәрселерге айналдырғаны үшін» менің бүкіл өмірімде өзгеріс тудырған кітап деп атады.

MacDonald was appointed minister of Trinity Congregational Church, Arundel, in 1850, and his salary was cut in half. Later he was engaged in ministerial work in Manchester, leaving that because of poor health. MacDonald also published some volumes of sermons, the pulpit not having proved an unreservedly successful venue. MacDonald served as a mentor to Lewis Carroll; it was MacDonald's advice, and the enthusiastic reception of Alice by MacDonald's many sons and daughters, that convinced Carroll to submit Alice for publication. Carroll, one of the finest Victorian photographers, also created photographic portraits of several of the MacDonald children. MacDonald was also friends with John Ruskin and served as a go between in Ruskin's long courtship with Rose La Touche. MacDonald's use of fantasy as a literary medium for exploring the human condition greatly influenced a generation of notable authors, including C. S. Lewis, who featured him as a character in his The Great Divorce. In his introduction to his MacDonald anthology, Lewis speaks highly of MacDonald's views:
This collection, as I have said, was designed not to revive MacDonald's literary reputation but to spread his religious teaching. Hence most of my extracts are taken from the three volumes of Unspoken Sermons. My own debt to this book is almost as great as one man can owe to another: and nearly all serious inquirers to whom I have introduced it acknowledge that it has given them great help—sometimes indispensable help toward the very acceptance of the Christian faith. I know hardly any other writer who seems to be closer, or more continually close, to the Spirit of Christ Himself. Hence his Christ like union of tenderness and severity. Nowhere else outside the New Testament have I found terror and comfort so intertwined. In making this collection I was discharging a debt of justice. I have never concealed the fact that I regarded him as my master; indeed I fancy I have never written a book in which I did not quote from him. But it has not seemed to me that those who have received my books kindly take even now sufficient notice of the affiliation. Honesty drives me to emphasize it. Others he influenced include J. R. R. Tolkien and Madeleine L'Engle. Chesterton cited The Princess and the Goblin as a book that had "made a difference to my whole existence, in showing "how near both the best and the worst things are to us from the first and making all the ordinary staircases and doors and windows into magical things."

Кейінгі өмірі

1877 жылы оған азаматтық тізім (монастырь кедейлігі/азаматтық борышы) бойынша зейнетақы тағайындалды. 1879 жылдан бастап ол отбасымен бірге Бордигерада тұрды, бұл жер ағылшын эмигранттарының өте жақсы көретін орны, Италияның Лигуриясындағы Ривьера деи Фьори, Франция шекарасына жуық. Сол жерде «Барлық Әулиелер» атты англикан шіркеуі де болды, ол оған барып қатысты. Ривьераға терең ғашық болған ол онда 20 жыл өмір сүрді, барлық әдеби шығармаларының шамамен жартысын, әсіресе фантастикалық туындыларын жазды. Макдональд осы Лигурия қаласында әдеби студия ашып, оны «Каса Кораджо» (Батырлық үйі) деп атады. Ұзақ уақыттан соң ол бұл кезеңнің ең танымал мәдени орталықтарының біріне айналды, оған британдық және итальяндық саяхатшылар, сондай-ақ жергілікті тұрғындар көптеп келіп, классикалық пьесалар қойылып, Данте мен Шекспирдің шығармалары оқылды. 1900 жылы ол ұлы Роберт өзі үшін жобалаған «Сент-Джордж Вуд» үйіне, Хаслемерге көшті, ал құрылысын үлкен ұлы Гревилл қадағалады. Джордж Макдональд 1905 жылдың 18 қыркүйегінде Англияның Суррей графтығындағы Аштейд қаласында қайтыс болды. Оның тағы бір ұлы Рональд романдар жазушы болды. Оның қызы Мэри 1878 жылы қайтыс болғанға дейін суретші Эдвард Роберт Хьюзбен никелесуге дайындалған. Рональдтың ұлы Филип Макдональд (Джордж Макдональдтың немересі) Голливуд сценарисі болды. Туберкулезден отбасының бірнеше мүшесі, оның ішінде Лилия, Мэри Жозефина, Грейс және Морис, сондай-ақ бір немересі мен келіні қайтыс болды. Макдональдтың ең үлкен қызы Лилияның өлімі оған ерекше ауыр тиген. Лондондағы Камденде, Альберт көшесіндегі 20-үйде оның құрметіне көк тақта орнатылған.

Теология

Өмірбаясын жазған Уильям Рейпердің айтуынша, Макдональдтың теологиясы "Құдайды Әке ретінде қайта ашуды мақсат тұтты және оқырмандарының Киелі кітапты оқу арқылы және табиғатты қабылдау арқылы Құдай мен Мәсіхке деген интуитивті жауабын оятуға тырысты". Макдональдтың жиі айтылатын универсализмі – бұл әркімнің автоматты түрде құтқарылатындығы туралы идея емес, бірақ бәрінің соңында тәубе етіп, Құдайға қайта оралатындығы туралы Григорий Ниссалықтың көзқарасына жақын. Макдональд кальвинистік доктринаның кейбір аспектілерімен толыққандай сезімтал болған жоқ, оның қағидаларын қабілетсіз деп санады; керісінше, ол Мәсіхтің адамдарды олардың күнәлерінен құтқару үшін келгенін, олардың күнәлері үшін Құдайдың жазасынан емес, проблема – ашулы Құдайды бағындыру қажеттілігі емес, ғаламдық жамандықтың дерті екенін үйретті. Макдональд жиі құрбандықты Христ Виктор теориясына ұқсас терминдермен сипаттады. Макдональд риторикалық сұрақ қойды: "Ол зұлымдықтың барлық толқындары мен көпіршіктері оған соғылып, оны басып, қайта оралмай өлтіріп, ашуын тоқтатпады ма? Шындығында, ол құрбандық етті!". Макдональд Құдайдың тек түзету үшін ғана жазалайтынына және Оның ең үлкен ашуының жалғыз мақсаты кінәлілердің жақсаруы екеніне сенді. Дәрігерлер кейбір терең орналасқан ауруларды емдеу үшін от пен болатты қолданғандай, Құдай да қажет болған жағдайда, қасарысқан күнәкарларды емдеу үшін тозақ отын пайдалана алады. Макдональд былай деп мәлімдеді: "Мен Құдайдың әділ мейіріміне көмектесетін және оның балаларын құтқаратын тозақ жоқ деп сенбеймін". Макдональд: "Құдай – Сүйіспеншілік" десек, біз адамдарға Одан қорқудың қажеті жоқ деп үйретіп отырмыз ба?" – деген сұрақ қойды. Ол: "Жоқ. Оларға келгендей, тіпті одан да көп нәрсеге ұшырайды. Ашу олардың өздерін жойып жібереді, сонда Құдай жаратқан жандар көрінеді". Алайда, осы процесте еркін таңдалған моральдық өсу мағынасында шынайы тәубе өте маңызды және Макдональдтың оптимистік көзқарасы бойынша, барлық жаратылыстар үшін сөзсіз (әлемдік татуласуды қараңыз). Макдональд өзінің теологиялық көзқарасын "Әділет" атты уағызында ең айқын түрде баяндайды, ол "Айтылмаған уағыздардың" үшінші томында кездеседі.

According to biographer William Raeper, MacDonald's theology "celebrated the rediscovery of God as Father, and sought to encourage an intuitive response to God and Christ through quickening his readers' spirits in their reading of the Bible and their perception of nature." MacDonald's oft mentioned universalism is not the idea that everyone will automatically be saved, but is closer to Gregory of Nyssa in the view that all will ultimately repent and be restored to God. MacDonald appears to have never felt comfortable with some aspects of Calvinist doctrine, feeling that its principles were inherently "unfair"; Instead, he taught that Christ had come to save people from their sins, and not from a Divine penalty for their sins: the problem was not the need to appease a wrathful God, but the disease of cosmic evil itself. MacDonald frequently described the atonement in terms similar to the Christus Victor theory. MacDonald posed the rhetorical question, "Did he not foil and slay evil by letting all the waves and billows of its horrid sea break upon him, go over him, and die without rebound—spend their rage, fall defeated, and cease? Verily, he made atonement!" MacDonald was convinced that God does not punish except to amend, and that the sole end of His greatest anger is the amelioration of the guilty. As the doctor uses fire and steel in certain deep seated diseases, so God may use hell fire if necessary to heal the hardened sinner. MacDonald declared, "I believe that no hell will be lacking which would help the just mercy of God to redeem his children." MacDonald posed the rhetorical question, "When we say that God is Love, do we teach men that their fear of Him is groundless?" He replied, "No. As much as they were will come upon them, possibly far more. The wrath will consume what they call themselves; so that the selves God made shall appear." However, true repentance, in the sense of freely chosen moral growth, is essential to this process, and, in MacDonald's optimistic view, inevitable for all beings (see universal reconciliation). MacDonald states his theological views most distinctly in the sermon "Justice", found in the third volume of Unspoken Sermons.