Кіріспе

Өгедей тайпасының басшысы (орта монғолша: ᠬᠠᠢ᠌ᠳᠤ, Qayidu, қазіргі монғолша: Хайду Haidu, ; шамамен 1230 – 1301) – моңғол хаганы Өгедейдің (1185–1241) немересі, сондай-ақ Өгедей тайпасының басшысы және моңғол империясының бір бөлігі – Шағатай хандығының де-факто ханы. Ол 13 ғасырда қазіргі Шыңжаң мен Орталық Азияның бір бөлігін биледі және Юань әулетін құрған Кубилайға қарсы күресті. Орта ғасырлық жылнамашылар Каданды кейде Каиду деп қате түсініп, Каидуды Легница шайқасына қатыстырған. Кадан – Гүюктің бауыры, ал Каидудың әкесі.

Ерте өмір

Кайду шамамен 1235–1236 жылдары Кашиннің (Каши) қайтыс болғаннан кейін туған ұлы, Огедей хан мен Тореген хатунның немересі, Шыңғыс хан мен Бортенің шөбересі болды. Оның анасы – Себкине хатун, «монғол да, ұйғыр да емес» Бекрин (Мекрин) тайпасының таулық тайпасынан шыққан. Толуидтардың билікке келуінен кейін, Кайду Огедей әулетінің басты қолдау көрсетілген ханзадаларының бірі болды және 1252 жылы Мунке хан оған Қаялық (қазіргі Қойлық), Оңтүстік Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы көлдің жанындағы жерді берді. Қаялық аса ірі билік болмаса да, Вильгельм Рубрук 1253 жылы оны жұмбақ базарлары, шіркеулері және ғибадатханалары бар гүлденген қала деп сипаттады. 1260 жылы Марко Поло Кайду билігіндегі аймақтың бір бөлігі болған Яркендті «бес күндік жолмен жүрілетін» деп сипаттады; оның халқы көбінесе мұсылман болған, бірақ несториандық және якобит ассириялықтар да болған; сондай-ақ, онда тамақ пен басқа да қажетті заттар жеткілікті болған, «әсіресе мақта». Дегенмен, Мунке ханның қамқорлығын алғанына қарамастан, Кайду 1256 жылы ханның елшісі, судья Ши Тяньлинді тұтқындап, оны жиырма жылға дейін түрмеде ұстады. 1260–1264 жылдар аралығындағы Толуидтар арасындағы азамат соғысында, Мунке ханның бауырлары Кублай хан мен Арик Бөке, Қарақорумда Ұлы хан деп жарияланған, тақ үшін күрескенде, Кайду Арик Бөкеге қолдау көрсеткендігі айтылады. Бұл толыққанды нақты емес, өйткені Кублай 1265 жылға дейін Қытайдағы жаңа жаулап алынған жерлерден түскен пайданың бір бөлігін Кайдуға бөліп берген. Дегенмен, Кублайдың моңғол жерлерін ханзадалар арасында бөлуінен шеттетілген Кайду, Кублай мен оның Илханид одақтастарымен ұзақ соғысқа қадам басты. Шағатай хан Алғу Кублайды Ұлы хан ретінде қолдап, Кайдудың жерлерін қиратқанда, ол Алтын Орда билеушісі Беркемен одақтасты.

Трансоксиананы жаулау

1264 жылы Арық Бөке жеңілгеннен кейін Кубилай Кайдуды өзінің сарайына шақырды, мүмкін империяның болашағын талқылау және Кайдуға Қытайдағы Өгедейлік иеліктердің үлесін беру үшін. Бірақ Кайду сарайына барудан жалтарды және жылқыларының ұзақ сапарға шыдауға тым әлсіз екенін айтты. Шыңғыс хан Ұлы хан титулын беру үшін әулеттің барлық тармақтарының келісімі қажет деген заң шығарғандықтан, Кайдудың қарсылығы немесе ынтымақсыздығы Кубилайдың мұраттарына үнемі кедергі келтірді. 1266 жылы Барақ Шағатай тағына отыру үшін Орталық Азияға жіберілді. Кубилай 1268 жылы Бараққа Кайдуға шабуыл жасауға ұсыныс жасады. Алғашқыда Барақ Кайдуды жеңді, бірақ кейін Кайду, Берке мұрагері Мөңке Темірдің көмегімен Бараққа жеңіліс сыйлады. Барақ Кайдуға қарай жылжығанда, ол Жақсартес өзенінің жағасында шабуылдаушы әскерге тұзақ қойып, оларды жеңді. Содан кейін Кайду Трансоксиананы қиратты. Барақ Самарқанға, содан кейін Бұхараға қашып, әскерін қайта құру үшін жол бойындағы қалаларды тонады. Бұл әрекеттер аймақтың одан әрі зардап шегуін қаламаған Кайдуды алаңдатты. Сондай-ақ Кайду Кубилаймен болатын қақтығысқа әскерін босату қажеттігін сезінді. Сондықтан бейбітшілік туралы ұсыныс жасалды және хандықтың отырықшы аймақтарының билеушілері Масуд Бег пен Дайфу Бараққа қысым көрсетті. Ол келісті және курултайда бейбітшілік жарияланды, бірақ оның қайда және қашан өткені туралы мәліметтер келіспейді. Рашид ад-Дин кездесудің 1269 жылдың көктемінде Талас қаласында (сол кезде Яңғи деп аталған) өткенін, ал Вассаф 1267 жылға жуық Самарқанның оңтүстігінде өткенін жазды. Қалай болғанда да, Трансоксиананың үштен екі бөлігі Бараққа берілді, ал қалған үштен бірі Кайду мен Мөңке Темірге тиді. Кайду Бұхара маңындағы аймақты да бақылауға алды. Екі тарап та қалаларды бақылауға ие болмады, олардың басқаруы Масуд Бегке жүктелді, ал Барақ пен Кайду тек шөлдерде және тауларда тұруға келісті.

Қайду билігінің шеті

Кейду Барақтан құтылу үшін оны Ілхандық Парсыға шабуыл жасауға ынталандырды. Бастапқы табысқа жеткен Барақ 1270 жылғы 22 шілдеде Гератта Ілхан Абақаның қолынан ауыр жеңіліске ұшырады. Жеңіліске ұшырап, жараланған Барақ Кейдудан көмек сұрады, ол оны сендірді, бірақ оны қоршауға алып, жоюға дайын болды. Барақ 1271 жылдың тамызында шабуылға дейін қайтыс болды. Шағатай әмірлері, соның ішінде Алғудың ұлдары мен Барақтан бұрынғы Мұбарак Шаһ, 1271 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Талас қаласында өткен құрултайда бұрын тараған Өгедей улусының билеушісі ретінде тағайындалған Кейдуға мойынсұнды. Осы табысқа қарамастан, Кейду ақырында қарсылыққа тап болды: Алғу мен Барақ ұлдары батыста көтеріліс ұйымдастырып, көп зиян келтірді, бірақ Кейду соңында оларды жеңді. Көтерілісшілердің кейбіреуі Ілхандыққа қашып кетіп, Кейду аумағына шабуыл жасауға мүмкіндік алды, ал басқалары Құбылайдың үстемдігін мойындады. Кейдудің Шағатайларды басқаруға жасаған алғашқы әрекеті басқа қарсылықтарға да тап болды, тіпті Негубейден де, оны Кейду өзі 1271 жылы Барақ мұрагері ретінде Шағатай улусының ханы етіп тағайындаған еді. Кейду бұл сынақтан жеңіп шықты, ал Негубей қашып кетті, бірақ 1272 жылы оның туысы Буқа Темір оны өлтірді. Кейду енді Буқа Темірді Шағатай улусының ханы етіп тағайындады. Жаңа хан Кейдуға қауіп төндірмеді, оның бір бөлігі оның дене күшінің әлсіздігіне байланысты, бірақ ол улустағы тұрақтылықты көтерілісшілердің шабуылдарын тоқтату арқылы қамтамасыз ете алмады. Тұрақтылық тек 1282 жылы Кейду Барақтың қабілетті және ынтымақтас ұлы Дуваны Шағатай улусының жаңа ханы етіп тағайындағаннан кейін ғана орнады. 1268 жылы Кейду Алмалық аймағында ұлы хан Құбылайдың әскерімен жеңіліске ұшырады және Талас маңында батысқа қайта топтасуға мәжбүр болды. Кейдуға қарсы тұру үшін Құбылай 1271 жылы өз ұлы Номуханды және басқа да адал князьдерді аймаққа жіберді. Құбылайдың генералы Ан Тоңның табыстары Кейдуға ой тастады (немесе кем дегенде ол ұлы ханның талаптарын қарастырғандай болды), бірақ ол соңында мойынсұнудан бас тартты. Алайда 1276 жылы бір топ ханзадалар Мөңке ұлы Ширегіні ұлы хан етуге тырысып, көтеріліс ұйымдастырып, Номуханды, оның інісі Көкөшүді және олардың генералы Ан Тоңды тұтқынға алды. Құбылайдың екі ұлы батыстағы Мөңке Темірге жіберілді, ал генерал Кейдуға тапсырылды. Дегенмен, батыстағы қиындықтарына басымдық берген Кейду көтерілісші ханзадаларды қолдаудан бас тартты. Олар 1277 жылы Қарақорымды басып алды, бірақ Құбылайдың генералдары оларды тез арада Алтай тауларынан батысқа қарай ығыстырып шығарды. Соғыс 1282 жылға дейін жалғасты, содан кейін көтерілісшілер жеңілгенін мойындады; кейбіреулері ұлы ханға мойынсұнды, ал басқалары Кейдудан пана сұрады. Кейду ханзадалардың Құбылайға қарсы көтерілісінен пайда көрді, өйткені ол оған Шағатай улусы ішіндегі қарсылықпен күресуге еркіндік берді. Батыстағы өзінің беделін нығайта отырып, ол шығыстағы Алмалықты да қайтадан бақылауға алып, оған бағынған көтерілісші ханзадалардың күштерін сіңіру арқылы әскери мүмкіндіктерін одан әрі арттырды. Өз кезегінде, Құбылай экономикалық жазалау шараларын қолданып, 1278 жылдан бастап өз күштерін Бешбалыққа орналастырды және Ұйғырстанда және Тарым алабының шетінде пошта станциялары мен әскери отарлар тізбегін құруға кірісті. Алайда, қазір Кейду бұрынғыдан да күшті болды, ол және оның қол астындағылары (соның ішінде Шағатайид хан Дува) 1280 жылдан бастап Құбылайдың станциялары желісіне шабуыл жасады. Кейіннен Кейду мен Дува 1286 жылы Бешбалықты басып алды, бұл Құбылай әскерлерін келесі жылдары Ұйғырстан мен Тарым алабынан кетуге мәжбүр етті. Жаңадан иеленген жерлерінен Кейду Құмыл және Тибет сияқты Құбылай бақылауындағы аймақтарға қауіп төндіре алды. 1287 жылы Наян Чингис ханның ағаларының ұрпақтарының коалициясының басшысы ретінде Маньчжурияда Құбылайға қарсы көтерілгенде, ол Кейдудың қолдауына ие болды. Бұрынғы қарсылықтан айырмашылығы, Кейду бұл жолы Құбылайға қарсы көтерілген ханзадаларды қолдауға келісті. Алайда, Құбылай тез әрекет етіп, Найанды жеңіп, тұтқынға алып, Кейдумен күш біріктіре алмастан өлтірді. Кейду Құбылайдың Маньчжуриядағы алаңдаушылығынан пайдаланып, 1288 жылы солтүстік-батыс Моңғолияға шабуыл жасап, Құбылайдың немересі Каммаланы жеңіп, 1289 жылы ескі астанасы Қарақорымды басып алды. Алайда Құбылай өзі Кейдуға қарсы аттанып, Кейду кері шегінді. Құбылайдың қолбасшысы Баян енді аймақта орналасқан, оның мақсаты Кейдудың қалған күштерін жою және болашақ шабуылдарды тойтару болды.

Кейінгі жеңілістер мен өлім

Қайдудың Қарақорумды қысқа мерзімге басып алуы оның жетістігінің шыңы ретінде қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, оның кері шегінуіне Кублайдың қолбасшылары, әсіресе Баян (1292 жылы Арық Боке ұлы Мелік Темірді жеңген) және Туқ Туқа (1293 жылы Алтай тауларының батысына жорық жасап, Қайдудың үш мың әскерін тұтқынға алған) жылдам қарсылық көрсетті. Туқ Туқаның табыстары Қайдуды 1294 жылы Құбылайдың қайтысынан пайдалануға тырысудан тоқтатты. Жаңа ұлы хан Темір Олжейітү хан (1294–1307) Құбылайдың Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азияға бағытталған мақсаттарынан бас тартып, Каидуға қарсы науқанға айтарлықтай әскери күштерді жұмсауға мүмкіндік алды. Осы жаңаруға қарамастан, Қайду мен Дуа уақытша шығындарды азайта алды. Қайду мен Дуаға қарсы Шығыс Қыпшақтың Илханы мен Баянмен одаласу мүмкіндігін қарастырғаннан кейін, ұлы хан Темір оларға қарсы жорықтарды ағасы Қаммала мен жүрегіндегі Қайышанға тапсырды. 1298 жылдың соңында Дуаның күтпеген шабуылында (Темірдің құдасы Көркүз тұтқынға алынған) Темір қатаң саясат ұстанды және Қайду мен оның одақтастарына қарсы ірі жорық ұйымдастырды. Шабуыл 1300 жылы басталды, Қайышан Қайдуды жеңіп, Алтай тауларының батысына ілгеріледі. Тағы да соғысуға ниеттенген Қайду Дуаға қосылуын бұйырды, бірақ Дуа әскерлері мен малдарының шаршағандығын, денсаулығының нашарлағандығын айтып, бас тартты. Қайышанның күштері басым болғанымен, Дуадан көмек күтіп, кешіктіріп отырды. Соның салдарынан Қайду 1301 жылдың 3 қыркүйегінде Тиецзянгу тауында Алтай жотасының оңтүстігінде тұруға мәжбүр болды. Мұнда Қайду жараланып, ауыр жеңіліске ұшырады. Шайқастан кейінгі түні көптеген от жаққан арнайы амал ғана оны қуып жеуден сақтап қалды, себебі жау оған үлкен күшею келгенін ойлады. Бірақ Дуа күшеюмен келді және батысқа қарай, қазіргі уақытта анықталмаған Қарақададағы келесі шайқаста Қайду мен Дуа біршама жетістікке жетті. Алайда Қайышан оларды олжалары мен тұтқындарынан айырды, ал Дуа жеке шайқаста жараланды. Соңғы шайқас нәтижесінде ешкім жеңбеді: Қайышан мен Қайду екеуі де өздерінің негізгі базаларына шегінуге мәжбүр болды. Қайду уақытша дауылдан құтылды, бірақ оның әскері қатты зардап шекті, өзі де жараланды және 1301 жылдың соңында қайтыс болды. Кейде ол ұлы хан лауазымын бағындыруды мақсат еткен деп есептеледі, бірақ Қайду Огедейдің улусын қайта құруға және Шағатайға бақылауын орнатуға тырысқан сияқты. Ұлы хандарға қарсы ұзақ оппозициясы Орталық Азияда тәуелсіз монғол мемлекетінің пайда болуына (соңында шағатайлардың пайдасына) және Моғол империясының басқа бөліктерінің Қипшақ пен Иранда тәуелсіз хандықтар ретінде қалыптасуына жағдай жасады. Дегенмен, Қайдудың басқа монғол билеушілерімен, ұлы хандардан басқа, қарым-қатынасы күрделі болды. Ол Шағатай улусына күшпен үстемдік етті және 1282 жылы Дуаны хан етіп тағайындағаннан кейін ғана екі онжылдыққа созылған маңызды ынтымақтастыққа қол жеткізді. Жалпы алғанда, Ұлы хандар Құбылай мен Темірмен одақтасқан Ильханидтер әдетте Окс өзеніндегі немесе оған жақын жердегі жалпы шекарада Қайдудың қарсыластары болды. Бірақ Қайду 1270 жылдардың басында Баракқа қарсы Ильхан Абақамен келісуді тиімді деп тапты. 1288 жылы Қайду Ильханмен соғысып, Хурасанға шабуыл жасап, ондағы Ильханға қарсы көтерілісшілерді қолдады. Қайду қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Сарбан 1302 жылы Хурасанға шабуыл жасағанға дейін қақтығыс жалғасты. Қипшақтың жохид билеушілері, яғни Алтын Орданың Беркесі мен Мөңке Темірі Қайдудың билікке келуіне ықпал етті. Ол негізінен достық қарым-қатынаста болғанымен, Мөңке Темір кейіннен Ұлы ханмен ынтымақтасып, бейтараптық саясатын ұстанды. Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері, Қайдудың туыстары Қоныш мен Баян, керісінше, Жахтарта бойында Қайдудың көршілері болды және тез арада оның аумағы мен кірісі үшін бәсекелестікке түсті. Сондықтан Қайду мен Дуа аймақтағы бәсекелес билеуші ретінде тағы бір туысы Күйлікке қолдау көрсетті. Тоқта мен Ноғай арасындағы азаматтық соғыс кезінде Қайду Ноғайдың достығына ие болды, бірақ 1299 жылы Ноғайдың жойылуы оны ықтимал одақтасынан айырды.

Мұра

Кейду өзінің басты әйелі Дорбежиннің ең кіші ұлы Орустың Огедей улусын билеушісі болғанын қалаған болуы мүмкін. Алайда, Шағатай ханы Дува достық қарым-қатынас немесе Чапардың ыңғайлы түрде әлсіз және басқаруға оңай екендігіне байланысты Каидудың үлкен ұлы Чапардың билікке ие болуын қамтамасыз етті. Көрші моңғол билеушілерінің тағы бір коалициясынан қорқыныш сезінген Дува мен Чапар 1303–1304 жылдары ұлы хан Темірмен бейбіт келісімге келді. Дува Каидуға соңына дейін адал болғанымен, енді Каидудың мұрагерлеріне қатысты өзінің жоғары дәрежесі мен билігін пайдалануға тырысты. 1306 жылға қарай Чапар мен Дува арасында келіспеушілік туды, Дува оны әскери және дипломатиялық тұрғыдан жеңіп, 1307 жылдың басына қарай бағынуға мәжбүр етті. Чапар зейнетке шығып, оның орнына ағасы Янгичар келді. Дува 1307 жылдың соңында қайтыс болғанымен және Шағатай улусы қысқа мерзімге тұрақсыздыққа ұшырағанымен, Дува Каидудың билігіндегі жағдайды тиімді түрде өзгертіп, Огедей улусын өміршең моңғол күші ретінде жойды. Орталық Азиядағы тәуелсіз моңғол мемлекетін құрудың нәтижесін Дува мен оның ұрпақтары алды. Каидудың мұрагерлері бөлініп, ықпалдан тыс қалды, Янгичар мен Чапар 1310 жылы Қайышанға, қазіргі Күлүг ханға (1307–1311) бағынды. Огедей ұлылары басқа билеушілердің қызметіне өтіп, Шағатай хандары солтүстік-шығыстағы бұрынғы Огедей билік орталығының ұлы хандардың билігіне көшуіне рұқсат берді.

Мәдени сілтемелер

Кейду көбінесе тарихи көркем әдебиеттер мен драмалық туындыларда бейнеленеді. Ол 1984 жылы жарық көрген Гари Дженнингстің "Жолаушы" романында антагонист болды. Кайду кейіпкерін Рик Юн Netflix-тің "Marco Polo" (2015–2016) сериалында ойнады. Кейдо – "One Piece" сериалындағы антагонист, "Жүз хайуанның Кейдосы" – бұл "One Piece" әлеміндегі ең күшті "жаратылыс", Кейдо моңғол жауынгері Кейдуға ұқсайды, және оның "Ямато" есімді қызы бар, ол әйгілі Хутулуннан шабыттанған.