Кіріспе

Алжирдегі түрме, Серкаджи түрмесі, бұрын Барберусс түрмесі деп аталған, Алжирдегі жоғары қауіпсіздікті түрме. 1995 жылы қамаудағы 1500 тұтқынның шамамен үштен екісі терроризмде айыпталып немесе сотталған.

Тарих

Барберусс түрмесі француз үкімдігі кезінде, Алжирдің Касбасының үстінде орналасқан бұрынғы түрік бекінісі орнында салынды. 1954-1962 жылдар аралығындағы Алжир соғысы кезінде ондаған FLN белсенділері мен жауынгерлері тұтқындалды, ал негізгі аулада 58 адам гильотинамен аттырылды. Алжирліктер отарлау кезеңінде де осы түрмені «Серкаджи түрмесі» деп атады, бірақ француздықтар мен басқа еуропалықтар тәуелсіздікке дейін «Барберусс түрмесі» деп атады. Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін түрмені тарихи мұражайға айналдыру жоспарланды. Алайда, президент Хоуари Бумедьеннің кезінде ғимарат саяси тұтқындар мен сотталған қылмыскерлерге арналған түрме ретінде қайта қолданысқа енді. Алжирдің 2005-2009 жылдарғы экономикалық даму бағдарламасына дейін түрме жүйесі Алжирдегі отаршылдық кезеңдегідей болды. 2005-2009 жылдар аралығында Алжирде 127 жаза өтеу мекемесі болды, олар алдын алу, қайта тәрбиелеу, оңалту, әйелдер және кәмелетке толмағандарға арналған мамандандырылған орталықтарға бөлінді. Түрмелердің 76-сы 1962 жылға дейін, ал 59-ы 1900 жылға дейін салынған. 1962 жылдан кейін тағы 51 түрме салынды. Бұл көрсетіп тұрғаны, түрмелердің жартысынан астамы Алжир тәуелсіздік алғанға дейін салынған және отаршылдыққа бағынған режимді ескере отырып салынған. Барлық жаза өтеу мекемелерінің 29-ы басқа мақсаттар үшін салынған, бірақ кейіннен түрмеге айналдырылған. Отарлау кезеңінде Алжир басқа елдерден қылмыстық депортацияланғандардың отаны болды, мысалы, Франциядан келген маусым көтерілісшілері Алжирде жазасын өтеді. Сол сияқты, қылмыс жасаған немесе отарлаушылыққа қарсы бүлік шығарған алжирліктер кейде сотталу үшін басқа елдерге депортацияланды, өйткені олар халыққа кері әсер ететін деп саналды. 2005 жылы Алжир өзінің жаза өтеу жүйесін қайта құру және жаңа нысандар салу процесін бастады. Мұның бір себебі түрмелердің толып, жаңадан келгендерге орын жетпегендігі болды.

Архитектуралық даму

Алжир колониясы құрылғанға дейін түрмелерді «багне» деп атаған, өйткені тұтқындар түнімен ванналарда ұсталатын. Бұл ғимараттардың сәулеті Осман дәуіріне тән еді, бөлмелер орталық ауланың төңірегінде орналасқан. Францияның Алжирге енуі Франциядағы түрме жүйесіндегі өзгерістермен бір уақытта болды. Сондықтан Францияда қолданылған жаңа сәулеттік стильдер Алжир түрмелерінде де пайдаланылды. Колониялық кезеңде салынған түрмелер жазалау архитектурасының стилінде салынды. Олардың басты мақсаты – тұтқындардың қашуына жол бермеу болды, тұтқындардың жағдайын жақсарту емес. Салынған түрмелердің арасында: Бильда (1936), Тенес (1845), Тазольт (1852), Беруагия (1857) және Эль-Харраш (1910). Колониялық кезеңдегі бірнеше түрме әлі де жұмыс істеп тұр, ал Серкаджи түрмесі сияқтылары ұлттық сәулет мұрасы ретінде саналады. Алжирде Серкаджи түрмесінен бұрын осы атпен тағы үш түрме болған. 1. Дар Серкаджи ел-Қадима Осман дәуірінде түрік әскерлері үшін түрме болған. Онда негізінен азаптаулар мен дарға асулар жүргізілген. 2. Дар Серкаджи Алжирдегі қазіргі Саллюст көшесінде орналасқан. Бұл әскери және азаматтық түрме болған. 1830 жылғы (колонизациядан кейін) француздар оны әскери түрме ретінде қайта құрды. 3. Дар Серкаджи эль-Джедида тек янышарлар үшін пайдаланылған. 1830 жылдан кейін еуропалықтар осы түрмені орналасқан жеріне байланысты Барберусс деп атады. Ол азаматтық түрмеге айналып, 1858 жылы француздар оны бұзды. Содан кейін француздар жаңа азаматтық түрме салды, ол бүгінде бізге белгілі Серкаджи түрмесі. Алғаш салынғанда Серкаджи түрмесі «Алжирдің азаматтық түрмесі» деп аталды. Түрме жоспарларын француз сәулетшілері Гвиаушайн (бас сәулетші), Абель Блуэ және Анри Дуга жасаған. Түрме жылдар бойы көптеген сәулеттік өзгерістерге ұшырады. Ол 1846 жылы салынды және құжаттарға сәйкес, крест пішіндес болды. Бастапқыда түрмеде әкімшілік бөлімі, әр бөлімінің арасында дәліздері бар үш камера, жазаланатын тұтқындарға арналған жертөле, өлім жазасын алғандарға арналған жертөле және шығыс бөлімінде әйел тұтқындарға арналған бөлім болды. Крест пішінінің ортасында күзет бөлмесі мен түрме шіркеуі орналасқан. Түрмеге алғашқы қосымша 1856 жылы салынды. Осы кезде екі жаңа бөлім, екі жертөле және қосымша қабат салынды. Бір бөлімі қарыздарға, екі бөлімі әйел тұтқындарға, ал үш бөлмесі жертөледе аурухана ретінде пайдаланылды. Бұл қосымшаның нақты жоспарлары табылған жоқ, сондықтан тарихшылар осы қосымшалар туралы басқа құжаттарға сүйене отырып болжам жасады. 1937 жылы екінші қосымша салынды. Аурухана барлық науқастарды қабылдауға жеткіліксіз болғандықтан, түрмеге консультация бөлмелері, жұқпалы аурулары бар тұтқындарға арналған карантин бөлмелері және т.б. бар медициналық блок қосылды. 1942 жылы үшінші қосымша салынды. Осы кезде тұтқындардың саны артып, түрме толып кетті. Тұтқындардың өсуін қамтамасыз ету үшін қосымша бөлімдер салынды. 1962 жылы Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін түрмені музейге айналдыру жоспары болды. Бірақ бұл жоспар іске аспады және түрме жұмыс істеуін жалғастырды. Алайда, онда өлім жазасын күтіп отырған тұтқындарға арналған бөлім де, әйел тұтқындарға арналған бөлім де болған жоқ. Тәуелсіздік алғаннан бері түрме бірнеше рет қайта жөнделді. Жаңа түрмелер салынғаннан кейін 2014 жылы Серкаджинің жабылуы жарияланды. Ол ұлттық естелік мұражайына айналды. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, Серкаджи екі нәрсеге негізделген. Ол француз және еуропалық сәулеттің дамуына сәйкес (колонизация салдарынан) дамыды және өзгертілді. Сонымен қатар, ол елдің қажеттіліктерін ескере отырып, кеңейтілді және жаңартылды, ол түрмеде тұтқындардың санын көбейту немесе медициналық жағдайды жақсарту үшін кеңірек орын болуы мүмкін. Осылайша, ол Алжирдің өзінің көрінісі болды.

Қазалау

1995 жылдың 21-23 ақпаны аралығында Серкаджи түрмесінде түрме көтерілісі болды. Көтеріліске түрткі болған нәрсе – күзетшінің көмегімен 4 тұтқынның қашуға тырысуы болды. Қашу кезінде төрт күзетші мен бір тұтқын қаза тапты. 21 ақпан күні таңертең, түрмеге жаңадан тағайындалған күзетші Хамид Мебарки 4 мылтық және 3 граната бергеннен кейін, шағын топ қашып кетуге әрекеттенді. Қауіпсіздік күштері келгенге дейін 4 түрме күзетшісін өлтіргені – ресми тұлғалар мен куәгерлердің келісіммен расталған факт, содан кейін олар басқа тұтқындардың камера есіктерін аша бастады. Кейбір тұтқындар өздерінің камераларынан шығып, өсіп келе жатқан көтеріліске қосылды, ал басқалары камераларында қалды немесе түрме ауласына қашты. Камераларынан шыққан тұтқындардың сөзіне сүйенсек, қашып кеткендер бетперде киген, сондықтан оларды анықтау мүмкін емес еді. Тұтқындар мен түрме басшылығы арасындағы келіссөздер кезінде тұтқындар адвокаттардың қатысуын талап етті. Тұтқындар, егер олар көтеріліске және күзетшілерді өлтіруге қатыспаған болса, оларды қорғауды және жазаламауды талап етті, бірақ басшылық бұл өтінішті қабылдамады және келіссөздерді тоқтатты. Түстен кейін қауіпсіздік күштері түрмеге шабуыл жасап, оқ атуды бастады. Оқ атыс және гранаталардың жарылуы келесі күні сағат 11-ге дейін жалғасты. Кейбір адам құқықтары ұйымдары үкіметке қарсылық тоқтағаннан кейін тұтқындарды сот процесінсіз атқылап, жараланғандарды атып өлтіргенін мәлімдеді. Сәтсіз қашудан кейін, қауіпсіздік күштері нәтижесінде туған көтерілісті басуға тырысқанда тоқсан алты тұтқынды өлтірді (ресми деректер бойынша; басқа көздер 110-ға дейін деп хабарлады).

Дау

Қамаудағы күзетшілер мен тұтқындардың қаза табуының нақты жағдайларына қатысты көптеген даулар бар. Ресми мәліметтер, оқиғадан кейін жылдар өткен соң шенеуніктердің айтқандары және куәгерлердің баяндамалары арасында елеулі қайшылықтар бар. Ресми мәліметтерге сәйкес, қауіпсіздік күштері орналастырылғаннан кейін тұтқындардың шағын тобы бағынудан бас тартып, өзге тұтқындарды кепілге алып, оларды оқтан қорғану үшін адам қалқаны ретінде пайдаланған. Бұл топ тұтқындарды өлтіргенін және егер әкімшілікке бағынса, оларға зиян келтіретінін мәлімдеген. Алайда, тұтқындардың айтуынша, оқиға басқаша болған. Тұтқындар қауіпсіздік күштерінің ешқандай ескертусіз кездейсоқ оқ атып, оларға камераларына қайтуға немесе бағынуға мүмкіндік бермегенін айтады. Сонымен қатар, қауіпсіздік күштерінің белгілі бір адамдарды өлтіру мақсатымен, қашуға тырысқан тұтқындарды қасақана атып өлтіргенін де мәлімдейді. Көтеріліске қатыспаған тұтқындар өз камераларында және басқалардың камераларында жасырынып жүргенде де атылып өлтірілген. Тұтқындар сондай-ақ, тізімнен есімдер шақырылып, алға шыққандар дереу атылғанын хабарлаған. Соңғысы ретінде, қауіпсіздік күштері толық бақылауға алғаннан кейін де тұтқындар өз камераларында, басқалардың камераларында және аулаларда қатыгездікпен сапырылған.

ONDH-нің есебі

Оқиғалар туралы ONDH баяндамасының заңдылығы да күмән тудырды. Бұл баяндамада қауіпсіздік күштері көз жасын төгу газын қолданбаған, себебі олар жабық орындарда отырған тұтқындардың тұншығуына себеп болдырмау үшін. Алайда, олардың атыс қаруын және гранаталарды қолдануын неге таңдағаны түсіндірілмеді, өйткені бұл қарулар әлдеқайда қауіпті болды. ONDH қызметкерлері тек өте аз тұтқынның ғана қарулы болғанымен және қарулыларының мергендер тарапынан жылдам оққа ұшырағанымен келіседі. Осыны ескере отырып, қауіпсіздік күштерін соншалықты көп және қауіпті қарумен орналастыру қажеттігіне күмән туады. Оқиға кезінде күзетшілер мен тұтқындардың қарулану және қорғалу деңгейі арасында үлкен айырмашылық болды. Аталған мәліметтерге сүйенсек, түрме қызметкерлерінің көптеп қаза болуына таңқалмауы мүмкін. Баяндамада 96 адам қаза тауып, 12 тұтқын ғана жарақаттанғаны айтылады. Бұл айырмашылық көзге түседі және қауіпсіздік күштерінің тактикасына қатысты сұрақтар тудырады. Қаза тапқандарды жерлеу мәселесі де дау тудырды. Мәйіттер туыстарына хабарланбастан жерленді. Олар тек "Х алжирлік" деген белгімен белгіленген қабірге қойылды. Оқиға туралы естіген қаза тапқандардың туыстары түрмеге ақпарат алу үшін жүгінді, бірақ аз ғана жауап алды. Өлімнің себебін анықтауға мүмкіндік беретін аутопсиялар мен сот-медициналық сараптамалар жүргізілмеді. Бұл оқиғаның себебін анықтауға, сондай-ақ тұтқын қауіпсіздік күштерінің немесе қашқан тұтқындардың қаруынан қаза тапқан-қаза таппағанын анықтауға көмектесер еді. Сондай-ақ, гранаталар немесе басқа да қарулар салдарынан қанша адам қаза тапқанын көрсетуге болар еді. Ресми мәлімдемелерде көптеген тұтқындарды қауіпсіздік күштері емес, өз әріптестері өлтіргені айтылғандықтан, аутопсиялар осы мәлімдемелердің дұрыстығын растауға немесе жоққа шығаруға мүмкіндік берген болар еді. Amnesty International осы қырқысты тергеуді жүргізуді шешті, бірақ түрмеге кіруге рұқсат алмады. Сондай-ақ, оларға оқиғадан кейін түрмеге келген бас прокурормен кездесуге рұқсат берілмеді. Amnesty тергеу барысында бірнеше нақты сұрақтар қойды. Біріншісі, мәйіттер неліктен осылай асығыс жерленді және үкімет неліктен оларды егжей-тегжейлі тексеру үшін эксгумация жасауды таңдамады. ONDH жауабында олардың атылғанын білгендері айтылды, бірақ есебінде кейбірі гранаталар мен пышақтардан өлгенін де көрсеткен. Тағы бір сұрақ мәйіттердің толық сақталғандығы және алған жарақаттарына қатысты болды. Комиссия бастапқыда көпшілігі басынан бір оқпен жарақат алғанын мәлімдеді. Amnesty International бұл қауіпсіздік күштері тұтқындарды қасақана, мақсатты түрде өлтіргенін көрсетеді деп жауап бергенде, ONDH жауабын тұтқынға екі немесе үш оқ тигеніне өзгертті. Amnesty International ONDH әр мәйіттің суретін түсіріп, саусақ іздерін алып, жерлеу алдында жарақаттарын сипаттағанын айтқан баяндаманың бөлігін келтірді. Алайда, отбасылар, заңгерлер және адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың ешқайсысы бұл құжаттарға қол жеткізе алмады. Есептерге сәйкес, ONDH комиссиясы түрмеге барып, тұтқындармен сөйлескен. Алайда, олар 1500 тұтқын ұсталған кезде олардың тек 10-мен ғана сөйлесе алды. Бұл 10 тұтқын да оқиғадан кейін теледидарда сөйлесіп, ресмилер айтқандай жауап берді. Көптеген адамдар тұтқындарды куәлік беруге мәжбүрлеген немесе ынталандырған деп санайды, бірақ бұл дәлелденген жоқ. Дегенмен, комиссия 10 тұтқыннан артық топпен сөйлесуді таңдамағаны таңғаларлық. Өлген жақындарының қайда екендігіне күдікпен қараған отбасылар сотқа жүгінді. Олар қаза тапқандардың тізімін жариялауды және туыстарына сүйіктілерінің мәйітін көруге рұқсат беруді сұрады. Заңгерлер де оқиғаның қалай дамығанына қатысты бірнеше сұраққа жауап алу үшін өтініш берді. Бұл сұрақтарға көтеріліс алдында көптеген тұтқындар неліктен түрмеге ауыстырылды, тұтқындарды қарумен қамтамасыз етуге қатысы бар деп есептелетін күзетші неліктен көтеріліс алдында түрмеге ауыстырылды және неге кейбір тұтқындар Алжир түрме кодексіне қайшы келетін жағдайда ұсталды деген сұрақтар қойылды. Заңгерлер күзетшілердің түрменің арнайы дайындалмаған бөліктерінде неліктен орналасқандығы және қаза болғаннан кейін түрмеге үшінші тарап инспекторларының кіруіне рұқсат берілмегеніне де сұрақ қойды.

Қазіргі дамуы

Қажетті тексеру жүргізілмеген, және құрбандар тізімі әлі де жарияланбаған. Ешбір мәйіт эксгумацияланбаған немесе толыққанды зерттелмеген. Amnesty International ұйымы Алжир үкіметін толыққанды тергеу жүргізуге және қаза тапқандардың есімдерін жариялауға үнемі шақырып келеді. Март айында оқиға бойынша адам құқықтары жөніндегі ресми ұйым, Observatoire National des Droits de l'Homme тергеу жүргізді, ол Әділет министрінің мәлімдемесін қолдады. Кейіннен қашуға қатысқандары үшін сегіз адам өлім жазасына кесілді. Бүгінде бұл түрме қоғамдық мұражай болып табылады.