Солтүстік-Шығыс Қытайдың Басты Өзені – Ляо

Кіріспе

Солтүстік-шығыс Қытайдағы маңызды өзен – Ляо өзені, Оңтүстік Солтүстік-шығыс Қытайдағы басты өзен және Қытайдағы жеті негізгі өзен жүйесінің бірі. Оның атауы Ляо аймағынан шыққан, бұл оңтүстік Маньчжурияның тарихи атауы. Ляонин провинциясы, Ляодун түбегі және Ляо әулеті де осы аймақтан өз аттарын алған. Бұл өзен Солтүстік-шығыс Қытайда "ана өзен" деп кеңінен танымал. Ұзынға созылған Ляо өзені жүйесінен асып төгілетін су жиналатын алаптың ауданы аса зор, бірақ орташа су шығыны өте шамалы – шамамен, Жемшін өзенінің жиырмадан бір бөлігі ғана. Ляо өзенінің шөгіндісі өте көп, себебі оның көп бөлігі ұнтақты сары топырақ арқылы ағады. Ляо өзені маңызды географиялық нысан болып табылады, ол қазіргі Ляонин провинциясын екі үлкен аймаққа – Ляодунға ("Ляоның шығысы") және Ляосиға ("Ляоның батысы") бөледі. Дегенмен, тарихи тұрғыдан бұл шекара өзенге емес, бір кезде Ляо өзенінің оң (батыс) жағалауында орналасқан үлкен батпақты жерге – Ляо Мире (辽泽) - негізделген. Ол Шыңминнен Паншанға дейін, Ивулу тауынан шығысқа қарай Ляо өзеніне дейін созылып жатқан.

Курс

Ляо өзені екі негізгі саласының – батыстан Силяо және шығыстан Донляо өзендерінің қосылуынан пайда болады. Батыс саласы толығымен Ішкі Моңғолияда орналасқан және шамамен 43° 25' солтүс ендігі, 120° 45' шығыс бойындағы Xар Морон және Лаоха өзендерінің қосылысынан құралады. Бұдан кейін төменгі ағысында Синкай өзені қосылып, оның суы молаяды. Шығыс саласы Батыс Жілін провинциясынан басталып, Ляонин, Жілін және Ішкі Моңғолияның тоғысқан аймағына жақын жердегі қарсыласымен кездеспес бұрын S тәрізді бағытпен ағады (шамамен 42° 59' солтүс ендігі, 123° 33' шығыс бойында). Содан пайда болған өзен – Ляо өзені, ол Ляонин провинциясына кіріп, Солтүстік-Шығыс Қытай жазығы арқылы оңтүстікке қарай ағып, бойында көптеген салаларды қабылдайды. Тиэлинг округіне қарасты Пингдинбао кентіне жақын жерде батысқа бұрылып, одан әрі салалар қосылғаннан кейін сирек қолданылатын Джулиу (巨流河, "үлкен ағыс өзені") деген лақап ат алады. Содан кейін Ляо өзені оңтүстік-батысқа қарай ағып, Тайань округіндегі Люцзяньфан гидрологиялық стансасына (六间房水文站) жетеді. Тарихи тұрғыдан, ол екі тармаққа бөлініп, Ляо өзені дельтасын (辽河三角洲) құрады. Дельтаның батыс тармағы, бастапқыда кішкентай болған, 2011 жылға дейін Шуантайзи өзені (双台子河) деп аталды. Ол Панжин округінің Паншан округінде Раоян өзенін қабылдап, Дава округінің батысындағы Бохай теңізінің Ляодун шығанағына құяды. Шығыс тармағы, бастапқыда үлкен және төменгі Ляо өзенінің негізгі бөлігі, Вайляо өзені (外辽河, "Сыртқы Ляо өзені") деп аталды. Вайляо өзені оңтүстікке қарай ағып, Хун және Тайзи өзендері сияқты екі ірі саласын "Үшбұрыш өзені" (三岔河) деп аталатын жерде қабылдады. Содан кейін ол Даляо өзені (大辽河, "Ұлы Ляо өзені") деген жаңа ат алады және Инкоу қаласының батысындағы Ляодун шығанағына құяды. Алайда, Ляо өзені дельтасының топографиясы тегіс, жұмсақ шөгінді топырақтан тұрады және су жолдары жиі өздерінің бағытын өзгертеді. Бұл, аймақтың төмен жатқандығына байланысты дауылды желдер қаупімен бірге, су тасқынының алдын алуда үлкен қиындықтар тудырды. Ляо өзені жүйесінің жағалау бөлігіндегі су тасқыны қаупі, әсіресе Даляо өзенінің сағасына жақын орналасқан және 2 миллион халқы бар Инкоу қаласына үлкен қауіп төндірді. 1958 жылы Вайляо өзенінің Лиуцзяньфандағы жоғарғы ағысы өзен инженерлік жобасы арқылы тоқтатылды, нәтижесінде Ляо өзенінен ағын су толығымен Шуантайзи өзеніне (2011 жылы "Ляо өзені" деп қайта аталды) бағытталды. Бұл Хун және Тайзи өзендерін Ляо өзені жүйесінен толығымен бөліп тастады. Сондықтан, 1958 жылдан бері Даляо өзені жүйесі өздерінің тәуелсіз су жүйесі болып саналады, ал Хун және Тайзи өзендері енді Ляо өзенінің салалары емес. Сонымен қатар, Вайляо өзенінің жоғарғы ағысы тоқтатылғандықтан, Ляо өзенінде енді тармақтар жоқ, демек, 1958 жылдан бастап Ляо өзені дельтасы техникалық тұрғыдан тоқтады. Алайда, термин Ляо өзенінің сол жағалауы мен Вайляо/Даляо өзенінің оң жағалауы арасындағы Панжин аймағын сипаттау үшін қолданылуда.

The Liao River is formed from the confluence of its two main tributaries, the Xiliao River from the west, and Dongliao River from the east. The western tributary resides entirely in Inner Mongolia, and is formed by the confluence of the Xar Moron River and the Laoha River at approximately 43° 25' N, 120° 45' E, before being reinforced by another tributary called the Xinkai River at its lower section. The eastern tributary arises in western Jilin Province, and goes through an S shaped course before meeting its counterpart near the junction region of Liaoning, Jilin and Inner Mongolia, approximately 42° 59' N, 123° 33' E.

The resultant river, the Liao River proper, then enters Liaoning Province and courses southwards through the Northeast China Plain, receiving numerous tributaries along the way. It makes a westward turn near Pingdingbao Town, Tieling County, and after receiving more tributaries, earns an infrequently used nickname Juliu River (巨流河, "giant stream river"). The Liao River will then course southwest until it reaches near the Liujianfang Hydrological Station (六间房水文站) at Tai'an County, and historically bifurcates into two distributaries, forming the Liao River Delta (辽河三角洲). The western distributary of the delta, originally smaller, was called the Shuangtaizi River (双台子河) until 2011, receives the tributary Raoyang River at Panjin's Panshan County before draining into the Liaodong Bay of the Bohai Sea west of Dawa County. The eastern distributary, originally the larger and the main body of lower Liao River, was called the Wailiao River (外辽河, "Outer Liao River"). The Wailiao River travelled southwards to pick up two large tributaries, the Hun River and Taizi River, at a confluence locally referred as the "Trident River" (三岔河), where it then adopted the new name Daliao River (大辽河, "Great Liao River") and drained into the Liaodong Bay just west of Yingkou. However, the Liao River Delta has a flat topography made up of soft sediment soil, with meandrous waterways that had a rich history of rerouting. This coupled with the risk of storm surges due to the region's low elevation, created a huge problem in flood control. This flood risk at the coastal section of the Liao River system was particularly threatening to Yingkou, a city immediately adjacent to the mouth of Daliao River and home to 2 million people. In 1958, the upriver of the Wailiao River at Liujianfang was blocked off via a river engineering project, redirecting the water flow from the Liao River proper entirely towards the Shuangtaizi River (which was renamed to simply the "Liao River" in 2011), effectively separating the Hun River and Taizi River from the Liao River system. Therefore, the Daliao River system is considered an independent water system of their own since 1958, and the Hun and Taizi River are no longer tributaries of the Liao River. Also, due to the Wailiao River's upstream flow being cut off, the Liao River no longer has any distributaries, therefore the Liao River Delta technically also ceased to exist from 1958 onwards, however the term remains in use to describe the area of Panjin between the Liao River's left bank and Wailiao/Daliao River's right bank.

Негізгі қосалқы өзендер

Силяо өзені (西辽河, "Батыс Ляо өзені"), тарихи түрде Хуан өзені (潢水) деп те аталады, Лиао өзенінің ең үлкен саласы болып табылады, және өзен алабынан ағып өтеді. Силяо өзені оңтүстік-батыстан ағып жатқан Лаоха өзені (老哈河) мен батыстан ағып жатқан Xar Moron өзені (西拉木伦河) қосылғаннан пайда болады, және бүкіл ұзындығы бойында Ішкі Моңғолия аумағында шығысқа қарай ағады. Ол төменгі ағысында үлкен саласы – Шинкай өзенімен (新开河) қосылады, ол Хинган тауларының оңтүстік-шығыс беткейлерін суландырады және Шуанляо қаласының солтүстігінде найзағайдан басқа уақытта жоғары ағысында құрғақ болады. Содан кейін оңтүстік-шығысқа бұрылып, Дунляо өзенімен (东辽河, "Шығыс Ляо өзені") қосылып, Лиао өзенін құрайды, бұл Лиаонин, Цзилинь және Ішкі Моңғолияның ортақ шекарасына жақын жерде болады. Дунляо өзені – Ляо өзенінің тағы бір ірі саласы, және өзен алабынан ағып өтеді, 88 саласы бар, олардың 23-і айтарлықтай үлкен. Оның бастауы Цзилинь провинциясындағы Донгляо округіне жақын төменгі тауларда орналасқан, мұнда оның жалпы ұзындығының 80% -ден астамы шоғырланған. Содан кейін Дунляо өзені қысқа батыс бағытымен Ляонин провинциясы арқылы өтеді, Цзилиньге солтүстікке бұрылады, содан кейін оңтүстік-батысқа бұрылып, Силяо өзенімен қосылады.

Бұрынғы қосалқы өзендер

Хун өзені (浑河, "лақты өзен"), тарихи түрде Кіші Ляо өзені (小辽水) немесе Шэнь өзені (沈水) деп те аталады, бұрын Ляо өзенінің Силяо өзенінен кейінгі екінші ірі саласы болды. Хун өзенінің көптеген салалары бар, олардың 31-інің су жиналатын алабынан артық. Ол Ляонин провинциясының ең көп халқы бар аймағы арқылы ағады, оның ішінде провинциялық астана және ең ірі қала (сондай-ақ бүкіл Солтүстік-Шығыс Қытайда), Шэньян, сондай-ақ 10-шы ірі қала, Фушунь. Өзен өзінің қазіргі атауын жылдам ағысы мен жоғары шөгінді мөлшерінен алды, бұл оның лайлы түсіне себеп болды. Хун өзенінің бастауы Цян тауларынан, Чанбай тауларының бір тармағынан басталады, онда өзен Налу өзені (纳噜水) немесе Қызыл өзен (红河) деп те аталады, және Дахуофан су қоймасына (大伙房水库) құяды, ол Шэньян, Фушунь, Ляоян, Аншан, Паньцзин, Инкоу және Далянь қалаларын ауыз сумен қамтамасыз етеді. Өзеннің орталық бөлігі Шэнь өзені деп аталды, ол солтүстіктегі Шэньян астанасына атау берді, ал төменгі бөлігі Клам өзені (蛤蜊河) деп аталады. 1958 жылға дейін Хун өзені Вайляо өзеніне қосылып, содан кейін Хайченг маңындағы Тайзи өзеніне құйды — үш өзеннің қосылған жері "Үштікен өзені" деп те белгілі болды — және Дзяляо өзенін құрады, ол Ляодун шығанасына құяды. Алайда 1958 жылы Инкоу маңындағы жағалау аймағындағы су тасқынының алдын алу мәселесін шешу үшін өзендік инженерлік жоба жүргізілді. Лиуцзяньфандағы Вайляо өзенінің жоғарғы ағысы бөгеттелді, Ляо өзенінің ағысы Шуантайзи өзеніне бұрылды, нәтижесінде Хун өзені мен Тайзи өзені Ляо өзені жүйесінің негізгі бөлігінен тиімді бөлінді. Сондықтан 1958 жылдан бері Хун және Тайзи өзендері өздерінің тәуелсіз өзен жүйесі болып саналады, енді олар Ляо өзенінің саласы емес. Тайзи өзені (太子河, "тақ мұрагерлік өзен"), тарихи түрде Янь өзені (衍水) немесе Лян өзені (梁水) деп те аталады, аңыз бойынша, Циньге қарсы күресте жеңіліске ұшырағаннан кейін Янның тәж мұрагері Данның соңғы панасы болған. Бұрын ол Ляо өзенінің үшінші ірі саласы болды, Тайзи өзенінің алабынан ағып, су жиналатын алабынан құятын. Хун өзені сияқты, Тайзи өзені де солтүстікке қарай параллель ағып, Оңтүстік Ляониннің маңызды ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік аймақтарынан өтеді, оның ішінде Бенси, Аншан және Ляоян қалалары бар. Өзінің бауыры - Хун өзені сияқты, Тайзи өзенінің де көптеген салалары бар, оның ішінде ең үлкендері - екі саланың қосылуынан пайда болған. Оның бастауы Бенси мен Фушунь арасындағы төбелі аймақтардан басталады және онда әйгілі Бенси су үңгірлері орналасқан. Хун өзені сияқты, Тайзи өзені де 1958 жылы Вайляо өзенінің жойылғанынан кейін Лиао өзенінің саласы емес.

Hun River (浑河, "muddy river"), historically also known as Little Liao River (小辽水) or Shen River (沈水)，was formerly the second largest tributary of Liao River after Xiliao River. Running and draining a basin of , the Hun River has numerous tributaries of its own, 31 of which has catchment area greater than It flows through the most populous area of Liaoning Province, including the provincial capital and largest city (also in the entire Northeast China), Shenyang, as well as the 10th largest city, Fushun. The river got its current name from the fast flow speed and high sediment load, which leads to its muddy appearance. The Hun River's headwaters arise from the Qian Mountains, a branch of the Changbai Mountains, where the river is also called Nalu River (纳噜水) or Red River (红河), and flows into the Dahuofang Reservoir (大伙房水库), which supplies drinking water to the surrounding cities of Shenyang, Fushun, Liaoyang, Anshan, Panjin, Yingkou and Dalian. The river's middle section was also called Shen River, which gave name to the capital city Shenyang to its north, and the lower section is also called Clam River (蛤蜊河). Before 1958, the Hun River joins the Wailiao River and then the Taizi River near Haicheng — the confluence of the three rivers was also known as "the Trident River" — to form the Daliao River which drains into the Liaodong Bay. However in 1958, a river engineering project was conducted to address flood control problem in the coastal area near Yingkou. The upriver of the Wailiao River at Liujianfang was blocked off, diverting the Liao River stream away towards the Shuangtaizi River, effectively separating the Hun River and Taizi River from the main body of Liao River system. Therefore since 1958, the Hun and Taizi River were considered an independent river system of their own, no longer being tributaries of the Liao River. Taizi River (太子河, "crown prince river"), historically also known as Yan River (衍水) or Liang River (梁水), was named according to the legend that it was the last site of refuge for Crown Prince Dan of Yan, who was fleeing from Qin conquest after the failed assassination attempt on the King of Qin. It was formerly the third largest tributary of the Liao River, running and draining a basin of The Taizi River, like the Hun River running parallel north of it, flows through some of the most important agricultural and industrial regions of southern Liaoning, including the cities of Benxi, Anshan and Liaoyang. Like its sister river, the Hun River, the Taizi River has numerous tributaries, including two largest ones of which it is formed from the confluence. Its headwaters arise from hill regions between Benxi and Fushun, and contains the famous Benxi Water Caves. Like Hun River, the Taizi River is no longer a tributary of Liao River since the obliteration of upstream Wailiao River in 1958.