Кіріспе
Ша́й та́рихы мы́ңдаған жылдар бойы са́н алуа́н мәдениеттерде таралды. Camellia sinensis ша́й өсі́мдігі шығыс Азияда өседі, және оның шығу тегі, ба́сқаша айтқанда, Қыта́йдың оңтүстік-батысы және Мьянманың солтүстігі шекарасындағы аймақтар бо́лып саналады. Ша́й ішу туралы ең алғашқы мәліметтер Қыта́йдың Ша́н әулеті кезеңіне да́ты келеді, сол кезде ша́й емдік мақсатта қолданылған. Ассам және қыта́й тұқымдарының морфологиялық айырмашылықтарына қатысты ботаниктер ша́йдың екі түрлі ботаникалық тегі болғанын ұзақ уақыт бойы дәлелдеді; алайда, статистикалық кластерлік талдау, бірдей хромосома саны (2n=30), оңай будандастырылуы, аралық будандардың әртүрлі түрлері және спонтанды полиплоидтар Камелия синенсистің бір ғана шығу тегін көрсетеді – Қыта́йдың Ю́ннань және Сы́чуань провинциялары, соны́мен қатар Мьянманың солтүстік бөлігі. Ю́ннань провинциясы "ша́йдың туған жері" деп танылған, яғни адамдар алғаш рет ша́й жа́пырақтарын жеудің немесе де́мдеудің ләзза́тты екенін а́нықтаған орын. Қыта́йдың Ю́ннань провинциясының Линча́н қалалық округіндегі Фэнци́н ауданында әлемдегі ең көне өсірілген ша́й ағашы бар деседі, оның жасы шамамен 3200 жыл. "Ша́й туралы әңгіме" кітабында айтылғандай, ша́й ішу б.з.д. 2 мы́ңжылдықта Ю́ннань провинциясында емдік сусын ретінде басталған бо́лжамдалады.
The history of tea spreads across multiple cultures over the span of thousands of years. With the tea plant Camellia sinensis native to East Asia and probably originating in the borderlands of southwestern China and northern Myanmar. One of the earliest accounts of tea drinking is dated back to China's Shang dynasty, in which tea was consumed as a medicinal drink. On morphological differences between the Assam and Chinese varieties, botanists have long asserted a dual botanical origin for tea; however, statistical cluster analysis, the same chromosome number (2n=30), easy hybridization, and various types of intermediate hybrids and spontaneous polyploids all appear to demonstrate a single place of origin for Camellia sinensis—the area including the Yunnan and Sichuan provinces of China, and northern part of Myanmar. Yunnan province has also been identified as "the birthplace of tea the first area where humans figured out that eating tea leaves or brewing a cup could be pleasant." Fengqing County in the Lincang City prefecture of Yunnan province in China is said to be home to the world's oldest cultivated tea tree, some 3,200 years old. According to The Story of Tea, tea drinking likely began in Yunnan province during the 2nd millennium BC as a medicinal drink.
Шығуы туралы аңыздар
Қытай аңызына қарағанда, император Шеннонг қол астындағыларының суды ішуден бұрын қайнату керек деген жарлығынан кейін, жаңа қайнатылған суды ішкен. Шамамен 2737 жыл шамасында, жақын маңдағы ағаштан бірнеше жапырақ суға түсіп, оның түсі мен дәмін өзгертті. Император осы сусынның дәмін татып, оның жағымды дәміне және емдік қасиеттеріне таң қалды. Аңыздың басқа бір нұсқасында император түрлі шөптердің, олардың кейбіреулері улы болатын, емдік қасиеттерін өзі сынап, шайдың оған қарсы дәрі болып табылатынын білгені айтылады. Шеннонг Лу Юдың "Сәй классикасы" атты белгілі ерте туындысында да еске алынады. Ұқсас қытай аңызында Шеннонг дәрілік шөптерді табу үшін түрлі өсімдіктердің жапырақтарын, сабақтарын және тамырларын шайнаған. Егер ол улы өсімдік жесе, уды бейтарап ету үшін шай жапырақтарын жейтін. Бұл аңыз Тан әулетінің кезінде пайда болған. Аңыз бойынша, Чан буддизмінің негізін қалаушы Бодхидхарма 9 жыл бойы қабырға алдында медитация жасағаннан кейін, шаршап ұйықтап қалған. Әлсіздігіне ашуланып оянғаннан кейін, ол қабақтарын кесіп тастады. Олар жерге түсіп, тамырланып, шай бұтасына айналды. Осы оқиғаның басқа нұсқасында Бодхидхарманың орнында Гаутама Будда болған.
Қытай
Қытай халқы мыңдаған жылдар бойы шай ішіп келеді. 2016 жылы табылған ең ерте физикалық дәлел, Сиань қаласындағы Хань императоры Цзиннің кесенесінен алынған. Бұл, Хань әулетінің императорлары б.з.д. 2-ғасырында шай ішкенін көрсетеді. Үлгілер, әсіресе массалық спектрометрия арқылы, Камелия туысына жататын шай екені анықталды, ал жазбаша мәліметтер одан да ертерек ішкенін көрсетеді. Хань әулетінің халқы шайды дәрі ретінде қолданған (бірақ шайды стимулятор ретінде алғаш рет қашан қолданғаны белгісіз). Қытайда шай ішудің ең ерте жазбалары бар, б.з.б. 10-ғасырға дейін сонатын деректер кездеседі. Хуаянг жылнамасында Сычуаньдағы Ба тайпасының Чжоу патшасына ту (шай) сыйлағаны жазылған. Ба мемлекеті мен оның көршісі Шу мемлекеті кейіннен Цинь империясымен басып алынды. 17-ғасырдың ғалымы Гу Янвудың "Ри Чжи Лу" (日知錄) кітабында жазғанынша: "Цинь мемлекеті Шуды басып алғаннан кейін ғана шай ішуді үйренді". Чай қайнату туралы алғашқы белгілі мәлімет Ван Баоның "Жас жігіт туралы келісімшарт" атты Хань әулетінің еңбегінде кездеседі, онда жас жігіттің міндеттеріне "чай қайнатып, ыдыстарды толтыру" және "Вуяннан шай сатып алу" кіреді. Чай өсіру туралы алғашқы жазба да осы кезеңге (Хань императоры Сюаньның Ганлу дәуірі) жатады, ол Чэнду маңындағы Менг тауында (蒙山) өсірілген. Тан және Цин әулеттері кезеңінде әр көктемде осы жерде өсірілген алғашқы 360 шай жапырағы императорға ұсынылған. Көк және сары шайлары, мысалы Мэндин Ганлу шайы, бүгінгі күнге дейін ізделіп табылады. 220 жылы Хуа Туоның "Ши Лунь" (食论) атты медициналық мәтінінде: "Ащы туды (шайды) үнемі ішу адамды жақсы ойлауға көмектеседі" деп жазылған. Чин әулетінің қолбасшысы Лю Кунның хатында да шай туралы айтылған. Алайда, 8-ғасырдың ортасына дейін, Тан әулеті кезінде, шай ішу көбінесе Оңтүстік Қытайда кең таралған. Аңыз бойынша, Лаоцзы қоғамның моральдық құлдырауына қайғырып, әулеттің құлауын сезініп, батысқа қарай, беймәлім аймақтарға сапар шеккен. Шекарадан өтіп бара жатып, ол Инь Си есімді кеден инспекторымен кездесіп, одан шай ішкен. Инь Си оны өзінің ілімдерін бір кітапқа жинауға шақырды, сонда болашақ ұрпақтар оның даналығынан пайда ала алады. Осылайша Лаоцзының сөздері жинағы "Дао Дэ Цзин" пайда болды. Бірақ, батыс елдері толығымен тотыққан қара шайды артық көреді, сондықтан жапырақтар одан да көп ашытылды. Сары шай Мин әулеті кезінде жасыл шай өндірісі кезінде кездейсоқ ашылған, себебі салғыштық салдарынан жапырақтар сары түске айналып, басқаша дәм берген. Қытайда шай өндіру, тарихи тұрғыдан алғанда, алыс және көбінесе қол жеткізу қиын аймақтарда жүргізілетін еңбекке толы процесс болды. Осыдан кейін шай жинау процесіне қатысты көптеген аңыздар пайда болды. Мысалы, көп жылдар бойы айтылып келе жатқан аңыз - маймылдар шай жинаған ауыл туралы. Аңыз бойынша, ауыл тұрғындары маймылдардың астында тұрып, оларды мазақтап, ашуландырады. Ашуланған маймылдар шай жапырақтарын жұлып, ауыл тұрғындарына лақтырады. Бүгінде осылай жиналған шай сатылады, бірақ сенімді сарапшылар мұны өз көзімен көрген жоқ, көптеген адамдар оның шындыққа сәйкес келмейтініне күмән келтіреді. Көптеген ғасырлар бойы коммерциялық мақсатта қолданылатын шай ағашы көбінесе бұта сияқты болған. "Маймыл жинаған шай" - бұл оның қалай алынғанының сипаттамасы емес, белгілі бір сорттардың атауы. 1391 жылы Хунгу императоры тек еріген шайды ғана "салық" ретінде қабылдауға жарлық шығарды. 16-ғасырдың соңына қарай, жапырақты шай бұрынғы торт және ұнтақ шай дәстүрін толыққанды алмастырды.
Жапония
Қытайдағы Суй әулеті кезінде буддалық монахтар Жапонияға шай әкелді. Шай қолдануы 6-шы ғасырда кеңірек тарады. Жапон дін қызметкерлері мен елшілер, Қытай мәдениетін үйрену үшін жіберілгенде, шайды Жапонияға әкелген соң, шай Жапониядағы дін өкілдерінің сусындарына айналды. Көне жазбаларда 805 жылы Сайчо (最澄) атындағы монах, ал 806 жылы Кукай (空海) атындағы тағы бір монах алғашқы шай тұқымдарын әкелгені көрсетілген. Император Сага (嵯峨天皇) шай өсімдіктерін өсіруге қолдау көрсеткен кезде, шай патшалық топтардың сусындарына айналды. Қытайдан тұқымдар әкелініп, Жапонияда өсіру басталды. 1191 жылы Дзен монахы Эйсай (栄西) Киотоға шай тұқымдарын әкелді. Шағын бөлігі Мёё Шонине монахқа сыйға беріліп, ол Удзи шайының негізі болды. Жапониядағы ең көне шайға арналған кітап – «Кисса Йоджоки» (喫茶養生記) – Эйсайдың еңбегі. Екі томдық кітап 1211 жылы Қытайға жасаған екінші және соңғы сапарынан кейін жазылды. Кітаптың алғашқы сөйлемі: «Шай – ең толыққанды психикалық және медициналық ем, ол адамның өмірін толығырақ және мәнді етуге қабілетті». Эйсай шай ішуді Хэйан кезеңінен кейін саяси беделге ие болған самурайлардың қатарына енгізуде де маңызды рөл атқарды. Жасыл шай Жапониядағы білімді адамдардың күнделікті сусындауына айналды – әдептілер мен буддалық дін өкілдері үшін бірдей. Шай өндірісі өсіп, шайға қолжетімділік артты, бірақ ол әлі де көбінесе жоғары топтардың бағындағы құрылысы болды. 15-шы ғасырда буддалықтар шай рәсімін Қытайдан әкеліп, оны жартылай діни әлеуметтік дәстүр ретінде қалыптастырды. Қазіргі шай рәсімі бірнеше ғасыр бойы Зен буддалық монахтарының күшті ықпалымен, Сен но Рикю (千 利休) монахтың басшылығымен дамыды. Шындығында, сусынның өзі де, онымен байланысты рәсімдер де феодалдық дипломатияда маңызды рөл атқарды. 1738 жылы Соэн Нагатани жапондық сенчаны (煎茶) жасады, яғни әдепкіде қайнатылған жасыл шайды. Бүгінде ол Жапониядағы ең танымал шай түрі. Аты шатастыруға болмайды, себебі сенча енді қайнатылмайды. Қазіргі кезде сенчаны жапырақтарын ыстық суға салу арқылы дайындаса да, бұрын олай болмаған. Алғашқыда сенчаны жапырақтарын қазанға салып, қысқа уақытқа қайнатып дайындаған. Содан кейін сұйықтықты ыдыстарға құйып, дастарқанға қойған. 1835 жылы Кахеи Ямамото гиокуроны (玉露) жасады, яғни «күн нұрынан қорғалған шайды», шай жинауға дейінгі апталарда шай ағаштарын көлеңкелеу арқылы. 20-шы ғасырда жасыл шайды машинамен өндіру енгізіліп, қолмен жасалған шайдың орнын баса бастады.
Корея
Ата-баба құдайына шай сыйлау туралы алғашқы тарихи жазба 661 жылы Геумгван Гайя патшалығының негізін қалаушы патша Суроның рухына шай тарту рәсімі өткізілгенін көрсетеді. Горё әулетінің (918–1392) жазбаларында будда ғибадатханаларында құрметті монахтардың рухтарына шай ұсынылғаны айтылады. Жосон әулеті (1392–1910) кезінде патшалық И әулеті мен аристократия қарапайым рәсімдерде шай қолданған. "Күндізгі шай рәсімі" күнделікті өткізілетін дәстүрлі рәсім болса, "Арнайы шай рәсімі" белгілі бір жағдайлар үшін арналған. Жосон әулетінің соңына қарай, қара халық та бұл үрдіске қосылып, ата-бабаларға арналған рәсімдерде шай қолдана бастады, бұл Чжу Сидің отбасылық рәсімдері туралы мәтініне негізделген қытай үлгісімен байланысты болды. Тас ыдыстар жиі қолданылса, керамика жиірек кездесетін, көбінесе провинциялық пештерде жасалған. Порцелан сирек, ал императорлық порцеланның үстіндегі айдаһар суреті ең сирек кездесетін болды. Шай рәсімдерінде алғаш қолданылған шай түрлері – қытайдағы ескі пуэр шайымен тең келетін, қатты сығылған қара шай торттары еді. Бірақ будда монахтары шай өсімдіктерін Кореяға әкелгеннен кейін, елге нәзік шайлар мен шай рәсімі енгізілді. Көбінесе "Jakseol (작설, 雀舌)" немесе "Jungno (죽로, 竹露)" жасыл шайы ұсырылады. Дегенмен, "Byeoksoryeong (벽소령, 碧宵嶺)", Cheonhachun (천하춘, 天下春), Ujeon (우전, 雨前), Okcheon (옥천, 玉泉) сияқты басқа да шайлар, сондай-ақ жергілікті хризантема шайы, бие қауын жапырағы шайы немесе жусан шайы жылдың әртүрлі мезгілдерінде ұсынылуы мүмкін.
Әлемдік кеңейту
Батыстық жазуда шай туралы ең алғашқы мәлімет араб саяхатшысының айтуынша, 879 жылдан кейін Кантон қаласының негізгі кіріс көзі тұз және шай салығы болған. Марко Поло 1285 жылы қытайлық қаржы министрінің шай салығын өзбеткей түрде арттырғаны үшін қызметтен алынғанын жазған. 1557 жылы Португалия Макаода сауда портын ашты, содан кейін қытайдың "ча" сусындары туралы ақпарат жылдам тарады, бірақ олар үлгілер әкелгені туралы ешқандай мәлімет жоқ. 17 ғасырдың басында Голланд Ост-Инд компаниясының кемесі Қытайдан Амстердамға алғашқы жасыл шай жапырақтарын жеткізді. 1636 жылы шай Францияда белгілі болды. 1648 жылы Парижде шай қысқа мерзімге танымал болды. Ресейде шай тарихы да 17 ғасырға дейін жетеді. Қытай 1618 жылы алғаш рет патша Михаил I-ге шайды сыйлық ретінде ұсынды. Ресей елшісі сусынды татып көрді, бірақ оған ұнамай, ұсыныстан бас тартты, бұл шайдың Ресейге енуін елу жылға кешіктірді. 1689 жылға қарай, Қытайдан Ресейге жүздеген түйелермен бір жылдық сапар жасап, шай әкеліне бастады, сол кезде ол өте құнды тауар болды. 1657 жылы шай неміс дәріханаларында пайда болды, бірақ Остфризланд сияқты жағалау аймақтарынан басқа ешқандай құрметке ие болмады. Чай алғаш рет 1650 жылдары Англияда пайда болды, ол кофеханалар арқылы таныстырылды. Содан кейін ол Америка және басқа британдық колонияларға тарады.
Португалия мен Италия
Еуропаға шайды алғаш рет итальяндық саяхатшы Джованни Баттиста Рамузио әкелді, ол 1555 жылы «Voyages and Travels» атты еңбегін жариялады, онда шайды «Chai Catai» деп атап, оған еуропалық алғашқы сілтеме берілген; оның мәліметтері Аден шығанағы, Йемен және Сомали аймандарынан алынған екінші қол есептерге негізделген. 16 ғасырда португал дін қызметкерлері мен саудагерлері Қытайда шаймен алғаш рет танысты. 1516 жылы португал кемелері алғаш рет Қытайға жетті, ал 1560 жылы португал миссионері Гаспар да Круз қытай шайы туралы алғашқы португалдық жазбаны жариялады; 1565 жылы португал миссионері Луи Алмейда Жапониядағы шай туралы алғашқы еуропалық жазбаны жариялады.
Үндістан
Қытайдың шайға монополиясын бұзу үшін ағылшындар алғаш рет Үндістанға шайды коммерциялық мақсатта енгізді. Британдықтар қытай тұқымын, сондай-ақ қытайлық егу және өсіру технологияларын пайдаланып, экспортқа шай өсіруге келісетін кез келген еуропалыққа Ассамда жер ұсыну арқылы шай өнеркәсібін құрды. Британдықтар келгенге дейін бұл өсімдік медициналық мақсатта қолданылған болуы мүмкін. Кейбір деректерде Санживани өсімдігі Үндістанда шайды қолданудың алғашқы тіркелген мысалы ретінде келтіріледі. Алайда, ғылыми зерттеулер Санживани өсімдігінің шын мәнінде басқа өсімдік екенін және шаймен байланысы жоқ екенін көрсетті. Сингфо және Хамти тайпалары 12 ғасырдан бері шай ішетінін мәлімдейді. Дегенмен, Үндістанда шайдың коммерциялық өндірісі Британдық Шығыс Үндістан компаниясы келгенге дейін басталмады, сол кезде кең аумақтар жаппай шай өндіруге айналдырылды. Қытай сорты Сикким, Дарджилинг және Кангра шайлары үшін қолданылса, Ассам сорты, Ассамның жергілікті сорттарынан жасалған клондар, басқа жерлерде қолданылды. Британдықтар Үндістанда және Цейлонда (Шри-Ланка) коммерциялық шай плантацияларын құрды: "1824 жылы Бирма мен Ассам арасындағы төбелерде шай өсімдіктері табылды. Британдықтар 1836 жылы Үндістанға, ал 1867 жылы Цейлонға (Шри-Ланка) шай өсіруді енгізді. Бастапқыда олар Қытайдан тұқымдарды пайдаланды, бірақ кейіннен Ассам өсімдігінің клондарынан тұқымдар қолданылды". Соңғы онжылдықтарға дейін тек қара шай ғана өндірілді, көбінесе Үндістанда, Канградан (қазіргі Химачал-Прадеш) басқа, ол Орталық Азияға, Ауғанстанға және көрші елдерге экспорттау үшін жасыл шай өндірді. Үндістан шамамен бір ғасыр бойы ең ірі шай өндіруші болды, бірақ 21 ғасырда Қытай оны басып озды. Үндістандық шай компаниялары британдық Lipton, Tetley, Twinings және Typhoo брендтері сияқты көптеген шетелдік кәсіпорындарды сатып алды. 1657 жылы "тұт және кофе сатушы" Томас Гарвей Лондонның Exchange Alley-дегі үйінде алғаш рет шай сата бастады, бір фунтқа 16-дан 50 шиллингке дейін сауда жасады. Сол жылы шай Лондон кофеханасының баға тізімінде тіркелді, ал 1658 жылы шай туралы алғашқы жарнама пайда болды. Алғашқы импорт Амстердам арқылы немесе шығыстан келген кемелермен келген теңізшілер арқылы контрабандалық жолмен әкелінген болуы мүмкін, ол 1801 жылға қарай жылына 24 миллион фунтқа дейін өсті. 1720 жылдарға қарай қара шайдың бағасы төмендеп, жасыл шайдан басымдық алды, ал британдықтар шайға қант пен сүт қоса бастады, бұл Қытайда жасалмаған әдет. 1690-1750 жылдар аралығында шай импорты мен сатылымының өсуі қант импорты мен сатылымының өсуімен тығыз байланысты: британдықтар тек шай ғана емес, тәтті шай ішетін. Шай саудасы үшін күміс төленуі керек еді, және осы кездегі шай саудасын сынағандар күмістің жоғалуынан Британия байлығына келтірілген зиянды көрсетіп, айыптады. Қытайға қарсы соғыс жүргізу Британияның тактикасы болғанымен, ол Үндістанды шай өсіру үшін де пайдалана бастады. Қытайдан шай өсімдіктері контрабандалық жолмен әкелінгеннен кейін Дарджилинг, Ассам және Цейлон сияқты аймақтарда плантациялар құрылды. Қытай шайына тәуелділікті жою мақсатымен Шығыс Үндістан компаниясы шотланд ботанигі Роберт Фортунды Қытайға шай өсімдіктерін сатып алып, Үндістанға әкелу үшін жіберді. Фортунның Үндістанның солтүстік-батыс провинцияларына әкелген қытайлық шай өсімдіктерінің көпшілігі, Үндістандағы орналасқан бақшаларда сақталған бірнеше өсімдіктерді қоспағанда, қырылды. Британдықтардың күшті, қою шай демалысын ұнатқаны және оның Үндістандағы шай өсімдігінің (Camellia sinensis var. assamica) жергілікті сорттарынан жасалғаны анықталғандықтан, ол өндіріс дамуы үшін маңыздырақ болды. Алайда, Қытайдан әкелінген технология мен білім Ассам мен Шри-Ланкадағы Үндістанның шай өнеркәсібінің гүлденуіне үлкен үлес қосты. 1940 жылдан 1952 жылға дейін шай рационированиеленді, бірақ кофеден босатылды. Шай Британияның әлемдік саудасында маңызды рөл атқарды, 18 ғасырдың соңында Британияның әлемдік үстемдігіне ықпал етті. Бүгінгі күні шай бүкіл әлемде "британдықтардың" символы ретінде қарастырылады, сонымен қатар кейбір адамдар үшін ескі британдық колонизацияның символы болып табылады. 1993 жылдан 2008 жылға дейін американдық арнайы шай нарығы төрт есеге өсті, қазіргі күні жылына 6,8 миллиард долларға бағаланады. Осы кезеңде арнайы шай дүкендері мен бөлшек сауда орындары да көбейді. Канадалықтар британдық отарлау кезеңінен бастап екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көп шай ішкен, содан кейін американдық көршілері сияқты көбірек кофе іше бастады. 1990 жылдары канадалықтар кофе орнына көбірек арнайы шайлар сатып ала бастады. Оңтүстік Америкада Бразилиядағы шай өндірісі елдің Португалиядағы тарихына, жапон иммигранттарының күшті болуына және Аргентинаның йерба матэ мәдениетіне байланысты мықты тамырларға ие. Бразилия 1980 жылдарға дейін шайды көп өндірді, бірақ соңғы онжылдықтарда өндіріс азайды.
"In 1824 tea plants were discovered in the hills along the frontier between Burma and Assam. The British introduced tea culture into India in 1836 and into Ceylon (Sri Lanka) in 1867. At first they used seeds from China, but later seeds from the clonal Assam plant were used." Only black tea was produced until recent decades mostly in India, except in Kangra (present day Himachal Pradesh) which produced green tea for exporting to central Asia, Afghanistan and neighboring countries. India was the top producer of tea for nearly a century but was displaced by China as the top tea producer in the 21st century. Indian tea companies have acquired a number of iconic foreign tea enterprises including British brands Lipton, Tetley, Twinings and Typhoo. In 1657, Thomas Garway, a "tobacconist and coffee man" was the first to sell tea in London at his house in Exchange Alley, charging between 16 and 50 shillings per pound. The same year, tea was listed as an item in the price list in a London coffee house, and the first advertisement for tea appeared in 1658. It is probable that early imports were smuggled via Amsterdam or through sailors arriving on eastern boats. which grew to 24 million pounds per year by 1801. Regular trade began in Canton (now Guangzhou), By the 1720s black tea overtook green tea in popularity as the price dropped, and early on British drinkers began adding sugar and milk to tea, a practice that was not done in China. The escalation of tea importation and sales over the period 1690 to 1750 is mirrored closely by the increase in importation and sales of cane sugar: the British were not drinking just tea but sweet tea. Tea had to be paid in silver bullion, and critics of the tea trade at this time would point to the damage caused to Britain's wealth by this loss of bullion. While waging war on China was one of Britain's tactics, it also began to use India for growing tea. After tea plants were smuggled out of China, plantations were established in areas such as Darjeeling, Assam, and Ceylon. As an attempt to circumvent its dependence on Chinese tea, the East India Company sent Scottish botanist Robert Fortune to China to purchase and bring out of China tea plants, which were then taken to India. With the exception of a few plants which survived in established Indian gardens, most of the Chinese tea plants Fortune introduced in the north western provinces of India perished. Due to the British preference and fashion for a strong dark tea brew, which was discovered to be best made from the native varieties of tea plant in India Assam subspecies (Camellia sinensis var. assamica), it proved more important for the development of production there. However the technology and knowledge that was brought from China was instrumental in the later flourishing of the Indian tea industry in Assam and Sri Lanka. From 1940 to 1952 tea was rationed but coffee was exempted. Tea remained very important in Britain's global trade, contributing in part to Britain's global dominance by the end of the 18th century. To this day tea is seen worldwide as a symbol of 'Britishness', but also to some, as a symbol of old British colonialism. The American specialty tea market quadrupled in the years from 1993 to 2008, now being worth $6.8 billion a year. Specialty tea houses and retailers also started to pop up during this period. Canadians were big tea drinkers from the days of British colonisation until the Second World War, when they began drinking more coffee like their American neighbors to the south. During the 1990s, Canadians begun to purchase more specialty teas instead of coffee. In South America, the tea production in Brazil has strong roots because of the country's origins in Portugal, the strong presence of Japanese immigrants, and because of the influences of Argentina's yerba mate culture. Brazil had a big tea production until the 1980s, but it has weakened in the past decades.
Австралия
Австралияның аборигендері лептосперм өсімдігінен дайындалған тұнбаны ішкен. Австралияға келгенде капитан Кук аборигендердің оны ішкенін көріп, оны шай деп атады. Бүгінде бұл өсімдік "ти ағашы" деп аталады. Британдық отарлау арқылы шай Австралияға енгізілді. Шындығында, 1788 жылы алғашқы флот кемесінде шай болған. 1884 жылы Каттен ағайындары Австралиядағы алғашқы коммерциялық шай плантациясын Квинсленд штатының солтүгіндегі Бингил-Бейде құрды – Nerada Tea. 1883 жылы Альфред Бушелл Квинслендте Австралиядағы алғашқы шай дүкенін ашты. 1899 жылы Бушеллдің ұлдары кәсіпорны Сиднейге көшіріп, коммерциялық шай сатуды бастады, соның нәтижесінде Австралияның алғашқы коммерциялық шай сатушы компаниясы – Bushell's Company құрылды. 2000 жылы Австралия жыл сайын 14 000 тонна шай тұтынды. Австралиядағы шай өндірісі өте шағын және негізінен Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Квинслендтің солтүгінде шоғырланған. Австралияда өндірілетін шайдың басым бөлігі қара шай, бірақ Виктория штатының Альпілік аңғарлар аймағында шағын көлемде жасыл шай да өндіріледі.
Шри-Ланка
Шри-Ланка жоғары сапалы шайымен әйгілі және Қытай, Үндістан және Кениядан кейін әлемдегі төртінші ірі шай өндіруші ел болып табылады, халықаралық нарықтағы өндірістің 9 пайызы осы елге тиесілі. Шай өсірілетін жалпы жер көлемі шамамен 187 309 гектарға бағаланған. Британдықтар құрған шай плантациялары бастапқыда 1960 жылдары үкіметке өткен, бірақ кейін жекешелендіріліп, қазір әрқайсысы бірнеше егістікке немесе шай плантациясына ие плантациялық компаниялармен басқарылуда. Цейлон шайы өсірілетін аймақтың географиялық орналасуына байланысты үш топқа бөлінеді: Upcountry (Жоғарғы Жер), Mid country (Орта Жер) және Low country (Төмен Жер).
Африка
13 ғасырда Қытайдың Мин әулетімен екіжақты сауда қатынастарын орнатқан Сомалидің Ажуран империясы өздерімен бірге көптеген тауарларды, оның ішінде шайды да әкелді. Африка соңғы онжылдықтарда шай өндірісін күрт арттырды, оның көп бөлігі Еуропа мен Солтүстік Америкаға экспортталады, көбінесе экспорттаушы нарықтардағы шай компанияларына тиесілі ірі шаруашылықтарда өндіріледі. Өндірістің дерлік барлығы – бұл жаппай нарыққа арналған қарапайым шайлар, олар ұғып-жарып, бұралау әдісімен өңделеді.