Кіріспе

Өсімдік материалдарын ыстық суға салу арқылы немесе қайнату арқылы жасалған сусындар.

Шөп шайлары, сондай-ақ шөптен жасалған тұрымдықтар және сирек жағдайда тизан деп аталады (Ұлыбритания мен АҚШ /tɪˈzeɪn/, АҚШ-та сондай-ақ /tɪˈziːn/), шөптер, дәмдеуіштер немесе басқа өсімдік материалдарын ыстық суға салу немесе қайнату арқылы жасалады; олар әдетте нағыз шай (Camellia sinensis) қамтымайды. Көбінесе шөп шайы немесе қарапайым "шай" термині барлық шөп шайларына сілтеме ретінде қолданылады. Шай/тұрымдыққа қолданылатын көптеген шөптер дәрілік өсімдіктерде де қолданылады. Кейбір шөп қоспаларында нағыз шай бар (мысалы, үнді классикалық масала шайы). "Шөп" термині көбінесе осы сусындарды нағыз шайдан (мысалы, қара, жасыл, ақ, сары, улун) ажырату үшін қолданылады, олар шай өсімдігі Camellia sinensis-тің өңделген жапырақтарынан дайындалады. Нағыз шайдан айырмашылығы, көптеген тизандарда табиғи кофеин болмайды (бірақ шайдан кофеинді алып тастауға болады, оны өңдеуге болады). Дегенмен, кейбір өсімдіктерде кофеин немесе теобромин, кокаин немесе эфедрин сияқты басқа да стимуляторлар бар. Ал кейбіреулері керісінше, ұйқы беретін әсерге ие. Мате (ерба мате) және ройбос (қызыл бұта) сияқты белгілі бір тұрымдықтардың өз атаулары бар.

Тарих

Камелия синезис, шай өсімдігі, шамамен 2100 жылдан бері өсіріліп келеді. Бұл өсімдік Theaceae тұқымдасына жатады және оның тегі Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін жетеді.

Этимология

Кейбір адамдар "тизан" термині "дәрілік шәй" немесе "шөп шайы" дегеннен дұрыс деп санайды, тіпті соңғысын жаңылыстыратындық деп есептейді. Бірақ көптеген сөздіктерде "шай" сөзі тек шай өсімдігіне ғана емес, басқа да өсімдіктерге және олардан жасалған сусындарға да қолданылатыны жазылған. Дегенмен, "дәрілік шәй" термині кеңінен танымал және "тизаннан" әлдеқайда жиі қолданылады.

Құрамы

Өсімдік шайларын жаңа немесе кептірілген гүлдер, жемістер, жапырақтар, тұқымдар немесе тамырлардан дайындауға болады. Оларды дайындау үшін, өсімдік бөліктеріне қайнаған су құйып, бірнеше минутқа демдеп қояды. Содан кейін шөп шайын сүзіп, қалауынша тәттілендіріп, ішкілік ретінде ұсынады. Көптеген компаниялар мұндай демдемелерге арналған шөп шай қаптарын шығарады.

Денсаулыққа қауіп төндіреді

Өсімдіктерден жасалған шайдың көпшілігі тұрақты түрде ішуге қауіпсіз болса да, кейбір шөптердің уытты немесе аллергиялық әсерлері болуы мүмкін. Ең үлкен алаңдау тудыратын себептер: Comfrey (сиырқарағай), құрамында бауырға ұзақ қолданудан зиян келтіруі мүмкін алкалоидтар бар, әсіресе жүктілік кезінде немесе тағайындалған дәрілер қабылдағанда қолдануға ұсынылмайды; Comfrey (сиырқарағай) ауызға алуға ұсынылмайды. Лобелия (көк жусан) құрамында алкалоидтар бар және дәстүрлі медицинада темекі татуды тоқтату үшін қолданылады, бірақ көп мөлшерде ауру, құсу немесе бас айналуына себеп болуы мүмкін. Өсімдіктерден жасалған шайлар әр адамға әр түрлі әсер етеді, және бұл жағдайды дұрыс анықтамау мәселесі одан әрі күрделендіреді. Мысалы, өлімге алып келетін түлкілік қолғапты (наперстянка) әлдеқайда зиянсыз (бірақ бауырға салыстырмалы түрде уытты) Comfrey (сиырқарағай) деп жаңылыстыруға болады. Улы өсімдіктерді қолданбауға көңіл болу керек. АҚШ-та өсімдіктерден жасалған шайлардың тиімділігін растайтын ешқандай талап қойылмайды, бірақ олар техникалық тұрғыдан азық-түлік ретінде қарастырылады және олардың тұтынуға қауіпсіз болуын талап етеді. Жемісті немесе жеміс дәмді шай көбінесе қышқыл болады, сондықтан тіс эмалінің тозуына себеп болуы мүмкін.

Өсімдіктер мен дәрілік заттардың өзара әсері

Өсімдіктер мен жемістерде кездесетін кейбір фитохимиялық заттар басқалармен және рецептісіз немесе рецепт бойынша берілетін дәрілермен жағымсыз әсерлесе алады, мысалы, денедегі олардың метаболизміне әсер ету арқылы. Денедегі цитохром P450 фермент кешенінің жұмысын тежейтін немесе күшейтетін шөптер мен жемістер дәрінің қауіпті түрде тиімсіз болуына немесе сіңірілген дозасын уытты деңгейге дейін арттыруына себеп болуы мүмкін. Дәрілік өсімдіктер мен дәрілердің жағымсыз өзара әрекеттесуінің ең белгілі мысалдары – грейпфрут және сен-Жоан шөптері, олар Paxlovid және ауызға қабылданатын контрацептивтер сияқты бірнеше дәрілермен бірге қолдануға қарсы көрсетіледі, бірақ басқа да шөптер CYP ферменттері отбасына әсер етеді, дәрілік өсімдіктер мен дәрілердің өзара әрекеттесуін көрсетеді.

Ластану

Өсімдік құрамының көзіне байланысты, шөп шайлары, кез келген егін сияқты, пестицидтермен немесе ауыр металдармен зарарлануы мүмкін. Наитани және Каккар (2004) былай деді: "Барлық шөптен жасалған препараттар тұтынушылардың белгілі нейротоксикалық пестицидтерге ұшырау қаупінен қорқуын басу және осы өнімдерді жаһандық деңгейде қабылдауға көмектесу үшін токсикалық химиялық қалдықтарға тексерілуі керек".

Жүктілік кезінде

Жоғарыда айтылған, барлық адамдарға зиянды заттардан өзге, бірнеше дәрілік шөптер түсік түсіруге әкелуі мүмкін деп саналады, және жүкті адам оларды қолданса, түсік болуы мүмкін. Бұларға мускат жаңғағы, маце, папайя, ащы бақақ, вербена, шафран, тайғақ терек және мүмкін гранат сияқты кең таралған ингредиенттер жатады. Сонымен қатар, сирек кездесетін шөптер де бар, мысалы, шалфей, рута, пеннирояль, жабайы сәбіз, көк кохош, танзи және савин.