Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шай дайындаудың рәсімдік түрі
Ritualized form of making tea
Шай рәсімі – Шығыс Азиядағы Синосферада жүзеге асырылатын, шай (茶 cha) дайындау және ұсынудың рәсімдік тәжірибесі. Қытайдан шыққан түпнұсқа термин, сөзбе-сөз "шай жолы", "шайға арналған әдеп немесе шай рәсімі" немесе "шай өнері" деп аударылады. Бұл мәдени шара шайды рәсімдік түрде дайындау және ұсынуды қамтиды. Корея, Вьетнам және Жапонияның шай мәдениеті ежелгі және ортағасырлық дәуірлерде Қытайдың шай мәдениетінен шабыттанды, әсіресе 8-ші ғасырдан бастап буддалық монахтар мен ғалымдардың шай өсімдігін Қытайдан Кореяға, Вьетнамға және Жапонияға сәтті жеткізгеннен кейін. Мұндай рәсімдерде қолданылатын барлық рәсімдер, құралдар, қимыл-қозғалыстар жиынтығын да шай мәдениеті деп атауға болады. Осы шай рәсімдері мен ырымдарының бәрінде "күнделікті өмірдің қарапайым жағдайлары арасындағы әдемілікке құрмет көрсету", сондай-ақ мәдениет, ішкі рухани мазмұн, қарапайымдық, ұстамдылық және қарапайымдық бар, бұл "барлық өнерлердегідей, көркем жасандылық, абстрактілік, символизм және формализм" белгілі бір деңгейде көрінеді. Ең қарапайым деңгейде, Шығыс Азия шай рәсімдері – ең жақсы дәмді алу үшін жетілдірілген процесте шай дайындаудың ресми тәсілі. Бұл тақырыптағы тарихи классикаға 8-ші ғасырдағы қытайлық "Шай классигі" (茶经 Chájīng) және 12-ші ғасырдағы қытайлық "Шай туралы трактат" (大观茶论 Dàguān Chálùn) кітабы жатады.
Tea ceremony is a ritualized practice of making and serving tea (茶 cha) in East Asia practiced in the Sinosphere. The original term from China , literally translated as either "way of tea", "etiquette for tea or tea rite", or "art of tea" among the languages in the Sinosphere, is a cultural activity involving the ceremonial preparation and presentation of tea. Korean, Vietnamese and Japanese tea culture were inspired by the Chinese tea culture during ancient and medieval times, particularly after the successful transplant of the tea plant from Tang China to Korea, Vietnam and Japan by traveling Buddhist monks and scholars in 8th century and onwards. One can also refer to the whole set of rituals, tools, gestures, etc. used in such ceremonies as tea culture. All of these tea ceremonies and rituals contain "an adoration of the beautiful among the sordid facts of everyday life", as well as refinement, an inner spiritual content, humility, restraint and simplicity "as all arts that partake the extraordinary, an artistic artificiality, abstractness, symbolism and formalism" to one degree or another. At the very rudimentary level, East Asian tea ceremonies are a formalized way of making tea, in a process that has been refined to yield the best taste. Historical classics on the subject include the 8th century Chinese monograph The Classic of Tea (茶经 Chájīng) and the 12th century Chinese book Treatise on Tea (大观茶论 Dàguān Chálùn).
Қытай
Қытайда шай үйі (茶室 cháshì, 茶館 cháguăn немесе 茶屋 cháwū) дәстүрлі түрде кофеханаға ұқсас, бірақ кофе орнына шай ұсынады. Адамдар шайханаларда әңгімелесіп, араласып, сянчжи немесе Го (вейчи) ойнап, шай ішеді, ал жастар кездесу үшін шайханаларды жиі таңдайды.
In China, a tea house (茶室 cháshì, 茶館 cháguăn or 茶屋 cháwū) is traditionally similar to a coffeehouse, albeit offering tea rather than coffee. People gather at tea houses to chat, socialize, play xiangqi or Go (weiqi), and enjoy tea, and young people often meet at tea houses for dates.
Жапония
Жапон дәстүрінде шай үйі әдетте жапондық шай рәсімдерін өткізу үшін салынған шашицу (茶室) деп аталатын жеке құрылысты білдіреді. Бұл құрылымның өзі және әсіресе ішіндегі шай рәсімі өтетін бөлме (茶室) деп аталады, ал оның кіреберісі роджи (露地) деп аталады. Шашицу деп аталатын архитектуралық кеңістік эстетикалық және рухани толықтық үшін жасалған. Жапонияда шай рәсімі екі принциптің – саби (寂) және ваби (侘) үйлесімінен тұрады. "Ваби" адам өмірінің ішкі, рухани жағын көрсетеді. Оның бастапқы мағынасы – тыныш, қарапайым талғам немесе "кішіпейілділік, ұстамдылық, қарапайымдық, табиғатқа жақындық, тереңдік, жетілмеушілік және асимметриямен сипатталатын" және "жарнамасыз, әшекейсіз заттар мен кеңістікті бағалайтын, материалдарға уақыт пен күтімнің нәтижесінде берілген жұмсақ сұлулықты тойлайтын" нәрсе. Ал "саби" өмірдің сыртқы, материалдық жетілмеушілігін, сондай-ақ заттардың бастапқы табиғатын көрсетеді. Дзен буддизмі шай рәсімінің қалыптасуына әсер еткен. Жапондық шай рәсімінің негізгі элементтері – табиғатпен үйлесім, өзін-өзі жетілдіру және ресми немесе бейресми ортада шай ішу. Жапондық шай рәсімі "өзгерту тәжірибесі" ретінде дамыды және өзінің эстетикасын, әсіресе "сабис" және "вабис" принциптерін қалыптастыра бастады. Бос ешнәрселікке түсіну рухани оянудың ең тиімді жолы деп есептелді, ал жетілмеушілікті қабылдау – біздің өзімізді бағалауға, қазіргі күйімізде қадірлеуге шақыратын ескерту, "сатори" немесе ағартуға жасалған алғашқы қадам. Чай ішу медитацияға көмек ретінде, болжам жасауда, рәсімдерде және өнерді білдіруде қолданылады. Жапондық шай бағы Муромачи кезеңінде (1333–1573) және Момояма кезеңінде (1573–1600) жапондық шай рәсімі, яки чадо (茶道) үшін құрылды. Бақтың стилі шайханаға апаратын жол – роджиден атауын алды, ол келушіні рәсімге дайындалу үшін ойға шолу жасауға шақыруға тиіс. Сыртқы бақта қонақтар кіруді күтетін қақпасы және жабық галереясы бар. Содан кейін олар ішкі баққа өтеді, онда шайханаға кірмес бұрын, қолдарын жуып, ауыздарын шаяды, дәл синтаизм ғибадатханасына кіргендегідей. Жол әрқашан ылғалды және жасыл болуы керек, таулы жол сияқты көрінуі үшін, және келушінің ойын алаңдататын жарқын гүлдер болмайды. Ертедегі шайханаларда терезелер болмаған, бірақ кейінгі шайханаларда баққа ашылатын қабырғасы бар.
In Japanese tradition a tea house ordinarily refers to a private structure called a chashitsu (茶室) designed for holding Japanese tea ceremonies. This structure and specifically the room in it where the tea ceremony takes place is called (茶室) with its entrance called a roji (露地). The architectural space called chashitsu was created for aesthetic and intellectual fulfillment. In Japan, a tea ceremony is a blend of two principles, sabi (寂) and wabi (侘). "Wabi" represents the inner, or spiritual, experiences of human lives. Its original meaning indicated quiet or sober refinement, or subdued taste "characterized by humility, restraint, simplicity, naturalism, profundity, imperfection, and asymmetry" and "emphasizes simple, unadorned objects and architectural space, and celebrates the mellow beauty that time and care to impart to materials." "Sabi," on the other hand, represents the outer, or material imperfection of life, also the original nature of things. Zen Buddhism has been an influence in the development of the tea ceremony. The elements of the Japanese tea ceremony are the harmony of nature and self cultivation and enjoying tea in a formal and informal setting. The Japanese tea ceremony developed as a "transformative practice", and began to evolve its own aesthetic, in particular, that of "sabis" and "wabis" principles. Understanding emptiness was considered the most effective means to spiritual awakening while embracing imperfection was honored as a healthy reminder to cherish our unpolished selves, here and now, just as we are – the first step to "Satori" or Enlightenment. Tea drinking is used as an aid to meditation, for assistance in fortune telling, for ceremonial purposes and in the expression of the arts. The Japanese tea garden was created during the Muromachi Period (1333–1573) and Momoyama Period (1573–1600) as a setting for the Japanese tea ceremony, or chadō (茶道). The style of the garden takes its name from the roji, or path to the teahouse, which is supposed to inspire the visitor to meditate to prepare him for the ceremony. There is an outer garden, with a gate and covered arbor where guests wait for the invitation to enter. They then pass through a gate to the inner garden, where they wash their hands and rinse their mouth, as they would before entering a Shinto shrine, before going into the teahouse itself. The path is always kept moist and green, so it will look like a remote mountain path, and there are no bright flowers that might distract the visitor from his meditation. Early tea houses had no windows, but later teahouses have a wall that can be opened for a view of the garden.
Корея
Кореяда дәстүрлі корей шай рәсімі немесе Дари (다례; 茶禮), корейлердің мыңдаған жылдар бойы шай өсіру, тазарту және ішу арқылы дамыған, корейлік шай ішу салтына орталық тән. Ең көне сақталған ресми жазба 8 ғасырға дейін жетеді, онда Шилла және Гайя Конфедерациясының монархтары мен патшалық отбасылары сарайлар мен храмдарда шай рәсімдерін өткізгені туралы мәліметтер бар. Бұл практика Горео кезеңінде жалғасып, гүлденді, ал Жосон әулеті тұсында одан әрі жетілдірілді. Алайда, Жосонның құлдырауы, Жапонияның оккупациясы және Кореяның отаршылдық үкімдігі дәстүрлі шай рәсімінің жойылуына және тіпті жапон шай рәсімімен ығыстырылуына әкелді. Сонымен қатар, жапондық үкімден азат болғаннан кейін корей шай рәсімі Корея соғысының салдарынан одан әрі зардап шекті. Дегенмен, Кореяның түрлі шаруалары, қолөнершілері, кәсіпкерлері, ғалымдары, зерттеушілері және қоғамдық қайраткерлері осы тұрақсыз кезеңде және одан кейін де корей шайының дәстүрін сақтап қалуға тырысты. Қазіргі заманғы Дари қытай және жапон әріптестерімен салыстырғанда әлдеқайда қарапайым және серпілтілген. Қонақтың жайлылығын барынша арттыру мақсатында үй иесінің шынайы ықыласы ең маңыздысы саналады. Бүгінде корей шай рәсімдері шайханаларда немесе Давон (다원) ішінде өткізіледі және олар түрлі шайлармен қатар, шөптік тұндырмаларды да ұсынады. Олар қолданылатын ыдыстарды таңдау және дизайн жағынан икемділікке бейім, рәсімдер қарапайым, ал шайға дәстүрлі жеміс-жидектер мен тәттілер немесе Дасик (다식) және Дагва (다과) сүйемелдейді.
In Korea, the traditional Korean tea ceremony or Darye (다례; 茶禮), which is central to the Korean approach to tea, developed as Koreans cultivated, refined, and drank tea for thousands of years. The oldest surviving official record dates back to 8th century detailing Shilla and Gaya Confederacy monarchs and royal families holding tea ceremonies at palaces and temples. The practice continued and flourished during Goryeo and was refined during the Joseon Dynasty. Unfortunately the decline of Joseon, the Japanese occupation, and the colonial rule of Korea contributed to suppression of its traditional tea ceremony and even overtaking by Japanese tea ceremony. Moreover, after liberation from Japanese rule, Korean tea ceremony suffered further from the ravages of the Korean War. However, various farmers, artisans, entrepreneurs, scholars, scientists, and community leaders of Korea endeavored and persisted in keeping the Korean way of tea alive during and beyond those highly unstable times. The contemporary Darye is more straightforward and relaxed compared to the Chinese and Japanese counterparts. Sincere attentiveness from the host in order to maximize the guest's comfort is considered paramount. Korean tea ceremonies today are held in teahouses or Dawon (다원) and they feature a not only a variety of teas but also herbal infusions. They tend to be flexible and adaptive in choice and design of teaware used, minimalist in proceedings taken, and tea may be accompanied by traditional snacks and sweets or Dasik (다식) and Dagwa (다과).
Шығыс Азиядан тыс жерлерде
Осыған ұқсас шай ішу әдеттері бүкіл әлемде кездеседі. Ұлыбританияда, оның ішінде Виктория дәуіріндегі түстен кейінгі шай немесе шай кештері әлеуметтік оқиға болып саналды, онда дұрыс жабдық, әдеп пен әлеуметтік айналымға ие болу ішімдіктің өзінен де маңыздырақ болды. Виктория дәуіріндегі шайдың түрлеріне де Үндістанның шай мәдениеті әсер еткен. Америка Құрама Штаттарында американдық шай мәдениеті Голландияның Американы отарлау дәуіріне дейін жетеді. Колонияларда шай күміс сүзгілермен, әдемі фарфор кеселермен және тамаша шай құмыраларымен берілді. Соңғы жылдары АҚШ-та сапалы шайға деген қызығушылық жаңадан өркендеді, бұл негізінен 1971 жылы Қытайдың экспортқа қойған тыйымын алып тастауымен байланысты. 1920 жылдан 1971 жылға дейін американдықтар көп мөлшерде қытай шайын ала алмады, ал үнді шайы да аз импортталды.
Corresponding tea drinking habits can be found worldwide. In the United Kingdom, including the Victorian era afternoon tea or tea party ritual, was a social event, where the ritual of being seen to have the right equipment, manners, and social circle, was just as important as the drink itself. The Victorian era tea was also influenced by the Indian tea culture, as for the choice of tea varieties. In the United States, American tea culture has roots that trace back to the Dutch colonization of the Americas. In the colonies, teas were served with silver strainers, fine porcelain cups and pots and exquisite tea caddies. In recent years there has been a resurgence of interest in fine teas in the United States, mainly due to the lifting of China's ban on exports in 1971. From the 1920s to 1971, Americans could not get much Chinese tea and very little Indian tea was imported.