Қызылбута – Aspalathus linearis түсінігі — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Rooibos (ROYboss; ,), немесе Aspalathus linearis – Оңтүстік Африканың финбос биомында өсетін Fabaceae тұқымдасының өсімдігі. Оның жапырақтарынан ройбос (әсіресе Оңтүстік Африкада), бұта шайы, қызыл шай немесе қызыл бұта шайы (көбінесе Ұлыбританияда) деп аталатын шөп шай дайындалады. Бұл шай Оңтүстік Африкада ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген, ал 2000 жылдардан бері халықаралық деңгейде танымал болып келеді. Шаидың дәмі ермеге немесе темекіге ұқсас. Бұрын ройбос Psoralea тұқымдасқа жатқызылған, бірақ қазір Дальгреннің (1980) жұмыстарынан кейін Aspalathus тұқымдасының бір бөлігі деп есептеледі. Линеарис деген атауды Бурман (1759) өсімдіктің сызықты өсу құрылымы мен ине сияқты жапырақтары үшін берген. Ройбос атауы африкаанс тілінен келген, «rooi bos» деген сөздің мағынасы «қызыл бұта» дегенді білдіреді.

Өндіріс және өңдеу

Ройбус көбінесе Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясының Батыс жағалауындағы Седерберг таулы аймағында өсіріледі. Әдетте, жапырақтары тотығу процесінен өтеді. Осы процестің нәтижесінде ройбус ерекше қызғылт қоңыр түс пен күштірек дәмге ие болады. Тотығудан өтпеген жасыл ройбус та өндіріледі, бірақ жасыл ройбустың өндіріс процесі (жасыл шай өндірісімен ұқсас) дәстүрлі ройбуске қарағанда қымбат. Оның дәмі қызыл ройбустен өзгеше, біршама балды және аздап шөп иісті болады.

Қолдану

Ройбус әдетте қара шай сияқты ыстық суға демдеп, шәй ретінде дайындалады. Демдемесі өздігінен ішіледі немесе сүт, лимон, қант немесе бал қосылып дәмдетіледі. Оны латте, капучино немесе мұзды шай ретінде де беруге болады.

Химиялық құрамы

Жаңа жапырақтағы ройбос шайында аскорбин қышқылының (С витамині) жоғары мөлшері бар. Ройбос шайы кофеин қамтымайды және қара шайға немесе жасыл шайға қарағанда танин деңгейі төмен. Онда аспалатин және нотофагин де бар. Өңделген жапырақтары мен сабақтарында бензой және корица қышқылы қамтылған.

Степендеу

Ройбостың сұрыптары негізінен қоспадағы ине немесе жапырақ пен сабақтың арақатынасына байланысты. Жапырақ мөлшері жоғары болғанда, түсі қою, дәмі бай және "тозаңды" қалқымауы азаяды. Жоғары сұрыпты ройбос экспортталады және жергілікті нарықтарға жеткізілмейді, ең ірі тұтынушылар – Еуроодақ, әсіресе Германия, онда ол жапырақты шай нарықтары үшін хош иісті қоспалар жасауға пайдаланылады.

Тарих

Бір кезде Аспалатустың Borboniae тобына жататын үш түрі – А. angustifolia, А. cordata және А. crenata – шай ретінде қолданылған. Бұл өсімдіктердің жапырақтары қарапайым, қатты және тікенекті болып келеді, сондықтан оларды «стекельти» деп атайды. Аспалатусты шай ретінде пайдалану туралы алғашқы жазбаны Карл Петер Тунберг жасаған, ол А. cordata жапырақтарын шай ретінде қолдану туралы былай деп жазған: «Елді мекендегі адамдар Борбония кордатаның жапырақтарынан шай жасайды» (Тунберг, 1772 жылғы шілде, Паарл). Бұл оқиға кейде ройбос (Aspalathus linearis) шайымен жаңылыстырылады. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Aspalathus linearis мыңдаған жылдар бұрын қолданылған болуы мүмкін, бірақ бұл колониялық кезеңге дейін ройбос шайы жасалғанын білдірмейді. Ройбосты жинау және өңдеудің дәстүрлі әдісі (ройбос инфузиясы немесе қайнатылмасы дайындау үшін) кем дегенде, колониялық кезеңге дейін пайда болған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл сан және хойхой халқының осы әдісті ләззат алу үшін шай ішу үшін қолданғанын білдірмейді. Ройбос шайы туралы ең ерте этноботаникалық мәліметтер 19 ғасырдың соңына жатады. Бұл түрдің жергілікті тілдердегі атауы тіркелмеген. Кейбір авторлар шайдың шығу тегі Cederberg аймағының жергілікті тұрғындарынан деп болжайды. Ройбос шайы – Cederberg (және «кедей ақтар») Хой ұрпақтарының дәстүрлі сусындары. Алайда, бұл дәстүрдің тарихы 19 ғасырдың соңғы тоқсанынан бұрын анықталмаған. Тұқымды қышқыл, құмды топыраққа отырғызу алдында шағылысу қажеттігі анықталды. 1920 жылдардың соңында шайға деген сұраныстың артуы жабайы ройбос өсімдіктерін жеткізуде қиындықтар тудырды. Бұл мәселені шешу үшін Кланвиллиам ауданының дәрігері және жаратылыстанушы Питр ле Фрас Нортье ройбостың егістік сортын жасауды ұсынды. Нортье ройбос түрлерін өсіруде фермерлер Олофф Берг және Уильям Риорданмен, сондай-ақ Бенджамин Гинзбергтің қолдауымен жұмыс істеді. 1930 жылы Нортье ройбос өсімдіктерін коммерциялық тұрғыда өсіру бойынша тәжірибелер жүргізе бастады. Ол алғашқы өсімдіктерді Кланвиллиамдағы Eastside және Klein Kliphuis шаруашылықтарында өсірді. Ұсақ тұқымдарды табу өте қиын болды, сондықтан Нортье жергілікті ауыл тұрғындарына жиналған тұқымдардың бір шыршасы үшін 5 фунт төледі. Егде жастағы хой әйелі тұқымды табудың ерекше көзін тапты: ол тұқымды сүйреген құмырсқалардың ізінен барып, олардың ұясын тапты, оны бұзу арқылы астық қоймасын тапты. Нортиенің зерттеулері сәтті аяқталды, ол жергілікті фермерлерге өздерінің тұқымдарын қалай өсіру керектігін көрсетті. Құпия тұқымдық қабықшаларды шағылыстыруда жатқан еді. Нортье тұқымның қабаттарын екі диірменнің арасына салып, тұқымдық қабықшаның бір бөлігін майыстырды. Содан кейін тұқымдар оңай көбейе бастады. Келесі он жылда тұқымның бағасы бір фунтқа 80 фунтқа дейін өсті, бұл әлемдегі ең қымбат көкөніс тұқымы, өйткені фермерлер ройбос отырғызуға асықты. Бүгінде тұқым арнайы іріктеу процестері арқылы жиналады. Нортье бүгінде ройбос шай өнеркәсібінің әкесі ретінде танылады. Нортиенің әзірлеген сорты ройбос өндірісінің негізгі тірегіне айналды, бұл оған ройбос өсіретін аймақтардың тұрғындары үшін табыс және жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді. Тұқымдардың қабығы қатты, сондықтан оларды көбінесе шағылыстыру қажет. А. linearis үшін от өсімдіктің қайта өсуін ынталандырады, бірақ өсу Fynbos экожүйесіндегі басқа өсімдіктерге қарағанда төмен. А. linearis факультативті және міндетті өсімдіктер деп санауға болады және өрттен кейін лигнотуберлік дамуға ие. Әдетте, А. linearis отқа жауап ретінде екі жіктелуге бөлінеді: тұқымды қайта жаңартушылар және вегетативті қайта жаңартушылар. Тұқымды қайта жаңартушылар отпен өлтіріледі, бірақ ол олардың тұқымдарының өсіп шығуын ынталандырады. Вегетативті қайта жаңартушылар өрт кезінде толығымен өлмейді және қалыптасқан лигнотуберлерден қайта өседі. Жабайы популяциялардың тұқымдарын құмырсқалар түрлері таратады, оларды таратқыштар ретінде пайдалану ата-ана ұрпағын және бауырлас бәсекелестігін азайтады. Құмырсқалар тұқымдарды басқа да өсімдіктермен қоректенуді азайтатындықтан, оларды таратуға да көмектеседі. Басқа бақшалы өсімдіктер сияқты, азотты бекітуді және өсуді ынталандыратын ризоидтар мен жер асты лигнотуберлік құрылым арасында симбиотикалық қарым-қатынас бар. Топырақтағы азот мөлшері өсімдіктің өсуі, дамуы және көбеюі үшін маңызды экологиялық фактор болып табылады. Хокинс, Малгас және Биенабе (2011) А. linearis-тің әртүрлі өсу және морфологиялық әдістері бар бірнеше экотиптері бар екенін ұсынды және олар қоршаған ортаға тәуелді. Географиялық ареалдың шектеулілігі және генетикалық әртүрлілік туралы әдебиеттің аздығын ескере отырып, қанша экотип болуы белгісіз. Ван дер Банк, Ван дер Банк және Ван Вык (1999)

Three species of the Borboniae group of Aspalathus, namely A. angustifolia, A. cordata and A. crenata, were once used as tea. These plants have simple, rigid, spine tipped leaves, hence the common name 'stekeltee'. The earliest record of the use of Aspalathus as a source of tea was that of Carl Peter Thunberg, who wrote about the use of A. cordata as tea: "Of the leaves of Borbonia cordata the country people make tea" (Thunberg, July 1772, at Paarl). This anecdote is sometimes erroneously associated with rooibos tea (Aspalathus linearis). Archaeological records suggest that Aspalathus linearis could have been used thousands of years ago, but that does not imply rooibos tea was made in precolonial times. The traditional method of harvesting and processing rooibos (for making rooibos infusion or decoction tea) could have, at least partly, originated in precolonial times. However, it does not necessarily follow that San and Khoikhoi used that method to prepare a beverage that they consumed for pleasure as tea. The earliest available ethnobotanical records of rooibos tea originate in the late 19th century. No Khoi or San vernacular names of the species have been recorded. Several authors have assumed that the tea originated from the local inhabitants of the Cederberg. Apparently, rooibos tea is a traditional drink of Khoi descended people of the Cederberg (and "poor whites"). However, that tradition has not been traced further back than the last quarter of the 19th century. ascertained that seeds require a process of scarification before they are planted in acidic, sandy soil. By the late 1920s, growing demand for the tea had led to problems with supply of the wild rooibos plants. As a remedy, Pieter le Fras Nortier, a district surgeon in Clanwilliam and an avid naturalist, proposed to develop a cultivated variety of rooibos to be raised on appropriately situated land. Nortier worked on cultivation of the rooibos species in partnership with the farmers Oloff Bergh and William Riordan and with the encouragement of Benjamin Ginsberg. In 1930, Nortier began conducting experiments with the commercial cultivation of the rooibos plant. He cultivated the first plants at Clanwilliam on his farm of Eastside and on the farm of Klein Kliphuis. The tiny seeds were very difficult to come by Nortier, who paid the local villagers £5 per matchbox of seeds collected. An aged Khoi woman found an unusual seed source: having chanced upon ants dragging seed, she followed them back to their nest and, on breaking it open, found a granary. Nortier's research was ultimately successful, and he subsequently showed all the local farmers how to germinate their own seeds. The secret lay in scarifying the seed pods. Nortier placed a layer of seeds between two mill stones and ground away some of the seed pod wall. Thereafter the seeds were easily propagated. Over the next decade the price of seeds rose to £80 per pound, the most expensive vegetable seed in the world, as farmers rushed to plant rooibos. Today, the seed is gathered by special sifting processes. Nortier is today accepted as the father of the rooibos tea industry. The variety developed by Nortier has become the mainstay of the rooibos industry enabling it to expand and create income and jobs for inhabitants of rooibos growing regions. The seeds are hard shelled and often need scarification. For A. linearis, fire can stimulate resprouting in the species, but the sprouting is less than that of other plants in the Fynbos ecoregion. A. linearis can be considered facultative and obligate sprouters and have lignotuber development for after fires. Typically, there are two classifications of A. lineraris in response to fire: reseeders and resprouters. Reseeders are killed by fire, but it stimulates their seeds’ germination. Resprouters are not completely killed during a fire and grow back from established lignotubers. Seeds of wild populations are dispersed by species of ants, whose use as dispersers reduces parent offspring and sibling sibling competition. Ants are also helpful in dispersion as they reduce the susceptibility of seeds to other herbivores. Like most other legumes, there is a symbiotic relationship between rhizoids and the underground lignotuber structure that promotes nitrogen fixation and growth. The nitrogen content in the soil is an important environmental factor for growth, development, and reproduction. Hawkins, Malgas, & Biénabe (2011) suggested that there are multiple ecotypes of A. linearis that have different selected methods of growth and morphology and are dependent on the environment. It is unclear how many ecotypes there might be, given their limited geographic range and the limited literature about genetic diversity. Van der Bank, Van der Bank, & Van Wyk (1999)

Жабайы популяциялар өсіп шығатын және өсіп шықпайтын жеке тұлғаларды қамтуы мүмкін, бірақ егістік ройбосы әдетте тұқымды қайта жаңартушылар болып табылады, вегетативті қайта жаңартушылар емес, және олардың өсу қарқыны жоғары. Егістік А. linearis адамдарға қажетті белгілі бір қасиеттерге ие болуы үшін іріктелген. Егістік өсімдіктері диплоидты, негізгі хромосома саны 9 (18 хромосома), бірақ бұл экотиптерде қалай өзгеретіні туралы түсінік шектеулі. Кейбір шершеңдер гүлдерді тозаңдауда маңызды рөл атқарады және кейбір шершеңдер түрлері А. linearis гүлдеріне бейімделген деп саналады.

АҚШ-тың сауда белгісі туралы дау

1994 жылы Бёрк Интернешнл компаниясы "Ройбос" атауын АҚШ-тың патент және тауар белгісі кеңсесінде тіркеді, осылайша бұл өсімдік сол кезде дерлік белгілі болмаған АҚШ-та атауға монополия құрды. Кейіннен оның қолданысы кеңейген кезде, Бёрк компаниялардан атауды пайдалану үшін төлем талап етті немесе оны қолданудан бас тартуды сұрады. 2005 жылы Америкалық Дәрілік Шөптер Қауымдастығы және бірнеше импорттаушы компаниялар петициялар мен сот арқылы тауар белгісін күштен шығаруға қол жеткізді. Бір сот ісін ұтысқаннан кейін Бёрк атауды жалпы қолданысқа берді.

Rooibos атауын құқықтық қорғау

Оңтүстік Африканың Сауда және өнеркәсіп департаменті 2013 жылдың 6 қыркүйегінде «rooibos», «red bush», «rooibostee», «rooibos tea», «rooitee» және «rooibosch» атауларын елде пайдалануды қорғайтын және шектейтін соңғы ережелерді жариялады. Бұл ережелер бойынша, аталған атаулар тек Aspalathus linearis өсімдігінен алынған өнімдер үшін ғана қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, ройбос қамтитын өнімдерде ройбос атауын брендтеуде қолдану шарттары мен шектеулері туралы нұсқаулар берілген. 2021 жылдың мамырында Еуропалық Одақ «rooibos» өніміне қорғалған атау тегін (PDO) берді. Еуропалық Одақ және одан тыс бірнеше елде «rooibos» деп сатылатын кез келген тағам тек Оңтүстік Африканың Седерберг аймағында өсірілген Aspalathus linearis жапырақтарынан жасалуы тиіс.

Қоршаған ортаны қорғау

Ройбус өсімдігі Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясының ғана шағын аймағында өседі. Ол жергілікті микроорганизмдермен өзара байланыста (симбиоз) өседі. 2012 жылғы Оңтүстік Африка жаңалықтарында климат өзгеруі салдарынан ройбус шаруашылығының болашағына қатысты алаңдаушылық білдірілді. Ройбустың қолданылуы және оның өсіру аумағының кеңеюі, аймаққа тән Protea convexa, Roridula dentata және P. scolymocephala сияқты басқа жергілікті өсімдік түрлеріне қауіп келтіруде.