Кіріспе

Шай дайындауға және ұсынуға арналған ыдыс.

Шайқұмыз – шай жапырақтарын немесе шөптер қоспасын қайнаған немесе жақын қайнаған суға салуға, ал содан кейін пайда болатын шай деп аталатын тұндырманы ұсынуға арналған ыдыс. Ол шай жинағының маңызды бөлігі болып табылады. Құрғақ шай шай қапшықтары түрінде немесе жапырақ шай түрінде болады. Егер жапырақ шай болса, шай құю үшін немесе шай сүзгіші көмектесе алады, ол жапырақтарды қайнау кезінде ұстап тұруға немесе шай құйылғанда шайқұмыздың ішіне түсіп кетпеуіне мүмкіндік береді. Шайқұмыздың әдетте үстінде қақпағы бар тесігі болады, одан құрғақ шай мен ыстық су салынады, қолмен ұстауға арналған тұтқасы және шайды құюға арналған томы бар. Кейбір шайқұмыздар томының ішкі жиегіне орнатылған сүзгіден жабдықталған. Қақпақтағы кішкентай тесік шай құйылғанда тамшылап немесе шашырап кетпеуі үшін жасалады. Қазіргі заманда шайқұмыздың ішіндегісінің тез суып кетпеуі үшін немесе қайнату процесін жақсарту үшін жылуды сақтайтын "чай кози" деп аталатын қақпақ қолданылуы мүмкін.

Қытай

Қытайда шай пісіруге арналған ыдысқа көшу, шайды ұнтақтап дайындаудан жапырақ шайға, шайды араластырудан қайнатуға ауысуымен байланысты болды. Шәйнектің пайда болу уақытын нақты анықтау қиын, себебі қазіргі шәйнекке ұқсас пішінді ыдыстар Қытайда неолит дәуірінен бері белгілі болған, бірақ бастапқыда су мен шарапқа пайдаланылған, өйткені шайды қайнату немесе араластыру үшін арнайы ыдыс қажет болмады. Шай дайындау тәсілі инфузияға (Юань әулетінің соңында) ауысқан кезде, бастапқыда осы мақсатқа арналған құмыра тәрізді ыдыс қолданылды. Алдыңғы әулеттерде шәйнек қолданылмаған. Тан дәуірінде шайды қазанда қайнатып, тостағанға құйып ішкен. Сун әулеті кезінде суды қазанға қайнатып, содан кейін майдалап ұнтақталған шай жапырақтары салынған тостағанға құйып дайындаған. Содан кейін шайды араластыру үшін щетка қолданылды. Шәйнек туралы жазба Юань әулетінің "Жиюань Конгхуа" еңбегінде кездеседі, онда автор Цай Шижан ғалым Сунь Даомиңнен сатып алған шәйнекті сипаттайды. Мин әулеті тұсында Қытайда шәйнектер кеңінен таралды. Шәйнектердің ерте мысалдары бар, мысалы, Цзюнь ыдыстарында жасалғандары және Сун-Юань дәуіріндегі сегіз жақтан ойылған селадон құмыралары, бірақ Исин ыдыстарын зерттеуші Куэй Сян Ло, алғашқы шәйнектер шамамен 1500 жылы, ескі Исин шарап құмыраларын үлгі етіп жасалғанын айтады. Бүгінге дейін сақталған ең көне шәйнектердің бірі Флагстафф үйінің шай жинағында сақталады; ол 1513 жылы жасалған және "Исин шәйнегінің әкесі" Гонг Чунға тиесілі. Қазіргі Гунфу шай рәсімінде қолданылатын ертедегі шәйнектер батыс стандарттарымен салыстырғанда кішкентай, жеке шай ішуге арналған. Олар суға жапырақтардың көп мөлшерін қолданады, бұл пісірушіге бірнеше кішкентай инфузия жасау үшін пісірудің өзгеретін факторларын басқаруға мүмкіндік береді. Пісіргеннен кейін шай бөлек ыдысқа құйылып, бірнеше ішушіге кішкентай тостақандарға бөлінеді және қайтадан пісіріледі. Бұл шайды шебер пісіруге және әртүрлі инфузиялар арқылы дәмнің өзгеруін сезінуге мүмкіндік береді. Саз сияқты қыштан жасалған шәйнектер ондаған мың жылдар бойы қолмен жасалып келеді, бастапқыда Қытайда. Саз – шәйнектерді жасау үшін танымал материал, себебі ол жылуды жақсы сақтайды. Қытайдың көптеген дәстүрлі шай жинақтары – Исин ыдыстарынан жасалған. Исин және басқа да аймақтық саздарды жалақтап жармайды. Бұл сазға пісірілген шайдың дәмін сіңіріп, одан әрі шайдың дәмін жақсартуға мүмкіндік береді. Кейбір Гунфу шеберлері өздерінің жалақталмаған құмыраларын белгілі бір түрлеріне, тіпті шайдың әртүрлі сорттарына бөліп қояды. 17-ғасырдың соңынан бастап Қытайдан Еуропаға экзотикалық дәмдеуіштер мен сәндік тауарлармен бірге шай тасымалданды. Шайды тасымалдаған кемелер фарфор шәйнектерді де алып жүрді. Бұл шәйнектердің көпшілігі көк және ақ түсті сырмен боялған. Фарфор толығымен шыныға айналғандықтан, теңіз суына зақым келмейді, сондықтан шәйнектер палуба астында, ал шай палуба үстінде сақталып, құрғақ болуын қамтамасыз етті.

Жапония

Жапонияда кең таралған және дәстүрлі чайнек – киусу (急須), қытайлық чайнектен тұтқасы соқпаққа қарай орналасуымен ерекшеленеді. Дегенмен, кейбір киусулардың тұтқасы, қытайлық чайнектер сияқты, соқпаққа қарама-қарсы орналасқан. Киусу көбінесе керамикадан жасалады. Киусуның шығу тегі қытай шай рәсімдерінде қолданылған құралға байланысты, бірақ бұл қытай құралы су қайнату үшін де пайдаланылған болуы мүмкін, ал сол кезде оны шай демдеуге қолданды ма, әлі белгісіз. Олардың дизайны қарапайымнан әсем әшекейліге дейін алуан түрлі болуы мүмкін.

Тибет

Тибеттегі майлы шайға арналған шайқайнатқыштар Қытай шайқайнатқыштерімен бірге дами келе, көпіршіктей пішінге келді.

Еуропа

Иксинг шай құмыралары шаймен бірге Еуропаға келді және «бокарро» (португал тілінде «үлкен ауыз») деп аталды. Қытайлық шай құмыраларының үлгілері пайдаланылды, себебі қытайлық шай ішу дәстүрін сақтау маңызды деп есептелді. Порселиннен жасалған шай құмыраларына ерекше сұраныс болды, өйткені сол кезде Еуропада порселин жасау мүмкін болмады, ал Еуропада шай ішу бастапқыда тек жоғары топтың иелігінде болды. Сол кездегі еуропалық шай құмыралары күмістен жасалған, ал ең көне сақталған ағылшын шай құмырасы 1670 жылғы, қазір Виктория және Альберт мұражайында сақтаулы. Сонымен қатар, қытайлық қыш ыдыстардың көшірмелерін жасау басталды (Лондондағы Фулхэм керамика зауыты оларды 1670 жылдан бастап өндірді). 1708 жылы фон Цирнхаус жасаған алғашқы сәтті эксперименттер Бетгерге мүмкіндік берді, ал Дрездендегі Мейссен зауыты 1710 жылы жұмысын бастап, жапондық Какиэмон және Имари порселинінің сапалы көшірмелерін жасады. Голландия, Германия және Англиядағы еуропалық керамистер өздерінің шай жиынтықтарын жасағанда, алдымен қытайлық бокарро үлгісін еліктеді. Алайда, көптеген ағылшын керамика зауыттары жаңа материалға ақша салудан бас тартып, қыш және тас құмыралар жасауды жалғастырды; Стаффордширде жасалған әйгілі крем құмыралар жиынтығы 18-ғасырдың екінші жартысында танымал болды. 18-ғасырдың басында еуропалық шай құмыраларының дизайны мен әшекейлеуі қытай дәстүрінен ажыра бастады, ал алмұрт пішіні – алғашқы маңызды жаңалық болды. 1690 жылға дейін жасалған ағылшын пириформа пішіндес шай құмырасы Анн патшайымы тұсында кеңінен таралды және содан бері сәннен шықпады. 18-ғасырда танымал болған басқа пішіндер – «глобулярлық» (көтеріңкі аяқтағы шар тәрізді ыдыс) және ваза (немесе урна, Людовик XV стилінде), соңғысы шай құмырасының шарап құмырасынан бастау алғандығына сирек қайта оралу болды. 18-ғасырдың соңғы жартысында ағылшын зауыттары шай ішуге арналған жиынтықтарды жасауды бастады. «Қытай» порселинінен жасалған шай жиынтықтарына болған бастапқы сұраныс ақырында, кем дегенде, байлар арасында, Джордж III патшалығының соңында кеңінен өндірілген күміс бұйымдарға деген құштарлықпен ауыстырылды. Осы кезеңде шайдың бағасы төмендеді, сондықтан шай құмыралары үлкенірек болды. Сондай-ақ, кембағалдар үшін күміс бұйымдарының қарапайым көшірмелерінен жасалған арзан қалайы жиынтықтары да жасалды.

Америка

Колониалды Америкада Бостон күміс өндірісі мен өнерінің орталығына айналды. Бостон қаласындағы көптеген шеберлердің арасында қаланың күміс нарығындағы төрт маңызды отбасы болды: Эдвардс, Ревир, Берт және Хёрд. Олардың өнер туындыларының ішінде күміс шайдан құмыралар да бар еді. Кеш Георгиан дәуірінде екі жаңа "колониалды" пішін пайда болды: жазық түбі бар сопақ және сегізбұрышты шайдан құмыралар, C әрпі тәрізді қарапайым тұтқалар және көбінесе тік бұрыштап төмен қарай тарайтын құйылмалы тұтқалар.

Жылуды ұстап тұру

Шай құмырасының жылуды ұстау қабілеті материалға байланысты, мысалы, тас ыдыс порцелинге қарағанда жақсы жылу сақтайды. Алғашқы қайнатылған шайдан кейін шай құмыраларын жылы ұстау үшін 18-шы ғасырдан бері ағылшын үйлерінде шай құмырасын жабатын, төсенішпен жабдықталған матадан жасалған "чай кози" пайдаланылды, ол шапқышақ сияқты болады. Чай кози 20-шы ғасырда ас үйдегі пайдалы және әсем зат ретінде кең танымал болды.

Ерекшеліктері

Шәй құмыралары ыдыс денесінің ойығында тұратын қақпақ дизайнынан басталып, кейін қақпақ ыдыс денесінің үстіне қойылатын болды, содан соң қақпақтың терең жиектері оны түсіп кетпеуіне қамқорлық ететін қазіргі заманғы дизайнына жетті. Шәй құйылғанда сыртқы ауа құмыраның ішіне енуі керек, сондықтан дизайнға қақпақтың еркін жабылуы немесе әдетте қақпақтағы желдеткіш тесігі кіреді. Носик бөлігіндегі кіріктірілген сүзгі кофе құмыраларынан алынған, ал олар бұл мүмкіндікті басқа сұйықтықтарға арналған ыдыстардан алған (ең ерте кездескен кіріктірілген сүзгі б.з.б. 1300 жылға дейін жетеді). Кофе тамшылатып дайындау және кофе қайнатқышы 19 ғасырдың басында ойлап табылды, ал одан кейін көп ұзамай шайға арналған ұқсас үлгілер жасалды. Қазіргі заманғы инфузерлер 1817 жылы ағылшын патентімен "шай немесе кофе биггин" – шай құмырасының түбіне орналасқан металл торы жасалды. Шай жапырақтарын ұстауға арналған көптеген дизайн пайда болды, ал шай шарлары мен шай қасықтары 19 ғасырдың бірінші жартысында пайда болды. Алғашқы автоматтандырылған электрлік шәйнек 1909 жылы ойлап табылды.

Материалдар

Сәй құмыраларын жасау үшін әдетте тас құмыра (Иксинг), фарфор, күміс және алтын қолданылады. Күмістен шай құмыра жасаудың бірнеше кемшілігі бар: күміс кез келген металға қарағанда ең жоғары жылу өткізгіштікке ие. Сондықтан, көне күміс шай құмыраларының тұтқалары көбінесе ағаштан (әдетте алма немесе алмұрт ағашынан) немесе пил сүйегінен жасалған. Егер тұтқалар күмістен болса, олар ыстық өткізбейтін тығындармен құмыраның корпусына бекітілген, әдетте бұл тығындар пил сүйегінен жасалған. Мұндай шаралар болмаса, ыстық шайға толы құмыраны ұстау қиын немесе ауыртпалы болар еді. 1700 жылдар шамасында қалайыдан жасалған шай құмыралары пайда болды, бұл өте төмен құнмен дизайн жасауға мүмкіндік берді. Сол кезде британиялық металлдан жасалған ыдыстар да қолданыла бастады. Никель қаптау 19 ғасырдың екінші жартысында енгізілді. 1720-1780 жылдары Стаффордширде қыштан жасалған, ерекше пішіндерге (жануарлар, үйлер және т.б.) ие құмыралар жасалды, мұны қалыптардың (бірақ токарлық станоктың емес) көмегімен жасауға болды. Эмальдан жасалған ыдыстар 19 ғасырдың соңында кеңінен қолданылды. 20 ғасырда алюминийді пайдалану танымал болды. Жылуға төзімді әйнектің пайда болуы әйнектей шай құмыра жасауға мүмкіндік берді, ал алғашқы "Teaket" дизайны 1932 жылы өндірілді.

Дриблинг

Кейбір шайнектерде кездесетін бір құбылыс – ағыстың, әсіресе ағыс басталғанда немесе тоқтағанда, мундштықтың сыртынан тамшылап ағуы. Бұл құбылыстың себептерін әртүрлі уақытта әртүрліше түсіндіруге тырысты. Мундштықтың сыртқы бетін су өткізбейтін (гидрофобты) ету және мундштықтың ішкі ұшының қисықтық радиусын кішірейте беру арқылы ағынның таза үзілуін қамтамасыз етуге болады, соның нәтижесінде тамшылаудың алдын алуға болады.

Шоколадты шай құмырасы

Шоколадты шайнек – кез келген пайдасыз нәрсенің метафорасы; шоколадтан жасалған шайнек еріп, пайдалануға келмейді. 2001 жылы тәжірибелік зерттеушілер өздері жасаған шоколадты шайнекті сәтті пайдалана алмады. Бірақ, 2008 жылы "Жылаңаш ғалымдар" жүргізген келесі зерттеулер көрсеткендей, егер шайнектің қабырғасы бір сантиметрден қалың болса, онда оны шай жасау үшін қолдануға болады.

Командалық емес жағдайларда

Шайнектің өте ерекше пішіні бар, және оның атағы кейде оның негізгі қызметімен байланысты болмауы мүмкін. Юта шайқаны – компьютерлік графика қауымдастығының стандартты анықтамалық нысаны, танымалдылығы жағынан «Hello, World»-қа тең. Ол AutoCAD, POV Ray, OpenGL, Direct3D және 3ds Max сияқты көптеген графикалық пакеттерде графикалық примитив ретінде қосылған. Расселдің шай құмырасы – Бертран Расселдің діни талаптардың жолданбас еместігіне қарсы тұратын, оларды сол аттас шай құмырасымен салыстыратын аналогиясы. Бұл идея 1973 жылы француз-британдық рок-тобы Гонгтың «Flying Teapot» альбомының атына шабыттандырды. Шайнек 1939 жылғы «Мен кішкентай шайнекпін» американдық балалар әнінде кездеседі. Кореяда шайнек әртүрлі шараптарды беруге арналған ыдыс ретінде қолданылады. Сақиның бір бөлігінде шайнекке ұқсайтын ресми түрде мойындалмаған жұлдыз үлгісі (астеризм) бар. «Шайнек ойыны» – Мэри Уайттың «Ойындар кітабында» сипатталған сөз ойыны, онда әртүрлі сөйлемдердегі сөздер «шайнек» сөзімен ауыстырылып, оны табу керек. «Шайнек» – Ханс Кристиан Андерсеннің ертегісі.

Сәулет саласында

2004 жылы Малайзияның «Аспан Корольдығы» деп аталатын культы 35 фут биіктігіндегі, құмыр түсті, ерекше ұзын тоқымы бар, ыдысынан биік чайнек салған. Бұл олардың жеке символикасының бір бөлігі болды, сондай-ақ чайнектің жанында осыған ұқсас үлкен көк құмыра да тұрды. 2005 жылдың тамызында культқа қарсы күрес аясында бульдозерлер мен ауыр техникалар құрылыстың бұзылуына жіберілді. Әлемдегі ең үлкен архитектуралық чайнек Батыс Вирджиния штатында орналасқан. 1938 жылы Уильям «Бейб» Девон Честер чайнегін салды. Чайнек өмірін «Hires Root Beer» жарнамалық компаниясы үшін жасалған алып ағаш бөшке ретінде бастады. Девон бұл бөшкені Пенсильванияда сатып алып, оны Честер қаласына (Батыс Вирджиния штаты) жіберді, онда ол 2-ші және 30-шы АҚШ тас жолының қиылысына орнатылды. Осы кезде тоқымы мен тұтқасы қосылды, ал ағаш бөшке чайнек пішінін беру үшін қалайымен жабылды. «Қақпақтың» түймесін жасау үшін үстіне үлкен шыны шар орнатылды. Чайнек Девонның керамикалық дүкенінің алдында тұрды. Жергілікті жасөспірімдер чайнек ішінде сауда және сувенирлік стендті басқару үшін жалданып алынды. «Теапот Дөңгелегі» жанармай құю станциясы Вашингтон штатының Зилла қаласында орналасқан. Ол 1922 жылы салынған, ал 15 футтық тұтқасы мен тоқымы бар жанармай станциясы сол кездегі «Теапот Дөңгелегі» жанжалына сілтеме жасайтын визуалды әзіл ретінде жасалған. Ол бірнеше рет көшірілді және қазірде жанармай құю станциясы ретінде жұмыс істемейді.