Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лайаптар (дзонгха: ལ་ཡཔ་) – Бутанның солтүстік-батысындағы жоғары таулы аймақтарда, Гаса ауданының Лая ауылында, Цендаганг шыңының төменгі жағында қоныстанған жергілікті халық. 2003 жылы олардың саны 1100 адамды құрады. Олар лаиха тілінде сөйлейді. Лаяптар өздерінің туған жерін "Be yul" – "жасырын ел" деп атайды.
Ethnic group
The Layap (Dzongkha: ལ་ཡཔ་) are an indigenous people inhabiting the high mountains of northwest Bhutan in the village of Laya, in the Gasa District, at an altitude of , just below the Tsendagang peak. Their population in 2003 stood at 1,100. They speak Layakha, a Tibeto Burman language. Layaps refer to their homeland as Be yul – "the hidden land."
Өмір салты
Тибет шекарасына жақын орналасқан лаяптар дәстүрлі түрде саудамен айналысып келген. Бүгінде бұл қытайлық көрпелер мен пластик тауарларын контрабандалық жолмен әкелуді қамтиды, бұлар Бутан үкіметі тарапынан тыйым салынған, бірақ Бутан ауылдарында үлкен сұранысқа ие. Бутанның қоршаған ортаны қорғау күшейгеніне байланысты, лаяптар мен ауыл шаруалары малдарына жыртқыштардан, әсіресе барыстан қорғау үшін үлкен қиындықтарға тап болып жатыр. Лаяптар Тортторми мұзды көлін судан тазарту жұмысына да қатысады, ол GLOF су тасқынына бейім. Су тасқыны – лаяптардың өмір салтына ерекше қауіпті, себебі олар мал шаруашылығы мен шектеулі су ресурстарында өте тәуелді. 1980 жылдарға дейін лаяптар әлемнен толық оқшауланған, кейде Тымпхуға немесе Пунахаға бес күндік сапармен барып тұратын. Жаңа мыңжылдықтан бері Лайяға әлемнің түкпір-түкпірінен туристер келіп жүр. Күн панельдерімен жабдықталған әдемі боялған үйлерді және кедей балалар үшін салынып жатқан жаңа мектептерді көруге болады. Көптеген ауыл тұрғындары енді қыста ауылды тастап, көктемде қайта орала алады. Лаяп балаларының саны Бутан мектептерінде оқуға барып жатыр. Біраз жаңарғанмен, лаяптар және Бутанның басқа да тайпалық халықтары жергілікті тұрғындардың көпшілігі үшін әлі де қызығушылық тудырады, олардың көпшілігі әлдеқайда заманауи өмір сүреді. Үкімет Бутанның тайпалық топтарының мақтанышын арттыруға шақырады және оларды табиғатпен үйлесімде табысты өмір сүрудің үлгісі ретінде көрсетеді. Лаяптардың дәстүрлі мәдениетінде, еркектер мен әйелдер арасында, үйленгендер де, үйленбегендер де, кездейсоқ жыныстық қатынас кең таралған және қабылданған. Осының салдарынан, лаяптар сифилис, гонорея және В гепатитіне ұшырау қаупі зор. Кондомдар қолжетімді болғанымен, 2009 жылға дейін лаяптардың ешқайсысы қауіпсіз жыныстық қатынас туралы хабарламаған, үкімет осы тенденцияны тоқтатуға үміттенеді.
Located near the Tibetan border, the Layap have traditionally engaged in trade. Nowadays that includes the smuggling of bootleg Chinese blankets and plastic goods which are embargoed by the Bhutanese government, but in much demand by Bhutanese villagers. With Bhutan's increased environmental protection, Layaps and rural farmers face more challenges protecting their livestock from natural predators, particularly leopards. Layap people also participate in the heavy labor to drain Thorthormi, a glacial lake prone to GLOF flooding. Flooding is a particularly serious threat to the Layap way of life, heavily dependent on livestock and sparse water resources. Until the 1980s, the Layap lived in near complete isolation from the world, except for occasional visits to Thimphu or Punakha, which was a five day walk. Since the new millennium, Laya has been visited by tourists from all over the world. One can see beautifully painted houses fitted with solar panels, and the construction of new schools for the impoverished children. Most villagers are now able to abandon the village in the winter and return in the springtime. Increasingly, Layap children are attending Bhutanese schools. Though somewhat modernized, Layaps and other tribal peoples of Bhutan remain a curiosity to the majority of the native population, many of whom lead much more modernized lives. The government encourages pride among Bhutan's tribal groups, and cites them as an example of humans successfully living in harmony with nature. In traditional Layap culture, casual sex is commonplace and accepted among both males and females, unmarried and married. As a consequence, Layap communities face enormous exposure to syphilis, gonorrhoea, and hepatitis B. Although condoms were somewhat available, almost no Layaps reported safer sex practices through 2009, a trend the government hopes to buffet.
Неке және отбасы
Лайаптар отбасы мен мүлікті сақтау мақсатымен жүзеге асырылатын көп әйелділік дәстүрімен белгілі, алайда бұл әдет қазір азайып барады.
The Layap are known for their tradition of polyandry, practiced to keep families and property together, although the custom now in decline.