Кіріспе
Лазистан (/ Лазона, "жаңа сөз, 1991 жылдан бері) – Солтүстік-шығыс Анатолиядағы Османдық провинция. Лазети, ჭანეთი / Ç'aneti; , Lazistān) – Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауында лаз немесе лазури тілінде сөйлейтін халыққа қарасты Требизонд вилайетіне бағынған санжақтың Османдық әкімшілік атауы. Ол қазіргі Ризе провинциясының және Артвин провинциясының жағалау аймақтарын қамтыды.
Lazistan ( / Lazona,"(neologism, since 1991)." ლაზეთი / Lazeti, ჭანეთი / Ç'aneti; , Lazistān) was the Ottoman administrative name for the sanjak, under Trebizond Vilayet, comprising the Laz or Lazuri speaking population on the southeastern shore of the Black Sea. It covered modern day land of contemporary Rize Province and the littoral of contemporary Artvin Province.
Тарих
Осман империясы Трапезунды басып алғаннан кейін және 1547 жылы Гурияға Осман шабуылы жасағаннан кейін, Лаз халқының қоныстанған аймағы – Лазия, Трабзон иелігінің бір бөлігі ретінде жеке санжаққа айналды. Ол Ризайон (Ризе) қаласынан басқарылды, оның әкімшісі – губернатор. Оның лауазымы «Лазистан Мутассарифі», яғни «Лазистанның губернаторы» болды. Лазистан санжағы мынадай казаларға бөлінді: Офи, Ризайон, Афина, Хопа, Гония және Батум. 19-ғасырға дейін тек Трабзон пашалары (губернаторлары) ғана емес, сонымен қатар 17-ғасырдың ортасына қарай әр санжақтың көптеген казаларында (аумақтарында) билік дербес жергілікті Лаз дербеилерінде («аймақ иелері») немесе феодалдық басшылардың қолында болды. Олар өз аймақтарында абсолютті билік жүргізіп, бір-бірімен ұсақ соғыстар жүргізіп, ешкімге адал болмады және сұлтанға салық төлемеді. Бұл мойынсұнбаушылық Осман пашаның 1850 жылдардағы реформалары кезінде Осман билігінің нығаюымен тоқтатылды. 1547 жылы Османдықтар Лазистанның астанасы болған Гонияның жағалаудағы бекінісін басып алды, содан кейін 1878 жылы орыстар Батумды жаулағанға дейін, орыс-түрік соғысы кезінде Батум астана болды. Содан кейін Ризе санжақтың астанасы болды. Батуми облысындағы соғыс аймақтарына жақын тұратын мұсылман Лаздар этникалық тазалауға ұшырады. Батумде тұратын көптеген Лаздар Осман империясына қашып, Самсун және Мармара аймақтарының шығысындағы Оңтүстік Қара теңіз жағалауында қоныстанды. 1914 жылға қарай Осман империясының христиан халқына қатысты саясаты өзгерді. Мемлекеттік саясат жағалау аймақтарында тұратын христиан понтий гректері мен Лаздарды Анатолияның ішкі аймақтарына күштеп көшіруге бағытталды. 1920 жылдары Понттың христиан халқы Грекияға қуылды. 1917 жылы Ресей революциясынан кейін Лаздар Грузия Демократиялық Республикасының азаматтары болды, ал 1921 жылы Грузияға Қызыл Армия басып кіргеннен кейін Кеңес Одағының азаматтары атанды. Сонымен қатар, Мәскеуде Кеңес Ресейі мен Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясы арасында достық туралы шартқа қол қойылды, оған сәйкес бұрынғы Батум облысының оңтүстік бөлігі, кейін Артвин деп аталған, Түркияға берілді, ал Түркия Батумға деген талаптарынан бас тартты. Лазистанның автономиялық санжағы империяның құлауына дейін, 1923 жылға дейін өмір сүрді. Кемалистер 1926 жылы «Лазистан» терминін ресми түрде қолдануға тыйым салды. Лазистан Ризе және Артвин облыстары арасында бөлінді.
Халық саны
Лазистан халқы лаз, түрік және хемшин халқынан тұрды. Христиан халқының құрамына понтиялық гректер мен армян апостол христиандары кірді. 1914 жылғы Лазистан халқыКаза (аудан)МұсылманГрекАрмянЖұдайБасқаларБарлығыРиза122.0551.5075 123.567Атина50.29717128 50.496Хопа38.156442 38.202Барлығы210.5081.72235 212.265
Дін
Османдықтар үш ғасыр бойы Лаз халқының христиандық грузиндық санасын жою үшін күресті. 300 Лаз шейітінің жазалануы Дудиквати тауында (аудармасы – "бас кесу орны") және Папати тауында (аудармасы – "дін қызметкерлерінің орны") болды. 1600-1620 жылдар аралығында бір тауда үш жүзге жуық Лаз жауынгерінің басы кесілді, ал жергілікті монастырь дін қызметкерлері шейіт болды. Осы қырғын кезінде дін қызметкерлері таратылып, Лаз халқы кейіннен исламға көшті немесе эллиндікке айналды. Бұрын Грузин православие шіркеуіне бағынышты болған жергілікті православие тұрғындары Константинополь патриархатының ережелерін қабылдауға мәжбүр болды. Жергілікті халықтың бір бөлігі Османдық исламдастыру саясатының құрбаны болды және біртіндеп ислам дініне көшті, ал православиеде қалған халықтың екінші бөлігі грек шіркеуіне бағынып, Лаз халқының эллиндеуі деп аталатын процесте гректерге айналды. Константинопольдің бақылауында болған Лаздар өз тілдерін және ұлттық ерекшеліктерін жоғалтты, грек тілін, әсіресе понтийлік диалектісін үйренді, бірақ Лаз тілі ислам дініне өткен Лаздар тарапынан сақталды.
Экономика
Тарихи тұрғыдан Лазистан фундук өндіруімен белгілі болған, ол Трабзон қаласына және одан экспортталған. Лазистан 1901 жылы 1700 тоннадан астам мырыш өндірген.