Кіріспе

1918-1919 жылдар аралығында Венгрия президенті граф Михайи Адам Дьердь Миклош Каройи де Надькарой (Gróf nagykárolyi Károlyi Mihály Ádám György Miklós;; немесе қысқаша, қарапайым түрі: Майкл Каройи; 4 наурыз 1875 – 19 наурыз 1955) – 1918-1919 жылдар аралығында аз ғана өмір сүрген және мойындалмаған Бірінші Венгрия Республикасының басшысы болған венгр саясаткері. Ол 1918 жылдың 1-16 қарашасы аралығында премьер-министр, ал 1918 жылдың 16 қарашасынан 1919 жылдың 21 наурызына дейін президент қызметін атқарды.

Ерте өмір

Карольилер – 17 ғасырдан бері венгр қоғамында маңызды рөл атқарған әйгілі, өте бай, католик аристократтар отбасы. Оның ата-анасы туысқан: әкесі граф Юлиус (Гюла) Каролий (1837–1890), анасы – графня Георгина Каролий. Михай Каролий 1875 жылдың 4 наурызында Пешт қаласының аристократиялық сарайлар ауданындағы Каролий сарайында дүниеге келді. Каролийдің ата-анасы туысқан болғандықтан, ол ерін және ауыз жарығымен туды, бұл оның балалық шағы мен жеке басының қалыптасуына зор әсер етті. Анасы туберкулезден ерте қайтыс болды, ал әкесі көп ұзамай қайтадан үйленді. Әкесі Михайдың сөйлеу кемістігіне байланысты оны маңызды мансапқа лайық деп санамады. Ерін және ауыз жарығының салдарынан жас Михай бала кезінде туыстары мен жақын туындары тарапынан жиі қорланды және мазақталды, отбасының күші мен байлығына қарамастан, бұл оның кейінгі мақтандығына, амбициясына және билікке құштарлығына әсер етті. Михай әжесінің Фоттағы сарайында зор қамқорлықпен өсті, өйткені саясаткер әкесі граф Юлиус Каролийдің Михайға уақыты жетпеді. 14 жасында әжесі оны Вена клиникасына жіберіп, ауыз және еріннің пішінін қалпына келтіру үшін арнайы операция жасады. Бұл операция маңызды өзгеріс болды, өйткені бірнеше апталық емделуден кейін Михай жылдам, еркін және өте бай сөзбен сөйлей бастады, ал отбасы мен туыстары бұрын оны сөйлеуге тым нашар деп ойлаған. Оның дамуындағы ауыр бұзылыс Каролийдің тұлғасының қалыптасуына шешуші фактор болды. Ауыз жарығын емдеуден кейін сөйлеуді үйрену және толыққанды өмір сүру үшін күресуі оның ерік-жігерін сарқып жіберді. Ересек болғаннан кейін «қатаң еркі, құштарлығы, жарылқақтығы және орасан байлығының арқасында саяси мансабына жете алды». Өмір бойы ол үш шет тілін ана тілі деңгейінде меңгерді: ағылшын, неміс және француз тілдерін. Оның санасы мен мінезі сыртқы факторлардың әсерінен қалыптасты: Габсбургтер әулетіне деген жеккөрушілік, отбасының дәстүрлі немісқорлыққа қарсы көзқарасы, асырап алған әкесі, Сандор Каролий ағасының дүниетанымы, Венгриядағы 1848 жылғы төңкеріске құштарлығы, шаруаларды кооперативтерге ұйымдастыру идеясы. Адамзаттың барлық проблемаларын ғылым мен технологияның жылдам дамуы шешеді деген берік сенімге ие болған ол француз энциклопедиясы мен Жюль Верн романдарынан алған білімі негізінде әлеуметтік әділдікке адал болды. Университет лекцияларына қызығушылық танытпаса да, жеке репетитордың көмегімен емтиханды тапсырып, заңгер дипломын алды. 24 жасында ол шексіз еркін адамға айналды. Жасөспірім кезінде басынан өткендердің орнын толтыруға тырысып, түнгі өмірге құмарлықпен берілді, уақытын босқа жұмсады, карта ойнады және аң аулаудан ләззат алды. Ол француз шипажайларында тұрды, көптеген халықаралық ат жарыстарына және Еуропаның әртүрлі елдеріндегі алғашқы автомобиль жарыстарына қатысты. Кейінірек саяси қарсыластары оның жастық шағындағы ләззат-ермектік өмір салтын айыптауға тырысса да, шындық мынада: Каролийдің жастық шағы оның замандас аристократтарынан ешқандай айырмашылығы жоқ еді. Ол саяхаттауды ең көп жақсы көретін, тіпті Цейлон аралына дейін барған, сонымен қатар Еуропаның барлық елдеріне саяхаттап, АҚШ-қа төрт рет барған. Үйде болған кезде ол атпен жүру, поло және аң аулаумен айналысты, сонымен қатар карта және шахмат ойнаған. Ол барлық техникалық жаңалықтарға қызығушылық танытты: ол көлік жүргізуді ұнатты және жарыс машиналарын және яхталарды жинауға құмар болды. Бірде Луи Блерио ұшқышы Англия жоғарына өтіп, ұшағын Венгрияға әкелді. Каролий ұшқышпен келісіп, атақты ұшаққа мініп, Будапешттің үстінен ұшып өтті. Жас Каролийдің бейбақтығы оның бір орындықты ұшақтың рамасына отырып, темір таяқшаларға ілісіп, аяқтары ауада серпіліп тұрғанынан көрінді. Оның отбасындағы дәстүрге сай, ол француз тілінде сөйлейтін болды және бірнеше жыл Парижде тұрды, сонымен қатар Ұлыбритания мен АҚШ-ты аралап көрді. Ойынға құмар болғандықтан, ол карталы шайқастармен, жеңілістермен және Батыс Еуропаның әйгілі казиноларындағы «дэнди» өмір салтымен танымал болды. 30 жасқа келгенде жас магнат жұмысты қанағаттандыра бастады, содан кейін саясатқа және қоғамдық өмірге қызығушылық танытты.

Алғашқы саяси мансап

Жас кезінде ол ысырапшыл болған, бірақ өскен сайын маңызды істерге бел буды. 1909 жылы ол OMGE (Ұлттық ауыл шаруашылығы қоғамы) президенті болды – ақсүйектердің негізгі ауылдық ұйымы. Бастапқыда Венгриядағы қазіргі саяси және әлеуметтік жүйені қолдаған Каролий біртіндеп прогрестік көзқарасқа ие болды, мансабында солшыл бағытқа ұмтылды. Ол 1901, 1905 және 1906 жылдардағы парламенттік сайлауда парламенттің төменгі палатасына (Өкілдер палатасы) сәттіліксіз қатысты; алайда граф ретінде парламенттің жоғарғы палатасына (Магнаттар палатасына) қатысуға құқылы болды. 1910 жылы Каролий парламенттегі Тәуелсіздік партиясының мүшесі болып сайланды, сондықтан ол парламенттегі Өкілдер палатасының мүшесі ретінде саяси өмірге қатыса алды. 1905 жылғы сайлаудан кейін Иштван Тиса мен Михайли Каролий саяси жаулары болды. Парламенттегі пікірсайыстар олардың өзара жеке қарсылығын уақыт өте келе күшейтті. Оның либералды консерватизммен бетпе-бет келуіндегі маңызды кезең 1912 жылы маусымда Қорғаныс заңына дауыс бергеннен кейін парламент спикері Иштван Тиса оппозицияның наразылықтарын полиция зорлық-зомбылығымен тоқтатты. Парламент палатасынан шығарылған оппозиция мүшелері демократиялық және социалистік оппозициямен парламенттен тыс жерлерде бірігіп, халықтық митингтер ұйымдастырды. Солардың алғашқыларының бірінде, 1912 жылы 16 маусымда Мишколцте Каролий азаматтық радикалды демократ Оскар Ясси мен социал-демократ Женё Ландлермен бірге спикер ретінде пайда болды. 1913 жылдың қаңтар айында Каролийді премьер-министр Иштван Тиса саяси келіспеушіліктерден кейін Тисаның қолын сілтеуден бас тартқаннан кейін дуэльге шақырды. 34 жекпе-жек атқыштармен бір сағатқа созылды, Тиса Каролийдің қолын кесіп тастады, ал секундтар жекпе-жекті аяқтады. 5 тамызда соғыс басталғанда, оның кемесі АҚШ-қа ұзақ сапардан оралғаннан кейін Ле-Хаврге келді. Ол соғысқа қатысқан елдің азаматы ретінде дереу тұтқындалды, тіпті Австрия-Мажарстан Француз Республикасымен соғыс жарияламаған болатын. Нәтижесінде ол түрмеден босатылды. Кейіннен ол Бордода бірнеше аптаға қамауға алынды, себебі ол соғысқа қатысқан елдің азаматы еді. Алайда, ол соғыста француздарға қарсы соғыспауға уәде бергеннен кейін Бордо билігінен паспорт алды. Содан кейін ол Мадрид пен Барселона арқылы Генуяға барып, үйіне оралды. Венгрия Корольдігіне оралған кезде ол Италия арқылы өтті, бұл кезде Италия Орталық державаларға әлі соғыс жарияламаған және бейтарап ел болып саналған. Каролий Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға қарсы болды. Бастапқыда ол бұл сезімдері туралы үнсіз қалды, тіпті өз партиясының соғыс жақтауындағы мәлімдемесін оқыды. Ол соғыс қарызын төлеуден бас тартқаннан кейін ашу-ызаға ұшыраған ішкі қысымның салдарынан осылай істеді. 1915 жылы ол Будапешттегі 1-ші венгр гусар полкіне ерікті түрде шақырылды. Кейіннен ол өзінің естеліктерінде саяси қысымға байланысты соғысты қарсылықпен қолдағаны үшін өкініш білдірді. Соғыстың қорқынышы оны соғысқа ашық қарсы тұру үшін оқшаулануға итермеледі. 1916 жылдан бастап ол соғысты тоқтатуды және бейбітшілік орнатуды, тіпті Германиямен одақты бұзуды талап етті. Каролий Венгрия парламентіне кішкентай, бірақ өте белсенді пацифистік соғысқа қарсы фракцияның мүшесі болды. Ол өзінің ізбасарларымен бірге өздерінің жеке партиясын құрды, бастапқыда оның 20 мүшеден аспайтын. Тибор Хаджудың айтуынша, Каролийдің қозғалысы көп ұзамай танымал болды. 1916 жылға дейін ол саясаттың алдыңғы қатарында болған жоқ, «Халық оның парламенттегі сөздеріне қарағанда оның жылдамдықпен жүретін машиналары, көлік апаттары және карталық шайқастар туралы көбірек естіді». Венгрияның қоғамдық пікірі соғыстан көңілі қалғаннан кейін ғана Каролий билік басындағы күштерге шынайы балама ретінде көріне бастады. Ол өзінің сөзінде бейбітшілікке деген берік қолдауын соғыстың соңғы жылында өте танымал болды. Осы қадаммен Каролий өзінің сыныптастарынан бөлініп кетті. Жоғары саяси орында ол оқшауланып қалды, бірақ қарапайым адамдардың сенімі мен сүйіспеншілігіне ие болды. Ол өзінің естеліктерінде былай деп жазды: «Мен күн сайын жүздеген қарапайым адамдардан көптеген телеграммалар мен хаттарды алдым. 1917 жылдың шілде айының ортасында Парадтан Будапештке бара жатқанда, қарапайым сарбаздар мені теміржол вокзалында қоршап алды. Олардың бірі маған сөз сөйледі. Ол мені бейбітшілік елшісі деп атады». Демократиялық сыртқы саясатты қалайтын адам, ішкі саясатта да жан-жүрегімен демократ болуы керек. Тәуелсіздік партиясын бөліп, Каролий соғыс жариялаған, бірақ өз ұлдарын әскери қызметтен босатқандарға қарсы шықты. Парламенттік сөздерінде Каролий Австрия-Мажарстан монархиясы мен Германия империясының одағына қарсы болды: оның орнына халықтар арасындағы достыққа шақырып, соғысқа қарсы болды және Entente-тің сыртқы саясатын қолдады. Каролий соғыс кезінде Швейцариядағы Entente елдерінің дипломаттарымен құпия байланыс жасады. Ол одақтастармен бейбітшілікке келісуді, Австрия мен Мажарстан арасындағы байланысты үзуді, соғысқа дейін халықтың 5,8% ғана дауыс беруге және кеңсеге түсуге мүмкіндік берген мүліктік құқық талаптарын жоюды және әйелдерге дауыс беруге және кеңсеге түсуге құқық беруді талап етті. Әсіресе, Каролий 1915 жылы соғыс ардагерлеріне дауыс беру құқығы берілуі керек екенін талап етті, бұл осылайша премьер-министр, граф Иштван Тисаның ашуын тудырды. 1916 жылы Каролий өз партиясымен ажырасты, ол оның ашық Entente-ге жататын көзқарасын соғыс кезіндегі пацифистік фракция үшін тым радикалды және қауіпті деп тапты. Сондықтан Каролий 1948 жылғы Тәуелсіздіктің Біріккен партиясын құрды; көбінесе Каролий партиясы деп белгілі. 1918 жылдың қаңтар айында Каролий өзін Вудро Вильсонның Он төрт тармағының жақтасы деп жариялады.

Неке және отбасы

1914 жылы 7 қарашада Будапештте Каролий Каталина Андрасси де Чиксенткирали мен Краснахорка графинясына үйленді, олардан үш бала дүниеге келді. Каролийдің әйелі Венгрияның ең беделді әулеттерінің бірінен болғандықтан, осы неке арқылы Каролий өте ықпалды қайын атасының қорғауына іріккен. Оның жалғыз ұлы Адам Каролий Корольдік әуе күштерінде қызмет етті және 1939 жылы Уайт аралының үстінде жаңа ұшақты сынап барысында техникалық бұзылуға байланысты құлады.

Ішкі саясат

Сонымен қатар, 1917 жылы Ресейде болған Советтерге (Кеңестерге) ұқсас, социал-демократтар басымдығы бар әртүрлі революциялық кеңестер құрылды. Бұл екіұстама билік Каролиге көп билік бермей, социал-демократтарға жауапкершіліксіз билік жүргізуге мүмкіндік берді. Соғыс әлеуметтік теңсіздіктерді күшейтті, себебі соғысқа тікелей қатысы жоқ бай топтар өздерінің өмірін өзгертусіз, яғни алаңсыз жалғастыра берді, ал соғысқа қажетті жабдықтармен қамтамасыз еткен ірі кәсіпкерлердің байлығы одан да артып, жұмысшылардың жалақысы тұрақты түрде және айтарлықтай девальвацияланды. Жаңа үкіметтің экономикалық әлсіздігі, оның нәтижесінде ақша басылып, үлкен инфляция мен кедейлікке әкелді. Каролидің тұрмыс жағдайын жақсартуға немесе одақтастарды блокаданы жоюға көндіруге тырысулары сәтсіз аяқталды, бұл оған қоғамдық сынға ұшырауына себеп болды. Жағдайды одан бетерлетіп, Венгрияны неміс көмірінен айырған Чехословакия құрылды. Көмірге тәуелді Венгрия неміс көмірін импорттауға мәжбүр болды. Көмірдің жетіспеуінен 1918-19 жылдардың қысында көптеген адамдар жылусыз қалды, ал теміржол желісі біртіндеп тоқтап қалды. Теміржолдың құлауы өнеркәсіптің де құлауына және жаппай жұмыссыздыққа әкелді. Кароли мен Беринки үкіметтері ұсынған және Ұлттық кеңес бекіткен қырықтан астам заң мен 400-ге жуық декреттердің ішінде жаңа сайлау заңы 21 жастан асқан және кез келген жергілікті тілде оқи білетін еркектерге, сондай-ақ 24 жастан асқан әйелдерге сайлау құқығын берді. Жаңа заң бойынша жалпы сайлау 1919 жылдың сәуір айында өтуі жоспарланған. Соғыс кезінде баспасөз және жиналыс еркіндігі соғыс қажеттіліктеріне байланысты уақытша шектелді. Кароли үкіметі баспасөз, бірлестік және жиналыс еркіндігін қайта жаңғыртты. Соғыстың салдарынан экономика құлдыраудың алдында тұрғанда, жаппай кедейлік пен инфляция аясында әлеуметтік реформалар жүзеге асырылды: жұмыссыздық жәрдемақысы, салық қарыздарының кешірілуі, 14 жасқа дейінгі балаларды жұмысқа алуға тыйым салу, жалақыны көтеру, демобилизацияланған әскерлерге жұмыстан шығу ақысы, сегіз сағаттық жұмыс күнінің енгізілуі және әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің кеңейтілуі. Демократиялық институттармен қатар Кароли режимінің үкіметтері ішкі тәртіпті нығайтуға да тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады. Сонымен қатар, Венгриядағы ең ірі партия болған Социал-демократтар жиі Каролидің ықпалын әлсіретіп, өз шешімдерін оған жүктеді, бірақ олардың салдарына жауапкершілік алмайтын. Кароли шаруаларға барлық жерді беруді жоспарлаған. Өзінің үлкен отбасылық меншігін жалға алушыларға беріп, үлгі көрсетті. Бірақ бұл жерді берудің жалғыз жағдайы болды, себебі Социал-демократтар капитализмді қолдау деп есептеп, шаруаларға жерді беруге қатысты барлық шараларды тоқтатты. 1919 жылдың ақпан айында үкімет жақында құрылған екі экстремистік ұйымға қарсы полиция күшін қолданды: ол диктаторлық оңшыл үкіметті және Гюла Гембёс басшылығымен Венгрияның тарихи (Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі) шекараларын қарулы түрде қорғауды талап еткен Венгрияның Ұлттық қорғаныс лигасы (MOVE) ұйымын таратып жіберді. 1919 жылдың 20 ақпанында жұмыссыздыққа қарсы демонстрациядан кейін, Будапешттегі Népszava газеті кеңсесі алдында қарулы қақтығыс болды. Ол Венгрия Коммунистік партиясының отыз екі жетекшісін, оның ішінде олардың басшысы Бела Кунды тұтқынға алды.

Каролий үкіметінің құлдырауы

1919 жылғы 20 наурызда француздар венгр әскерлерін Венгрияға тереңірек шегінуге бұйрық беретін Викс нотасын ұсынды; әскери шекаралар жаңа шекаралар болады деп кеңінен есептелді. Кароли және премьер-министр Денеш Беринки енді қиын жағдайға түсті. Олар француз талабын қабылдағысы келмегенімен, одан бас тартуға да мүмкіндіктері болмады. 21 наурызда Беринки отставкаға кетті. Содан кейін Кароли жаңа үкіметті құруға тек социал-демократтардың ғана құқығы бар екенін жариялады. Бела Кун басқаратын коммунистермен одақ құруға шешім қабылданды. Каролидің білмейтіні, Демократиялық социалистер мен Коммунистік партия Каролині биліктен алу керек деген шешімге келген. Беринки отставкаға кеткеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, жаңадан құрылған Венгрия социалистік партиясы Каролидің отставкаға кететінін және Венгрия Кеңес Республикасының құрылатынын мәлімдеді. Либерал президент Кароли жаңа коммунистік үкімет тарапынан бірінші күні тұтқындалды. 1919 жылғы шілдеде ол қашып, Парижге қашып кетті.

Кейінгі өмірі

1919 жылдың 10 сәуірінде «румын әскерлері Трансильванияны қайта басып алу мүмкіндігін болдырмау үшін Венгрияға шабуыл жасады. Уақытша үкіметті граф Юлиус Кароли (Михаилдың інісі), граф Иштва́н Бетлен, адмирал Хорти және эрцгерцог Иосиф Сегедте (француздық оккупация астында) құрды». 1919 жылдың 4 шілдесінде Кароли Австрияға эмиграциялады, кейін Чехословакия мен Югославияға көшті. Соңында, 1919 жылдың соңында Кароли Францияға, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияға жер аударылды. Бірақ, сол кезде Кароли бұрынғы оңшыл венгр газеті «Wiener Magyar Zeitung» арқылы өзінің мақсатына қол жеткізуге тырысты; 5 маусымда, Трианон бейбіт шартына қол қойылғаннан кейін бір күн өткен соң, Кароли Венгрияның экономикалық блокадасын құптады, ол Ақ террор салдарынан қиын жағдайда болған еді, ал келесі мақалалардың тоны одан да қатал болды: «Сөздер Хортиді жеңе алмайды, оны іс-қимылдармен басып тастау керек. Жәндіктіліктің ең қорқынышты жағы – оны зұлымдықсыз жеңуге болмайды. Хортидің іс-әрекеттері оның адамзатқа қарсы екенін көрсетеді, сондықтан адамзат оның алдында адамгершілік дәстүрінен бас тартуы керек». Эдуард Бенес Михали Каролиді Чехословакияның дипломаты ретінде Мәскеуге жіберді, себебі Кеңес Қызыл Армиясы жеңіске жақын және жақын арада Польшаны басып алады деп есептелді. Дипломат ретінде Кароли Қызыл Армияның Закарпатье және Словакияның тәуелсіздігін сақтауын қамтамасыз етуді көздеді. Алайда, Кеңес Қызыл Армиясы тамыз айында маршал Пилсудскийден күтпеген жеңіліске ұшырады (Варшава шайқасы). 1924 жылы Каролидің әйелі АҚШ-та тифпен ауырады. Кароли оны көру үшін АҚШ-қа виза сұрады, бірақ Мемлекеттік департамент оның саяси сөздер айтуына тыйым салды, себебі Мемлекеттік департамент оны коммунист деп санайтын. Бір жылдан кейін графша Каролиге АҚШ-қа виза берілмеді, бірақ Мемлекеттік департамент хатшысы Келлог визаның негіздерін түсіндіруден бас тартты. Моррис Эрнст осы мәселелер бойынша Каролидің адвокаты болды. 1944 жылдың тамызында Ұлыбританиядағы Венгрия Кеңесінің президенті ретінде Кароли және оның әріптестері венгр еврейлеріне қарсы геноцидтік қудалауға наразылық білдіру үшін кездесу өткізді. Хорти кезеңінің барлық уақытында Кароли өз Отанында ресми түрде жамандалды. 1946 жылы социалист болған Кароли Венгрияға оралып, 1947 жылдан 1949 жылға дейін Францияда Венгрияның елшісі қызметін атқарды. 1949 жылы Ласло Райкқа жасалған көрсеткіш сот процесі мен өлім жазасына наразылық білдіріп, ол қызметтен кетті. Ол эмиграцияда екі томдық мемуар жазды: «Egy egész világ ellen» («Бүкіл әлемге қарсы»), 1925 жылы және «Memoirs: Faith without Illusion» («Естеліктер: Иллюзиясыз сенім»), 1954 жылы. Ол 1955 жылдың 19 наурызында 80 жасында Францияның Венс қаласында қайтыс болды.

Мұра

Венгрияның социалистік дәуірінде Каролы алғашқы Венгрия республикасының негізін қалаушы деп мақтаған. Көптеген көшелер мен басқа да қоғамдық орындарға оның есімі берілді, тіпті оның құрметіне бірнеше мүсіндер орнатылды. Ең танымал мүсіні, Имре Варганың туындысы, 1975 жылы Будапешттегі Коссут Лайош алаңына орнатылды. Коммунизм құлағаннан кейін оның мүсіні белгісіз біреулермен бірнеше рет қызыл бояумен ластанды. Кейде оның мойнына сым іліп, сымға "Трианон үшін мен жауаптымын" деген жазуы бар белгі ілінді. 2012 жылдың 29 наурызында таңертең Коссут алаңын жаңарту аясында мүсін демонтаждалып, Кёбаньядағы қорыту зауытына тасымалданды. Соңында Каролының мүсіні оның авторының резиденциясына, Сиофоққа көшірілді. Дегенмен, XXI ғасырға келгенде оған деген көзқарас екіұшты болды. Көптеген венгрлер оны Ұлы Венгрияның тарауы мен 1919 жылғы Венгрия Кеңестік Республикасының құрылуы үшін кінәлайды. Сонымен қатар, Венгрияның көптеген қалалары оның атымен аталған көшелерін қайта атады, кейде шығармашылықпен. Мысалы, Будапештте қала орталығындағы маңызды көшенің атауы "Каролы Михай утица" дегеннен қарапайым "Каролы утица" деп өзгертілді, осылайша онымен байланысты болды.