Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын математигі (1873–1939)
Romanian mathematician (1873–1939)
Георге Цитейка (; 4 қазан 1873 – 5 ақпан 1939) – Джордж немесе Жорж Цицеика деген атпен жариялаған румын математигі, геометрия саласына маңызды үлес қосты. Ол румындық дифференциалды геометрия мектебінің негізін қалаушы ретінде белгілі.
Gheorghe Țițeica (; 4 October 1873 – 5 February 1939) publishing as George or Georges Tzitzéica) was a Romanian mathematician who made important contributions in geometry. He is recognized as the founder of the Romanian school of differential geometry.
Білім
Ол Батыс Олтеньдегі Турну Северинде туған, Анка (құрметті әкесі Ціоланеску) мен Раду Țiței-дің ұлы, бастапқыда Бузау округіндегі Чилибиядан шыққан. Оның есімі ата-анасының тегінің біріктірілуімен Țițeica деп тіркелді. Ол ерте жасынан-ақ ғылымға, сондай-ақ музыка мен әдебиетке қызығушылық танытты. Țițeica бала кезінен музыка оқыған, өте шебер скрипкашы болды: музыка оның әуесқойлығы болып қала берді. Крайовадағы Кароль I орта мектебінде оқығанда, ол мектеп журналына математика және әдебиеттік сын туралы мақалалар жазып, үлес қосты. 1892 жылы бітіргеннен кейін,
He was born in Turnu Severin, western Oltenia, the son of Anca (née Ciolănescu) and Radu Țiței, originally from Cilibia, in Buzău County. His name was registered as Țițeica–a combination of his parents' surnames. He showed an early interest in science, as well as music and literature. Țițeica was an accomplished violinist, having studied music since childhood: music was to remain his hobby. While studying at the Carol I High School in Craiova, he contributed to the school's magazine, writing the columns on mathematics and studies of literary critique. After graduation in 1892,
Мансап
Румынияға оралғаннан кейін Țițeica Бухарест университетінің доценті болып тағайындалды. 1903 жылғы 3 мамырда толық профессор ғылыми дәрежесіне ие болды және 1939 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. 1928 жылдан бастап Бухарест политехникалық университетінде математика пәнін оқытты. 1913 жылы, 40 жасында Țițeica Румын академиясының тұрақты мүшесі болып сайланды, бұрынғы мүше Спиру Хареттің орнына келді. Кейіннен ол басшылық лауазымдарға тағайындалды: 1922 жылы ғылыми бөлімнің вице-президенті, 1928 жылы вице-президент, ал 1929 жылы бас хатшы. Țițeica сонымен қатар Societatea de Științe Matematice din România, Румын ғылым қауымдастығы және ғылымды дамыту және тарату қауымдастығының президенті болды. Ол Румыния политехникалық қауымдастығының вице-президенті және Мемлекеттік білім берудің жоғары кеңесінің мүшесі болды. Оның Ph.D. студенттерінің арасында Дэн Барбилян және Григоре Мойсил болды. Неміс тегін жақын сезінетін американдық геометр Эрнест Вильчинскидің зерттеулерін жалғастыра отырып, Țițeica беттердің жаңа класын және оның есімін алып жүрген қисықтардың жаңа класын ашты. Оның еңбектері математикадағы жаңа кезеңнің бастауын білдірді, атап айтқанда, аффиндік дифференциалдық геометрия. Ол сондай-ақ Лаплас теңдеулері арқылы анықталатын n өлшемді кеңістіктегі желілерді зерттеді. Ол қазіргі кезде Цитзеика теңдеуі деп аталатын теңдеуді зерттеді, оны Робин Булоу және Роджер Додд (Цитзеика–Булоу–Додд теңдеуі) одан әрі жалпылады. Ол сонымен қатар 1908 жылы Галац қаласында өткен байқауда ұсынған (және шешкен) мәселесімен де танымал, ол «Бес лейлік монета мәселесі» деп аталады, бұл жазықтықтағы шеңберлер мен үшбұрыштардың геометриясына қатысты мәселе. Бұл мәселені 1916 жылы Роджер Артур Джонсон тәуелсіз түрде қойды, ал нәтижесіндегі конфигурация Джонсон шеңберлері деп те аталады.
Upon his return to Romania, Țițeica was appointed assistant professor at the University of Bucharest. He was promoted to full professor on 3 May 1903, retaining this position until his death in 1939. He also taught mathematics at the Polytechnic University of Bucharest, starting in 1928. In 1913, at age 40, Țițeica was elected as a permanent member of the Romanian Academy, replacing Spiru Haret. Later he was appointed in leading roles: in 1922, vice president of the scientific section, in 1928, vice president and in 1929 secretary general. Țițeica was also president of the Societatea de Științe Matematice din România, of the Romanian Association of Science, and of the Association of the development and the spreading of science. He was a vice president of the Polytechnics Association of Romania and member of the High Council of Public Teaching. His Ph. D. students include Dan Barbilian and Grigore Moisil. Carrying on the researches of the American geometer of German origin Ernest Wilczynski, Țițeica discovered a new class of surfaces and a new class of curves which now carry his name. His contributions represent the beginning of a new chapter in mathematics, namely, affine differential geometry. He also studied webs in n dimensional space, defined through Laplace equations. He investigated what is now known as the Tzitzeica equation, which was further generalized by Robin Bullough and Roger Dodd (the Tzitzéica–Bullough–Dodd equation). He is also known for a result on the geometry of circles and triangles in the plane, referred to as Țițeica's Problema piesei de cinci lei, a problem he proposed (and solved) at the ro contest in Galați in 1908. The problem was posed independently by Roger Arthur Johnson in 1916, and the resulting configuration is also referred to as the Johnson circles.
Жеке өмірі мен мұрасы
Цитейка Флоренс Тиеренге (1882–1965) үйленді және олардың үш баласы болды: Раду (1905–1987), Габриэла (1907–1987) және Шербан (1908–1985) – барлығы академиялық мансапты таңдады; ең кішісі белгілі квант физигі атанды. Отбасы Бухаресттің 1-ші ауданындағы Лаховари алаңына жақын Дионисе Лупу көшесіндегі 19 ғасырлық үйde тұрды. Цитейка 1913 жылы академияға сайланғанда осы үйге көшіп келді. Дробета-Турну-Севериндегі лицей мен Крайовадағы гимназия оның есімімен аталады, сондай-ақ Бухаресттің 2-ші ауданында да бір көше оның атымен наз болған. Румын академиясы математика саласындағы жетістіктері үшін жыл сайын «Георге Цитейка сыйлығын» тартады. 1999 жылы Бухарест қаласында өткен 40-шы Халықаралық математикалық олимпиаданың логотипі Цитейканың 5 лейлік монетасымен байланысты мәселесінен шабыттанды. 1961 жылы «Poșta Română» оның құрметіне 1,55 лейлік марка шығарды (Scott #1415); ол сондай-ақ 1895 жылы «Gazeta Matematică» газетінің құрылуына арналған 1945 жылғы 2 лейлік маркада бейнеленген (Scott #596).
Țițeica married Florence Thierin (1882–1965) and the couple had three children — Radu (1905–1987), Gabriela (1907–1987), and Șerban (1908–1985) — all of whom pursued careers in academia; the youngest one became a renowned quantum physicist. The family lived in a 19th century house on Dionisie Lupu Street, close to Lahovari Plaza, in Sector 1 of Bucharest; Țițeica moved there around 1913, when he was elected to the academy. A high school in Drobeta Turnu Severin and a gymnasium in Craiova bear his name, and so does a street in Sector 2 of Bucharest. The Romanian Academy offers an annual "Gheorghe Țițeica Prize" for achievements in mathematics. The logo of the 40th International Mathematical Olympiad, held in Bucharest in 1999, was inspired by Țițeica's 5 lei coin problem. In 1961, Poșta Română issued a 1.55 lei stamp in his honor (Scott #1415); he also figures on a 2 lei stamp from 1945 commemorating the founding of Gazeta Matematică in 1895 (Scott #596).