Кіріспе

Киелі кітаптың бір бөлімдері кем дегенде 15 ғасырдан бері валли тіліне аударылған, бірақ бірнеше ғасыр бойы валли тілінде ең көп қолданылған аударма – Уильям Морганның 1588 жылғы аудармасы, "Yr Hen Destament, a'r Newydd" деп аталатын және 1620 жылы қайта қарастырылған. "Beibl Cymraeg Newydd" ("жаңа валли кітабы") 1988 жылы жарық көрді және 2004 жылы қайта жаңартылды. Beibl.net – 2013 жылы аяқталған, әдебиеттік валли тіліндегі аударма.

XV ғасыр нұсқасы

XIX ғасырдың бірнеше дереккөздері 1470 жылы латын Вульгатасынан аударма болғандығы туралы әңгіме айтады (XVI ғасыр епископы Ричард Дэвис бала кезінде Celydd Ifan-да, туысының үйіндегі қолжазбада мұндай аударманы көргенін айтады; сондай-ақ, бір жазушы бұл жеке қолжазбаның бір бөлігі XIX ғасырға дейін сақталғанын мәлімдейді). Дегенмен, профессор Гланмор Уильямс 1588 жылы Уильям Морганның Киелі кітабы жарыққа шыққанға дейін Киелі кітаптың толығымен уэльс тіліне аударылған деген ойды жоққа шығарды.

Уильям Морган, 1588 жыл

Сейлсберидің Жаңа Өсиетінен кейін 1588 жылы Уильям Морганның толық Киелі кітапты аудармасы жарық көрді, Y Beibl cyssegr lan sef Yr Hen Destament, a'r Newydd. Морган көп ұзамай 1588 жылғы Киелі кітабының қайта қарастырылуына (немесе жаңа аудармасына) кірісті, онда бірқатар баспа қателері болған еді; ол Сейлсберидің Жаңа Өсиетін және Псалмдарды қайта қарады, сондай-ақ Ескі Өсиеттің және Апокрифтердің қалған кітаптарын аяқтады. 1821 жылы Ричард Джонс Уильям Морганның Долгеллауда басылған Киелі кітабының жаңа басылымын жариялады. Бұл басылым түпнұсқаға адал болды, бірақ әліпби жаңартылды және оқуға ыңғайлы болу үшін көбірек қазіргі заманғы шрифттер қолданылды.

Паридің қайта қарауы, 1620

Морган қайтыс болғаннан кейін епископ Ричард Пэрри мен доктор Джон Дэвис әдеби тілді жетілдіру, көнеше деп саналатын сөздерді алмастыру және мәтінді 1611 жылғы ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың Король Джеймс нұсқасына жақындату мақсатында жұмысын жалғастырды. 1620 жылы Киелі кітаптың жаңартылған нұсқасы жарық көрді. Бұл басылым әлі күнге дейін Уильям Морганның аудармасы ретінде белгілі және 20 ғасырдың соңына дейін стандартты уэльс тіліндегі Киелі кітап болып саналды, сондай-ақ бүгінге дейін қолданылып келеді. Уэльс тілі үшін бұл аударма ағылшын тіліндегі Король Джеймс нұсқасы сияқты құрметті мәртебеге ие. Алғашқы Киелі кітаптар шіркеулерде пайдалануға арналған үлкен кітаптар болды. 1630 жылы үйде оқуға арналған «Y Beibl Bach» («кішкентай Киелі кітап») деген кішірек басылым жарық көрді, осылайша валлий тіліндегі жазбалар қара халықтың қолына жетті. Уэльс тіліндегі Киелі кітаптың түпнұсқасы Солтүстік Уэльстегі Сент-Асаф соборында сақталады. Ол 1969 жылы Принц Чарльздың Уэльс принці ретінде тағына кигізілу салтанатында қолданылды. Киелі кітапты уэльс тіліне аудару уэльс тілінің сақталуына үлкен үлес қосты. Бұл аударма, сондай-ақ «Ортақ дұғалар кітабының» уэльс тіліне аударылуы, валлий тіліне діни тіл және құдайға сыйынғанда қолданылатын құрал ретінде мәртебе берді. Бұл өз кезегінде ағылшын тілінің ықпалына қарамастан, тілдің күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде қолданылуын қамтамасыз етті. Бүгінде қолданылып жүрген Уильям Морган Киелі кітабының басылымында профессор Генри Льюис (1889-1968) жаңартқан қазіргі орфография (жазу ережесі) қолданылады. Ол Жаңа Ұпайды 1936 жылы, ал Киелі кітаптың қалған бөлігін 1955 жылы аяқтады. Оны Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамы «Y Beibl» деген атпен басып шығарды. 1959 жылы ол Апокрифті аяқтады, ал оны Христиандық білімді тарату қоғамы «Yr Apocrypha» деп басып шығарды. Қазір бұл кітаптар цифрлық форматқа көшіріліп, «ap Beibl» деп аталатын қосымшаға енгізілді. Уильям Морган Киелі кітабының соңғы басылымдары (1955 жылғы басылым) 1955 жылғы орфографияны қолдана отырып, Троицалық Киелі кітап қоғамы тарапынан басылып шығарылды.

Уильям Миддлтонның 1596 жылғы Забур жырлары

Уильям Миддлтон, сонымен қатар Мидлтон және Миддлтон деп те аталады, шамамен 1550 жылы Солтүстік Уэльстегі Денбигширде, Ллансаннан қаласында дүниеге келді. 1589 жылдан бастап Миддлтон өзінің туысы, саудагер сэр Томас Миддлтон үшін кеме капитаны болып жұмыс істеді. Осы уақытта ол әртүрлі өлшемдерді қолдана отырып, Уэльстік поэзияның қатаң, дәстүрлі стилі – цинганеддке псалмдарды аудару арманымен айналысты. 1595 жылы Лондонда «Ранн о Псалме Дауид, а Пхрофвити эрайлл гведди и кингханедху» атты еңбегін жариялады. Содан кейін ол сэр Фрэнсис Дрейк пен сэр Джон Хопкинспен бірге Панама қаласын басып алуға жасалған сәтсіз экспедицияда «Саломон Бонавенчур» кемесінің капитаны ретінде теңізге шықты. Ол псалмдардың өзінің нұсқасын 1595 жылдың 24 қаңтарында (қазіргі 1596 жыл) Панама жағалауындағы, адам қоныстанбайтын Скутум аралында (қазіргі Эскудо-де-Верагуас аралы) кемеде аяқтады. Ол псалмдарын Psalmae y Brenhinol Brophwyd Dafydh деп атады. Миддлтон 1596 жылы Панамадан оралды және Корнуоллдағы Фалмут қаласында оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Уильям Миддлтонның псалмдары Денбигширдегі Чирк қаласында тұратын туысы сэр Томас Миддлтонға арналған. 1602 жылы Уильям Миддлтон қайтыс болғаннан кейін, оның туысы Томас Миддлтон псалмдарды басып шығару үшін 30 фунт стерлинг жұмсады. Псалмдарды Томас Солсбери жинады, ол валли тілінде басқа да еңбектерді жариялаған. 1603 жылы ол оларды Лондонда баспагер Сэмюэл Стаффорд арқылы: Psalmæ y brenhinol brophvvyd Dafydh: gwedi i cynghanedhu mewn mesurau cymreig деп жариялады. Миддлтонның псалмдары – валли тіліндегі алғашқы толық өлшемді Псалмдер жинағы және толық цинганеддте жазылған жалғыз жинақ. Миддлтонның псалмдары Ұлыбритания кітапханасында сақталды, онда олар Уолтер Дэвистің назарына ілікті. Құрметті Уолтер Дэвис (1761-1849) – Уэльстің ақыны, редакторы, аудармашысы, тарихшысы және англикан дін қызметкері, Монтгомериширдегі Лланфечайн қаласында туған. Ол Кембридждегі Тринити колледжінде оқыды, онда 1803 жылы магистратура дәрежесін алды. Ақын ретінде ол Гвалтер Мехен атты бардтық есімді қолданды. 1807 жылы Манафонның викарі болып тағайындалды, онда 30 жыл бойы тұрып, өзінің көптеген әдеби еңбектерін жасады. Ол 1827 жылдың қаңтарында Миддлтонның псалмдарына кіріспе (Y Rhagymadrodd) жазып, олардың поэзиясы туралы түсіндірді. Ол оларды 1827 жылы Монтгомериширдегі Лланфэйр Керейрьон қаласында Роберт Джонс арқылы жариялады. Ол оларды Psalmau Dafydd: wedi eu cyfansoddi ar amrywiol fesurau cerdd, gan Y Cabden Уильям Миддлтон деп қайта басып шығарды. Бұл екінші басылым (Ail Argraphiad) деп аталды.

Эдвард Киффиннің метрикалық жырлары, 1603 жыл

С.С. Ки шамамен 1558 жылы Озвестриде дүниеге келген. Ол Кембридждегі Иисус колледжінде оқыған, бірақ оны бітірмеген болуы мүмкін. 1585 жылы Лондонда англикандық дьякон, ал 1590 жылы Бангорда діни қызметкер болып тағайындалды. Ол Лондондағы Сент-Мартин-Аутвич шіркеуінде пастор болды. 1603 жылы, ең болмаса Лондонда обадан қайтыс болды. Лондонға келгенде Киффин Англия шіркеуі дәстүрінде псалм айтуды ұнататын. Ол валлий псалмдарын метрге аударуды қалаған, осылайша оларды ағылшын метрикалық псалмдары сияқты ән салуға болар еді. Уильям Морганның валлий тіліндегі аудармасынан ол шамамен 50 псалмды өлеңге түсірген деп саналады, бірақ олардың тек бірнешеуі ғана сақталған. Сақталған псалмдарды Томас Солсбери жинаған. 1603 жылы ол оларды Лондонда баспагер Сэмюэл Стаффорд арқылы: Rhann o Psalmae Dafydd Brophwyd iuu canu ar ôl y dôn arferedig yn Eglwys Loegr деп жариялаған. Онда 12 толық псалм және 13-ші псалмның алғашқы 5 тармағы бар. Олар 4 тармақтық өлең жолдарымен, аудл гивд деп аталатын дәстүрлі валлик поэзия стилінде жазылған.

Метрикалық жырлар, 1621 жыл

Salmau Cân (Метрикалық Забурлар) – 150 Забурдың қауымдық ән салуға ыңғайлы еркін уэльс тіліне аудармасы. Бұл жұмыс ақын, Фестиниог шлютері және Мерионет архидиаконы болған Эдмунд Прайс (сонымен қатар Эдмунд Прыс деп те жазылады) (1544–1623) еңбегі. Олар Лондонда басылып, алғаш рет 1621 жылғы «Ортақ дұғалар кітабымен» бірге жарияланды. Уильям Морган өзінің 1588 жылғы Библия аудармасын дайындауда оған көмектескен үш адамның бірі ретінде Эдмунд Прайсты еске алады. Көптеген Забурлар уэльс шіркеулерінде әлі де әнтеледі.

Моррис Уильямстың метрикалық жырлары, 1850 жыл

Моррис Уильямс (1809-1874) – Никандер есімімен танымал бард. 1836 жылы ол англикан дін қызметкеріне бекітілді. 1850 жылы ол өзінің ырғақты Мазамырларын жариялады.

Уильям Ристің жырлары, 1875 жыл

Уильям Рис (1802-1883), Гвилим Хираэтог деп белгілі ақын және жазушы. Ол 1875 жылы Уильям Морганның Псалмдер басылымын «Tŵr Dafydd» атты өлең түрінде берді.

Льюис Валентиннің жырлары, 1936 жыл

Лландунода баптист пасторы қызмет еткен кезінде Льюис Валентин «Detholiad o'r Salmau» деп аталатын Забурлар таңдамасын аударды, ол 1936 жылы «Gwasg Ilston» баспасында жарық көрді.

Жаңа метрикалық жырлар, 2008 жыл

Salmau Cân Newydd (Жаңа метрикалық Забурлар) – 2004 жылғы Уэльс тіліндегі Библия аудармасына негізделген, сонымен қатар түпнұсқа еврей тіліндегі мәтінді ескере отырып, Гвинн ап Гвилим (1950-2016) – Уэльс шіркеуіндегі англикан дін қызметкері жазған Забурлардың жаңа метрикалық нұсқасы. Әртүрлі өлшемдер қолданылады және сәйкес келетін әуендер ұсынылады. 2008 жылы «Gwasg Gomer» (Гомер баспасы) баспасынан жарық көрді.

Томас Бриско аудармасы, 1853 - 1894 жылдар

Томас Бриско (1813-1895) еврей тілінен валли тіліне Исая, Әйүп, Псалмдер және Нақыл сөздер кітаптарын аударды, олар 1853 және 1855 жылдар аралығында жарық көрді. Оның Жаңа Өсиет аудармасы 1894 жылы жарық көрді.

Уильям Эдвардстың Жаңа заңы, 1894-1915

Уильям Эдвардс (1848–1929), баптист колледжінің директоры, грек тілінен анықтама алып, Уильям Морганның Жаңа өсиетін қайта қарастырды және оны Cyfieithiad Newydd ("Жаңа аударма") деп атады. Ол 1894, 1898, 1913 және 1915 жылдары төрт томдық болып жарық көрді.

Жаңа Келісім, 1921-1948 жылдар

Уэльс университетінің түлектер (алмни) гильдиясының теологиялық бөлімі қазіргі уэльс тіліне Киелі кітапты аудару жобасын бастады. 53 ғалымнан тұратын команда Жаңа өсиеттің кітаптарын бірінен соң бірін жұмыстады, ал нәтижелері 1921 жылдан 1948 жылға дейін бөлім-бөліммен жарияланды. Сонымен қатар, 1924 жылы Ескі өсиеттен Амос пен Осия кітаптары жарық көрді. Бірақ, ол толыққанды жарияланған емес.

Ислин Ффок Элис, 1961 жыл

Уэльстік жазушы және бір кезде кальвинист-методист пасторы болған, Ислвин Ффок Элис Матай Евангелиясын қазіргі уэльс тіліне аударды, ол 1961 жылы Кернарфонда жарияланды. Ол "Efengyl Mathew" деп аталды және "Trosiad i gymraeg diweddar" деген қосымша тақырып берілді.

Y Ffordd Newydd, 1971 жыл

1969 жылы Киелі кітап қоғамы халықтық Уэльс тілінде Жохан Ізгі хабарын "Y Ffordd" деген атпен жариялады. 1971 жылы барлық 4 Ізгі хабар "Y Ffordd Newydd" деген атпен аударылып басылды. Басылымдарға Энни Валлотонның суреттері енгізілді және олар Англиялық "Жақсы жаңалық" Киелі кітабының стилінде жасалған.

Жаңа Уэльс тіліне аударылған Киелі кітап, 1988 жыл

Жаңа аударма, Y Beibl Cymraeg Newydd (BCN), 1988 жылы жарық көрді (оның ішінде 1975 жылы қайта жаңартылған Жаңа Ғидат және 1979 жылы Псалмдар) және көбінесе Уильям Морган аудармасын ығыстырды, бірақ баспагерлері Морган аудармасын толығымен алмастыруды көздемегенін, тек балама ретінде ұсынғанын мәлімдеді. Онда апокрифтер де қамтылған. Жаңа Ғидат жөніндегі комиссия мүшелері профессор Джон Тюдно Уильямс және профессор С. И. Енох болды.

Давуар вайт, 1990 жыл

1990 жылы Эдвин К. Льюис "Жаңа уэльс тіліндегі Киелі кітаптан" (New Welsh Bible) Марқ Евангелиясының (Y Newyddion da yn ôl Marc) мектептерде қолдануға арналған аудармасын бейімдеді.

2004 жылғы "Нью Уэльс" тіліндегі қайта қарастырылған Киелі кітап

2004 жылы наурыз айында Y Beibl Cymraeg Newydd Diwygiedig (BCND) (Revised New Welsh Bible) деген түзетілген басылым жарық көрді, ал 2008 жылы Апокрифтер (Yr Apocryffa деп аталады) басылды. 2005 жылы Библия қоғамы "Y Llais" деп аталатын BCND аудио нұсқасын шығарды. Иса Мәсіх және Пауыл рөлін екі белгілі кәсіби актер – Ричард Элфюн мен Рис Пэрри Джонс сомдады, сондай-ақ Лизабет Майлз сияқты басқа да көрнекті уэльстік дауыстар да қатысты.

beibl.net, 2015, 2021 жыл

beibl.net – Gobaith i Gymru-дың валли тіліндегі Киелі кітаптың қарапайым, күнделікті тілге аударылған жаңа нұсқасы. Жаңа өсиет 2002 жылы интернетте жарияланды, ал толық Киелі кітап 2013 жылы интернетте және 2015 жылы баспа түрінде жарияланды. 2021 жылы жаңарып жаңартылды. Оның бір бөлігі аудио форматта да қолжетімді.

"Жаңа дүние аудармасы" 2022

2022 жылдың 25 маусымында Ехоба куәгерлері Уэльс тіліндегі Христиандық грек жазбаларының «Жаңа дүние» аудармасын цифрлық форматта жариялады, ал қағаз түрі 2022 жылдың желтоқсан айында шығады.

Тілдерді салыстыру

+ Желшағыш тілдердегі Жохан 3:16-ның салыстырылымы Аударма Жаңа Өсиет William Salesbury, 1567Құдай әлемді соншалықты жақсы көргендіктен, жалғыз Ұлын берді, оған сенген әрбір адам құрыштан құтылып, мәңгілік өмірге ие болсын. William Morgan, 1588Құдай әлемді соншалықты жақсы көргендіктен, жалғыз туған Ұлын берді, оған сенген ешкім құрыштан құтылмай, мәңгілік өмірге ие болсын. William Morgan, 1620Құдай әлемді соншалықты жақсы көргендіктен, жалғыз туған Ұлын берді, оған сенген әркім құрыштан құтылып, мәңгілік өмірге ие болсын. Жаңа Уэльс Библиясы, 1988Шындығында, Құдай әлемді соншалықты жақсы көргендіктен, жалғыз Ұлын берді, оған сенген ешкім құрышқа ұшырамасын, мәңгілік өмірге ие болсын. beibl. net by Arfon Jones, 2008Иә, Құдай әлемді соншалықты жақсы көргендіктен, жалғыз Ұлын берді, оған сенген ешкім құрышқа ұшырамасын, мәңгілік өмірге ие болсын.