Құдай кітабының аудармалары тарихы

Кіріспе

Киелі кітап аудармалары
Киелі кітап аудармаларының жалпы тарихы

Киелі кітап иврит, арамей және грек тілдерінен көптеген тілдерге аударылған. 2023 жылға қарай Уиклиф Глобалды Альянсының мәліметі бойынша, Киелі кітаптың толық нұсқасы 736 тілге, Жаңа Келісім 1658 тілге, ал Киелі кітаптың шағын бөліктері 1264 тілге аударылған. Осылайша, Киелі кітаптың кемінде бір бөлігі 3658 тілде қол жетімді. Иврит тілінде жазылған (Даниял кітабының кейбір бөлімдері арамей тілінде) Ескі Келісім арамей тіліне (алғашқыда жазылмаған «Таргум» деп аталатын), грек және сирия тілдеріне аударылды. Грек тілінде жазылған Жаңа Келісім алғаш рет император Константиннің тұсында сирия, латын және копт тілдеріне аударылды. 500 жылға қарай Киелі кітап геэз, гот, армян және грузин тілдеріне аударылған еді. 1000 жылға қарай тағы бірқатар аудармалар (кейбір жағдайларда толық емес) қосылды, олардың ішінде ежелгі нубия, соғд, араб және славян тілдері бар. IV ғасырдағы Жеромның латын тіліндегі «Вулгата» нұсқасы, бұрынғы латын аудармаларын қайта қарастырып, Орта ғасырларда Батыс христиандығында басым болды. Рим папасы басқаратын, латын тілінде сөйлейтін Батыс шіркеуі, ирландтар, франктер немесе норвегтер сияқты жаңадан дінге өткен халықтардың тілдеріне Жазбаларды немесе діни рәсімдерді аударған жоқ. Керісінше, Константинопольде орналасқан Шығыс православие шіркеуі кейбір жағдайларда Жазбаларды және діни рәсімдерді аударды, ең табыстысы Шығыс Еуропаның славян тілінде болды. Содан бері Киелі кітап тағы да көп тілге аударылды. Ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармаларының тарихы мың жылдан астамды құрайды. (Ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармаларының тізіміне қараңыз.) Жаңа Келісімдегі мәтіндік нұсқаларға қателер, жіберулер, қосымшалар, өзгерістер және баламалы аудармалар кіреді. Кейбір жағдайларда, әртүрлі аудармалар діни сенімдердегі айырмашылықтардың дәлелі ретінде немесе олардың нәтижесінде пайда болды.

Еврей Киелі кітап

Еврей Киелі кітаптары негізінен Киелі еврей тілінде, ал кейбір бөліктері (әсіресе Даниял мен Езра кітаптарында) Киелі арамей тілінде жазылған. Біздің заманымыздың 6-10 ғасырларында еврей ғалымдары, қазір масореттер деп белгілі, Киелі кітаптың әртүрлі қолжазбаларын салыстырып, біртұтас, стандартизацияланған мәтін жасауға тырысты. Нәтижесінде өте ұқсас мәтіндердің бірнеше түрі пайда болды, және осы мәтіндердің кез келгені Масореттік мәтін (МТ) деп аталады. Масореттер мәтінге дауысты белгілерді (никкуд деп аталатын) қосты, себебі түпнұсқа мәтінде тек дауыссыз әріптер болған. Бұл кейде бір түсіндіруді таңдауды қажет етті, өйткені кейбір сөздер тек дауыстыларымен ғана ерекшеленеді, сондықтан олардың мағынасы таңдалған дауыстыларға байланысты өзгеріп тұруы мүмкін. Көне заманда әртүрлі еврей тіліндегі нұсқалар болған, олардың кейбіреулері Самариялық Бес кітапта және басқа да көне фрагменттерде сақталған, сондай-ақ басқа тілдердегі көне аудармаларда да куәландырылған.

Жаңа Келісім

Жаңа Келісім Койне грек тілінде жазылған, бастапқыда арамей, грек және латын тілдерінде айтылған (Жаңа Келісімнің тілі деген бетті қараңыз). Түпнұсқа авторлар немесе түгендеушілер жазған грек қолжазбалары – автографтар – сақталған жоқ. Ғалымдар сақталған қолжазбалардан грек тіліндегі түпнұсқа мәтінді анықтайды. Грек тіліндегі Жаңа Келісімнің үш негізгі мәтіндік дәстүрі кейде Александриялық мәтін типі, Византиялық мәтін типі және Батыс мәтін типі деп аталады. Көптеген нұсқалар қолжазбалар арасында шағын, мысалы, әртүрлі жазу, сөздердің әртүрлі тәртібі, белгілі бір артикльдің ("the") болуы немесе болмауы және т.б. Кейде мәтіннің бір бөлігі жоқ болғандықтан немесе басқа себептермен маңызды нұсқалар пайда болады. Мұндай маңызды нұсқаларға Марк ілбірінің соңы, Перикоп Адультера, Комма Йоханниум және Елшілердің істерінің Батыс нұсқасы жатады. 4-ғасырға жататын Ватикан кодексі мен Синай кодексі сияқты Александриялық мәтін типіне жататын ескі қолжазбалардың табылуы ғалымдарды грек тіліндегі түпнұсқа мәтін туралы көзқарастарын қайта қарауға мәжбүр етті. Карл Лахманн 1831 жылғы сындық басылымын 4-ғасырға және одан ертерек жазылған қолжазбаларға негіздеп, Textus Receptus осы ертерек мәтіндерге сәйкес түзетілуі керек деп дәлелдеді. Пауыл хаттарының және Жаңа Келісімнің басқа жазбаларының ерте қолжазбаларында ешқандай тыныс белгісі болмаған. Кейіннен басқа редакторлар өздерінің мәтінді түсінуіне сәйкес тыныс белгілерін қосты. Папиас Иерапольдікке (шамамен 125 ж.) байланысты Матай Ілбірінің бастапқыда иврит тілінде болғандығы туралы ұзақ дәстүр бар. Евсевий (шамамен 300 ж.) Пантаеннің Индияға (шамамен 200 ж.) барып, олардың иврит әріптерінде жазылған Матай Ілбірінен пайдаланғанын хабарлайды. Иероним де өзінің Матайға жазған алғы сөзінде оның грек тілінде емес, "Иудеяда иврит әріптерінде" жазылғандығын және ол Назарет сектасынан біреуін көріп, көшіргенін айтады. Төрт Ілбірінің нақты шығу тегі, авторлығы, бастапқы тілдері және түгенделуі белгісіз, бірақ көптеген академиялық болжамдар мен даулы әдістерге байланысты.

The New Testament was written in Koine Greek reporting speech originally in Aramaic, Greek and Latin (see Language of the New Testament.) The autographs, the Greek manuscripts written by the original authors or collators, have not survived. Scholars surmise the original Greek text from the manuscripts that do survive. The three main textual traditions of the Greek New Testament are sometimes called the Alexandrian text type, the Byzantine text type, and the Western text type. Most variants among the manuscripts are minor, such as alternative spelling, alternative word order, the presence or absence of an optional definite article ("the"), and so on. Occasionally, a major variant happens when a portion of a text was missing or for other reasons. Examples of major variants are the endings of Mark, the Pericope Adulteræ, the Comma Johanneum, and the Western version of Acts. The discovery of older manuscripts which belong to the Alexandrian text type, including the 4th century Codex Vaticanus and Codex Sinaiticus, led scholars to revise their view about the original Greek text. Karl Lachmann based his critical edition of 1831 on manuscripts dating from the 4th century and earlier, to argue that the Textus Receptus must be corrected according to these earlier texts. Early manuscripts of the Pauline epistles and other New Testament writings show no punctuation whatsoever. The punctuation was added later by other editors, according to their own understanding of the text. There is also a long standing tradition owing to Papias of Hierapolis (c.125) that the Gospel of Matthew was originally in Hebrew. Eusebius (c.300) reports that Pantaenus went to India (c. 200) and found them using a Gospel of St Matthew in Hebrew letters. Jerome also reports in his preface to St Matthew that it was originally composed "in Hebrew letters in Judea" not in Greek and that he saw and copied one from the Nazarene sect. The exact provenance, authorship, source languages and collation of the four Gospels is unknown but subject to much academic speculation and disputed methods.

Арамей Таргумдары

Тораның алғашқы аудармалары Бабыл тұтқындығы дәуірінде, арамей тілі яһудилердің жалпы тіліне айналған кезде басталды. Көпшілік тек арамей тілінде сөйлеп, еврей тілін түсінбегендіктен, Таргумдардың көмегімен қарапайым халыққа ежелгі синагогтарда оқылған Тораны түсінуге жағдай жасалды.

Грек Септуагинтасы

Біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырда Александрия эллиндік иудаизмнің орталығы болды, ал біздің заманымыздан бұрын 3-2 ғасырларда аудармашылар Мысырда еврей жазбаларының грек тіліндегі коин нұсқасын бірнеше кезеңмен құрастырды (жұмысты біздің заманымыздан бұрын 132 жылы аяқтады). Талмуд аударма жұмысын Птолемей II Филадельфқа (б.з.д. 285–246 ж.т.) жүктейді, ол осы мақсат үшін 72 еврей ғалымын жалдаған, сондықтан аударма әдетте Септуагинта деп аталады (латынша septuaginta, "жетпіс"), бұл ат "Августин Гіппоның уақытында" (354–430 ж.т.) пайда болды. Септуагинта (LXX), еврей Библиясын грек тіліне аударған алғашқы нұсқа, кейіннен христиан шіркеуінде Ескі Келісімнің қабылданған мәтініне айналып, оның каноны үшін негіз болды. Иероним өзінің латын тіліндегі "Вулгата" аудармасын яһудилердің канонында сақталған Киелі кітап кітаптарының еврей тіліндегі (масорет мәтінінде көрсетілгендей) және деутероканондық кітаптардың грек тіліндегі мәтіндеріне негіздеген. Грек тілінде сөйлейтін яһудилер, ал кейінірек христиандар бұл аударманы кеңінен қолданды. Бұл кейінірек стандартталған еврей тілінен (масорет мәтіні) біршама өзгеше. Бұл аударма жеті (немесе кейбір дереккөздерде жетпіс екі) жеке аудармашылардың барлығы бірдей мәтіндерді шығарды деген аңыз арқылы (негізінен Аристос хаты ретінде жазылған) насихатталды; оның дұрыстығын дәлелдейтіндей болды. Септуагинтаның нұсқаларында Танахтың масорет мәтіндеріне кірмеген бірнеше үзінділер мен толық кітаптар бар. Кейде бұл қосымшалар грек тілінде жазылған, ал басқа жағдайларда олар еврей кітаптарының немесе масорет мәтіндерінде жоқ еврей тілінің нұсқаларының аудармалары болып табылады. Жақындағы зерттеулер Септуагинтаға қосылған қосымшалардың көбі бұрын ойланғаннан гөрі еврей тілінде шыққандығын көрсетті. Септуагинтаның негізін құраған еврей мәтіндерінің толық қолжазбалары сақталмағанмен, көптеген ғалымдар олардың масореттік мәтіннің негізін құраған мәтіндік дәстүрден ("Vorlage") өзгеше екенін айтады.

By the 3rd century BC, Alexandria had become the center of Hellenistic Judaism, and during the 3rd to 2nd centuries BC translators compiled in Egypt a Koine Greek version of the Hebrew scriptures in several stages (completing the task by 132 BC). The Talmud ascribes the translation effort to Ptolemy II Philadelphus (r. 285–246 BC), who allegedly hired 72 Jewish scholars for the purpose, for which reason the translation is commonly known as the Septuagint (from the Latin septuaginta, "seventy"), a name which it gained in "the time of Augustine of Hippo" (354–430 AD). The Septuagint (LXX), the very first translation of the Hebrew Bible into Greek, later became the accepted text of the Old Testament in the Christian church and the basis of its canon. Jerome based his Latin Vulgate translation on the Hebrew for those books of the Bible preserved in the Jewish canon (as reflected in the Masoretic text), and on the Greek text for the deuterocanonical books. The translation now known as the Septuagint was widely used by Greek speaking Jews, and later by Christians. It differs somewhat from the later standardized Hebrew (Masoretic Text). This translation was promoted by way of a legend (primarily recorded as the Letter of Aristeas) that seventy (or in some sources, seventy two) separate translators all produced identical texts; supposedly proving its accuracy. Versions of the Septuagint contain several passages and whole books not included in the Masoretic texts of the Tanakh. In some cases these additions were originally composed in Greek, while in other cases they are translations of Hebrew books or of Hebrew variants not present in the Masoretic texts. Recent discoveries have shown that more of the Septuagint additions have a Hebrew origin than previously thought. While there are no complete surviving manuscripts of the Hebrew texts on which the Septuagint was based, many scholars believe that they represent a different textual tradition ("Vorlage") from the one that became the basis for the Masoretic texts.

4 ғасыр

IV ғасырда ғалымдар тобы Киелі кітапты гот тіліне (шығыс герман тілінің ерте түрі) аударған, бұл жұмыс, мүмкін, Ульфила (Вульфила) қадағалауымен жасалған. Христиандық Киелі кітаптың каноны ресми түрде Иерусалим епископы Кирилл 350 жылы (бұрын шіркеуде қабылданған болса да) бекітілді, 363 жылы Лаодикия соборымен расталды (екеуі де «Аян кітабынан» құралмады), ал кейіннен 367 жылы Александриялық Афанасий «Аян кітабымен» бірге бекітті. Иеронимнің латын тіліндегі «Вулгата» аудармасы біздің заманымыздың 382-405 жылдары аралығында жасалған. Иеронимге дейінгі латын аудармалары жиынтығы Vetus Latina деп аталады. Иероним бұл ертерек латын аудармаларын түзетуден бастады, бірақ соңында барлық аудармаларды айналып өтіп, түпнұсқа грек тіліне, ал мүмкіндігінше Септуагинтаның орнына түпнұсқа еврей тіліне қайтып оралды. Сонымен қатар, бірнеше көне аудармалар бар, олардың ең маңыздысы арамей тілінің сирия диалектінде жасалған (оның ішінде Пешитта).

4 - 6 ғасырлар

Ватикан кодексі шамамен 325–350 жылдар аралығында жазылған, және Жаңа өсиет кітаптарының әртүрлі бөлімдерінде 21 сөйлем немесе абзац жоқ: ол төрт үлкен унциалдық кодекстің бірі. Латын тіліндегі толық Киелі кітаптың ең көне бір томдық қолжазбасы – 8-шы ғасырда Англиядағы Уэрмут-Жарроу екі монастырында жасалған Латын Вульгатасының Codex Amiatinus болып табылады. 4-ші мен 6-шы ғасырлар аралығында Киелі кітап геэз (эфиопия) тіліне аударылды. 5-ші ғасырда Әулие Месроб өзі ойлап тапқан армян әліпбиін қолданып Киелі кітапты аударды. Осы кезеңге грузин тіліне аударылған Киелі кітап та жатады. 6-шы ғасырда Киелі кітап көне нубия тіліне аударылды. 8-шы ғасырдың соңына қарай Шығыс шіркеуінің монастырлары (несториандар деп аталды) Жаңа өсиетті және Псалмдарды (кем дегенде, діни қызметтерде қолдануға қажетті бөліктерін) сирия тілінен соғд тіліне аударды, ол Орталық Азиядағы Жібек жолының тілі, шығыс иран тілі, қытай сөздерімен, арамей жазуынан алынған әріптер мен логограммалармен жазылған.

Ерте орта ғасырлар

Ежелгі жазушылар ертедегі кітаптарды көшіріп алғанда, мәтінді түзету үшін, әсіресе жазушы кездейсоқ сөзді немесе жолды жіберіп алған жағдайда, беттің шеттеріне жазбалар (шекаралық глоссалар) жазып, мәтінге түсініктемелер қосатын. Кейінгі жазушылар көшірмелерді көшіріп жатқанда, кейде жазбаның мәтіннің бір бөлігі ретінде қосылуы керек пе, жоқ па, деп күмәнданатын. Мәтіндік сынға қараңыз. Уақыт өте келе, әртүрлі аймақтарда әртүрлі нұсқалар пайда болды, олардың әрқайсысы өзіндік жіберілгендері, қосымшалары және нұсқаларымен (көбінесе орфографияда) ерекшеленді. Көне ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармаларының фрагменттері сақталған, әсіресе, құрметті Беденің Жохан Ізгі хабарының көне ағылшын тіліндегі жоғалған аудармасы, ол шамамен 735 жылы қайтыс болғанға дейін дайындалған деп есептеледі. Матай Ізгі хабарының Көне Жоғарғы Неміс тіліндегі нұсқасы 748 жылға жатады. Шарль Великий шамамен 800 жылы Алькуинге Латын Вулгатасының қайта қаралуын тапсырды. Кирилл мен Мефодий 863 жылы Ежелгі Шіркеу Славян тіліне аударма жасауды бастады. Англияның патшасы Ұлы Альфред 900 жылға жуық шамада Киелі кітаптың бірнеше бөлімдерін халық тілінде таратты. Оларға Он Буйрық пен Бес кітаптан (Пятикнижие) үзінділер кірді, ол осы кезеңде жариялаған заң кодексіне қосымша ретінде берілді. Шамамен 990 жылы төрт Ізгі хабардың толық және еркін нұсқасы ежелгі ағылшын тілінде, Батыс Саксон диалектісінде пайда болды; олар Вессекс Ізгі хабарлары деп аталады. Сонымен бірге, Ескі Келісімнің алғашқы алты (немесе бір нұсқада жеті) кітабынан тұратын жинақ пайда болды, ол қазір Ескі Ағылшын Гексатеух деп аталады.

Орта ғасырдың аяғы

Тулуза (1229) және Таррагона (1234) провинциялық синодтары Оңтүстік Франция мен Шығыс Испанияда катарлық және вальденстік ағымдарға жауап ретінде кейбір халық тіліндегі аудармаларды иеленуге тыйым салды. Кейбір аудармаларға рұқсат берілгенімен, басқалары тексеріліп отырды. 13 ғасырдың соңында Киелі кітаптың толық нұсқасы көне француз тіліне аударылды. Осы аударманың бөліктері танымал «Киелі кітап тарихы» басылымдарына енгізілді, және бұл аударманы шіркеу жойған деген ешқандай дәлел жоқ. 1360 жыл шамасында Киелі кітаптың толық мәтіні чех тіліне аударылды.

Орта ғасырдың соңы

Орта ғасырдың соңында кейбір аймақтарда, әсіресе Ескі Ғияраттың аудармасына шектеулер қойылды. Англияда Орта ағылшын тілінде Киелі кітаптың бірнеше аудармасы жасалды: оның ішінде Уиклифтің Киелі кітаптары (1383, 1393) және Вульгатаға негізделген Пауес Жаңа Ғияраты. 1408 жылы Англиядағы Оксфорд Синоды шіркеу заңдарымен жаңа, рұқсатсыз аудармаларды тыйым салды; Лоллардтардың көтерілісіне жауап ретінде, Лоллардтардың материалдарын қамтитын материалдарға (мысалы, бірнеше Уиклифшіл Киелі кітаптарында кездесетін Бас сөз) ие болу да Англия мемлекеттік заңымен қылмыс деп есептелді. 1416 жылы венгр тіліндегі гусситтердің Киелі кітабы пайда болды. 1478 жылы Валенсия диалектісінде каталон тіліне аударма жасалды. Уильям Кэкстон "Алтын аңыз" (1483) аудармасында және 1410 жылдары ағылшын тіліне рұқсат етілген "Speculum Vitae Christi" ("Иса Мәсіхтің нұрлы өмірінің айнасы") атты еркін баяндамасында Киелі кітаптың көптеген бөліктерін басып шығарды.

Реформация және ерте заманауи кезең

Грек тіліндегі Жаңа Келісімнің ең алғашқы басылымы 1516 жылы Фробен баспасынан шықты, оны Дезидериус Эразм жасаған. Ол Византия мәтінінің бірнеше жаңа қолжазбаларынан грек мәтінін қайта құрастырды, өзінің латын тіліндегі түзетулері мен филологиялық түсініктемелерін қоса. Ол осы мәтіннің төрт басылымын шығарды. Эразм католик болғандықтан, латын тіліндегі "Вулгатадан" гөрі грек тіліндегі қолжазбаларды бағалағандығы үшін кейбір дінтанушылар оған күмәнмен қарады. Бұл латын, грек тіліндегі мәтін және түсіндірмелер кейінгі Реформация дәуіріндегі аудармашыларға пайдалы болды. 1517 және 1519 жылдары Франциск Скарина 22 кітаптан тұратын Киелі кітапты ескі белорус тіліне аударды. 1521 жылы Мартин Лютер империяның тыйымына ұшырап, Вартбург қамалына қамауға алынды. Ол онда жүргенде Эразмның "Жаңа Келісім" кітабының екінші басылымын пайдаланды. Ол 1522 жылдың қыркүйек айында басылып шықты. Бұл кітаптың бір бөлігі Лютердің аудармасының қолжетімді бөліктеріне негізделген. Алғашқы басылымға сындық аппарат қосылды (қолжазбалардағы әртүрлі оқуларды көрсетеді), оны 1550 жылы Париждегі баспашы Роберт Этьен шығарды. Осы басылымның және Эразмның грек мәтіні Textus Receptus (латынша "қабылданған мәтін") деп аталды, бұл атау оған 1633 жылғы Elzevier басылымында берілді, онда ол "баршасы қабылданған мәтін" деп сипатталды. Кітаптар мен тараулардың нөмірленуі орта ғасырларда пайда болды. Ағылшын тілінде қолданылатын жүйені Стефан (Париждік Роберт Этьен) жасады. Протестанттық Реформация шіркеулері грек тіліндегі Textus Receptus-ті аударды, нәтижесінде жергілікті тілдерде Киелі кітаптар пайда болды, мысалы, неміс тіліндегі Лютер Киелі кітабы (1522), поляк тіліндегі Брест Киелі кітабы (1563), испан тіліндегі "Biblia del Oso" ("Арыстың Киелі кітабы", 1569), кейіннен 1602 жылы алғаш рет қайта қаралып, Рейна Валера Киелі кітабына айналды, чех тіліндегі Мелантрих Киелі кітабы (1549), Крайце Киелі кітабы (1579-1593) және көптеген ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармалары. Тиндальдің Жаңа Келісім аудармасы (1526, 1534, 1535 және 1536 жылдары қайта қаралып жаңартылды) және оның Пятикнижье (1530, 1534) және Жүніс кітабын аударғаны үшін ауыр санкциялар салынды, себебі Тиндаль аударғанда Киелі кітапты өзгертті деген кең таралған сенім болды. Тиндальдің аяқталмаған еңбегі, өлім жазасына кесілгеннен кейін, Майлс Ковердейл толықтырып, Матай Киелі кітабын шығару үшін псевдониммен басып шығарды. Англия шіркеуі үшін "авторитетті" ағылшын тіліндегі Киелі кітапты шығаруға жасалған тырастардың арасында 1538 жылғы "Ұлы Киелі кітап" (оның негізін де Ковердейлдің еңбегі құрады), 1568 жылғы "Епископтар Киелі кітабы" және 1611 жылғы "Аудармалы нұсқа" (Король Джеймс нұсқасы) бар, соңғысы ағылшын тілінде сөйлейтін христиандар үшін бірнеше ғасыр бойы стандарт болып келді. Алғашқы толық француз тіліндегі Киелі кітапты 1530 жылы Антверпенде Жаку Лефевр д'Этапль аударды. 1531 жылғы Фрошауэр Киелі кітабы және 1534 жылғы Лютер Киелі кітабы (екеуі де 1520 жылдары бөлік-бөлік болып шықты) Реформацияның маңызды бөлігі болды. Забурдың (1530), Ишаяның (1531), Нақыл сөздер кітабының (1533), Еремия кітабының (1534) және Арықтау жырының (1534) алғашқы ағылшын тіліндегі аудармаларын протестанттық Киелі кітап аудармашысы Джордж Джой Антверпенде жасады. 1535 жылы Майлс Ковердейл Антверпенде толық ағылшын тіліндегі алғашқы Киелі кітапты басып шығарды. 1578 жылға қарай Ескі және Жаңа Келісім словен тіліне протестант жазушысы және теологы Юрий Далматин аударды. Бұл еңбек 1583 жылға дейін басылмады. Словения халқы өз тілінде толық Киелі кітапқа ие болған әлемдегі 12-ші ұлт болды. Жаңа Келісімнің аудармасы Далматиннің ұстазы, протестант Примож Трубардың еңбегіне негізделген, ол 1555 жылы Матай Ізгі хабарының аудармасын және 1577 жылға дейін бүкіл өсиетті бөліп-бөліп басып шығарды. 1567 жылы Уэльстегі әрбір шіркеуге Уэльс тіліндегі Жаңа Келісім мен дұғалар кітабы таратылғаннан кейін, Уильям Сейлсбери аударған, 1588 жылы Уильям Морганның аудармасы арқылы Уэльс тілі бүкіл Киелі кітаптың аудармасына айналған 13-ші тіл болды. Самуил Богослав Чилинский (1631-1668) литва тіліне алғашқы Киелі кітап аудармасын аударып, басып шығарды. 1660 жылы Джон Элиот қазіргі Бостон, Массачусетс штатының маңында тұратын америкалық жерлестердің тобының тіліне Элиоттың үндіс аудармасын басып шығарды. Бұл Киелі кітаптың америкалықтар тіліндегі алғашқы аудармасы. Бұл аударманы Элиот Масачусетс штатының Натик қаласындағы намаздаушы қалаларда азайып бара жатқан Масачусетс тұрғындарын христиан дініне айналдыру мақсатымен жасады.

The earliest printed edition of the Greek New Testament appeared in 1516 from the Froben press, by Desiderius Erasmus, who reconstructed a Greek text from several recent manuscripts of the Byzantine text type, to accompany his Latin revision and philological annotations. He produced four later editions of this text. Erasmus was Catholic, and his ad fontes preference for the Greek manuscripts rather than the Latin Vulgate led some traditionalist theologians to view him with suspicion. This Latin, Greek and annotations were used by subsequent Reformation vernacular translators. During 1517 and 1519 Francysk Skaryna printed a translation of the Bible in Old Belarusian language in twenty two books. In 1521, Martin Luther was placed under the Ban of the Empire, and he retired to the Wartburg Castle. During his time there, he translated the New Testament into German, using the 2nd edition of Erasmus' New Testament, which provide a new Latin translation, detailed annotations on Greek words, and a Greek text for reference. It was printed in September 1522. The first complete Dutch Bible, partly based on the existing portions of Luther's translation, was printed in Antwerp in 1526 by Jacob van Liesvelt. The first printed edition with critical apparatus (noting variant readings among the manuscripts) was produced by the printer Robert Estienne of Paris in 1550. The Greek text of this edition and of those of Erasmus became known as the Textus Receptus (Latin for "received text"), a name given to it in the Elzevier edition of 1633, which termed it as the text nunc ab omnibus receptum ("now received by all"). The use of numbered chapters and verses was not introduced until the Middle Ages and later. The system used in English was developed by Stephanus (Robert Estienne of Paris) (see Chapters and verses of the Bible)

The churches of the Protestant Reformation translated the Greek of the Textus Receptus to produce vernacular Bibles, such as the German Luther Bible (1522), the Polish Brest Bible (1563), the Spanish "Biblia del Oso" (in English: Bible of the Bear, 1569) which later became the Reina Valera Bible upon its first revision in 1602, the Czech Melantrich Bible (1549) and Bible of Kralice (1579 1593) and numerous English translations of the Bible. Tyndale's New Testament translation (1526, revised in 1534, 1535 and 1536) and his translation of the Pentateuch (1530, 1534) and the Book of Jonah were met with heavy sanctions given the widespread belief that Tyndale changed the Bible as he attempted to translate it. Tyndale's unfinished work, cut short by his execution, was supplemented by Myles Coverdale and published under a pseudonym to create the Matthew Bible, the first complete English translation of the Bible. Attempts at an "authoritative" English Bible for the Church of England would include the Great Bible of 1538 (also relying on Coverdale's work), the Bishops' Bible of 1568, and the Authorized Version (the King James Version) of 1611, the last of which would become a standard for English speaking Christians for several centuries. The first complete French Bible was a translation by Jacques Lefèvre d'Étaples, published in 1530 in Antwerp. The Froschauer Bible of 1531 and the Luther Bible of 1534 (both appearing in portions throughout the 1520s) were an important part of the Reformation. The first English translations of Psalms (1530), Isaiah (1531), Proverbs (1533), Ecclesiastes (1533), Jeremiah (1534) and Lamentations (1534), were executed by the Protestant Bible translator George Joye in Antwerp. In 1535 Myles Coverdale published the first complete English Bible also in Antwerp. By 1578 both Old and New Testaments were translated to Slovene by the Protestant writer and theologian Jurij Dalmatin. The work was not printed until 1583. The Slovenes thus became the 12th nation in the world with a complete Bible in their language. The translation of the New Testament was based on the work by Dalmatin's mentor, the Protestant Primož Trubar, who published the translation of the Gospel of Matthew already in 1555 and the entire testament by parts until 1577. Following the distribution of a Welsh New Testament and Prayer Book to every parish Church in Wales in 1567, translated by William Salesbury, Welsh became the 13th language into which the whole Bible had been translated in 1588, through a translation by William Morgan, the bishop of Llanrhaeadr ym Mochnant. Samuel Bogusław Chyliński (1631–1668) translated and published the first Bible translation into Lithuanian. In 1660, John Eliot published the Eliot Indian Bible in the language of the Massachusett people, an indigenous American group who lived in the area around what is today Boston, Massachusetts. This was the first translation of the Bible into an indigenous American language. This translation was produced by Eliot in an effort to convert the dwindling population of Massachusett to Christianity in praying towns such as Natick, Massachusetts.

Новая Вульгата

Бұл латын тіліндегі ең жаңа аударма. 1965 жылдың 29 қарашасында Папа Павел VI еврей, арамей және койне грек тілдерінен латын тіліне жаңа аударма дайындау үшін Киелі кітаптың қайта қарастырылған стандартты нұсқасы жөніндегі Паптық комиссияны құрды. Нәтижесінде 1979 жылы Папа Иоанн Павел II «Новая Вульгата» деп аталатын аударманы жариялады. Мақсаты мәтіндердің дәлдігі мен айқындығын арттыру, сондай-ақ Иероним Стридонның нұсқасында кездесетін қателер мен түсініксіз бөлімдерді жою болды. Толық Киелі кітап 438 тілде қол жетімді болды, оның 123-і деутероканондық материалды, сондай-ақ Танах пен Жаңа өсиетті қамтыды. Танах немесе Жаңа өсиет тағы 1168 тілде, әртүрлі аудармалар түрінде бар еді, мысалы, морфема бойынша морфема аудармасы (мысалы, кейбір параллельді Киелі кітаптар, сызықтық морфемалық түсіндірмелермен). 1999 жылы Уиклиф Киелі кітап аудармашылары 2025 жылға дейін барлық қалған тілдік қауымдастықтарда Киелі кітап аударуды бастауды көздеген Vision 2025 жобасын жариялады. Сол кездегі Киелі кітап аудару қарқынымен есептегенде, барлық қажетті тілдерге аударма 2150 жылға дейін жететіні болжалды. Vision 2025 жобасы іске қосылғаннан бері Киелі кітапты аудару жұмысы күрт өсті, бұл негізінен қазіргі қол жетімді технологияның арқасы. Осы өсімге байланысты, қазіргі қарқынмен Киелі кітаптың барлық тілдерге аударылуы 2038 жылы басталады, бұл 112 жылға ертерек. 2023 жылдың қыркүйегінде олардың бағалауынша, аударма жұмысы әлі басталуы керек 1268 тілде шамамен 99,8 миллион адам сөйлейді. Бұл барлық тілдердің 17,1%-ын (7394 тіл негізінде) және адамзаттың 1,3%-ын (7,42 миллиард халқы негізінде) құрайды. Барлығы 3736 тілде Киелі кітаптың аудармасы жоқ, бірақ олардың шамамен 1148-і (9,6 миллион халқы бар) Киелі кітапқа мұқтаж болмауы мүмкін, өйткені олар басқа тілдерге өте ұқсас немесе өте аз адамдар сөйлейтін тілдер, олар жақын арада жойылуы мүмкін. Бүгінде грек тіліндегі Жаңа өсиеттің UBS4 және NA27 сияқты сындық басылымдары папирустармен түзетілген александриялық мәтін түрін түпнұсқаға ең жақын грек мәтіні деп санайды. Олардың құрамына ғалымдар арасындағы дауыс беру нәтижелері кіреді, нұсқалардың қайсысы Жаңа өсиеттің түпнұсқалық грек мәтінін жақсы сақтайтыны туралы пікірлер {А} белгіліден {Е} күмәндіге дейін ауыспалы. Александриялық мәтін түріне негізделген сындық басылымдар барлық қазіргі заманғы аудармаларға (және ескі аудармалардың қайта қаралуына) үлкен әсер етеді. Алайда, дәстүрлі себептермен кейбір аудармашылар грек мәтіні үшін Textus Receptus-ты пайдалануды немесе оған ұқсас, бірақ Византия мәтінінің бұрынғы қолжазбаларына сүйенетін сындық басылым болып табылатын Majority Text-ты пайдалануды жөн көреді. Олардың арасында кейбіреулер Византия дәстүрінде жазушылардың қосымшалары бар деп санайды, бірақ бұл кейінгі интерполяциялар Киелі кітап мәтінінің ортодоксальды түсіндірмелерін сақтайды – бұл христиандық тәжірибелердің бір бөлігі – және осы мағынада беделді. Қазіргі аудармалардың мәтіндік негіздеріне сенімсіздік Патша Джеймс ғана қозғалысына ықпал етті.

The Nova Vulgata is the most recent translation to Latin. On 29 November 1965, Pope Paul VI instituted the Pontifical Commission for the Revised Standard Version of the Bible, in order to prepare a new translation from Hebrew, Aramaic, and Koine Greek, to Latin. The result was the Nova Vulgata, promulgated by Pope John Paul II in 1979. The purpose was to achieve more precision and clarity in the texts, and to remove the errors and obscure passages that were present in the version of Jerome of Stridon, the complete Bible was available in 438 languages, 123 of which included the deuterocanonical material as well as the Tanakh and New Testament. Either the Tanakh or the New Testament was available in an additional 1,168 languages, in some kind of translations, like the interlinear morpheme by morpheme translation (e. g. some Parallel Bible, with interlinear morphemic glossing). In 1999, Wycliffe Bible Translators announced Vision 2025—a project that intends to commence Bible translation in every remaining language community by 2025. It was realised that, at the rates of Bible translation at that point, it would take until at least 2150 until Bible translation began in every language that was needing a translation. Since the launch of Vision 2025, Bible translation efforts have increased dramatically, in large part due to the technology that is now available. Due to the increase, at current rates, Bible translation will begin in every language by 2038, thus being 112 years faster. As of September 2023, they estimated that around 99.8 million people spoke those 1,268 languages where translation work still needs to begin. This represents 17.1% of all languages (based off an estimate of 7,394 total languages) and 1.3% of the human population (based of a global population of 7.42 billion). In total, there are 3,736 languages without any Bible translation at all, but an estimated 1,148 of these (with a population of 9.6 million people) are likely to never need a Bible because they are very similar to other languages, or spoken by very few speakers where the language will die out very soon. Today, most critical editions of the Greek New Testament, such as UBS4 and NA27, consider the Alexandrian text type corrected by papyri, to be the Greek text that is closest to the original autographs. Their apparatus includes the result of votes among scholars, ranging from certain {A} to doubtful {E}, on which variants best preserve the original Greek text of the New Testament. Critical editions that rely primarily on the Alexandrian text type inform nearly all modern translations (and revisions of older translations). For reasons of tradition, however, some translators prefer to use the Textus Receptus for the Greek text, or use the Majority Text which is similar to it but is a critical edition that relies on earlier manuscripts of the Byzantine text type. Among these, some argue that the Byzantine tradition contains scribal additions, but these later interpolations preserve the orthodox interpretations of the biblical text—as part of the ongoing Christian experience—and in this sense are authoritative. Distrust of the textual basis of modern translations has contributed to the King James Only Movement.

Дінге қатысты айырмашылықтар мен аударма саясаты

Тілдік мәселелерден басқа, теологиялық мәселелер де Киелі кітап аудармаларын тудырады. Киелі кітаптың кейбір аудармалары, жеке шіркеулер немесе шіркеулер тобымен жасалған, аударма комитетінің нақты бір көзқарасымен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, Жаһова куәгерлері шығарған «Жаңа дүние аудармасы» басқа аудармаларда Мәсіхтің құдайлығын көрсететін аяттарды өзгеше түсіндіреді. «Жаңа дүние аудармасы» еврей тіліндегі YHWH сөзін келтіргенде, kurios сөзін «Тәңір» емес, «Жаһова» деп аударады. Авторлар Исаның Құдайдың есімін қолданғанын, әдеттегі kurios емес, осылай айтқанын сендіреді. Осыған сүйеніп, анонимді «Жаңа дүние аудармасы» комитеті «Жаңа дүние аудармасының» Христиан грек жазбаларында (Жаңа өсиет) Жаһова есімін 237 рет, ал «Еврей жазбаларында» (Ескі өсиет) 6979 рет қолданды. «Жаңа дүние аудармасының» 2013 жылғы қайта қаралымында бұл сан 7216-ға жетеді, ал 1984 жылғы қайта қаралымында 7210, ал 1961 жылғы қайта қаралымында 7199 рет қолданылған. Бірқатар қасиетті есімдері бар Киелі кітаптар (мысалы, «Киелі жазбалардың Бетел басылымы») Ескі өсиетті аудару үшін тетраграмматонды семит әрпімен одан да қатаң түрде транслитерациялайды, сондай-ақ Жаңа өсиеттегі грек сөзі Theos (Құдайды) аудару үшін де сол семит әрпін қолданады – әдетте Яхве, Элохим немесе басқа да нұсқалар. Басқа аудармалар кішкентай, бірақ ерекше доктриналық айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Мысалы, «Purified Translation of the Bible» аудармасы және түсіндірмелер арқылы христиандардың алкоголь ішуіне қатысты белгілі бір ұстанымды қолдайды, Жаңа өсиеттегі «шарап» деген сөзді «жүзім шырыны» деп аударады.