Қазіргі заманғы ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармасының тарихы

Кіріспе

Ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармасы

Авторлық құқығы 1973, 1978, 1984, 2011 жылдары Biblica, Inc. компаниясына тиесілі. Рұхсатсыз қолдануға тыйым салынған. Барлық құқықтар бүкіл әлемде қорғалған. | Басылған даналар саны = 450,000,000 2013 жылдың наурыз айына қарай, осы аударманың 450 миллионнан астам данасы таратылды. NIV АҚШ-та ең көп сатылатын аударма болып табылады.

Басталуы

1955 жылы кәсіпкер Хауард Лонг бір әріптесімен Ілхабарды бөліскенде, Киелі кітаптың заманауи ағылшын тіліндегі аудармасының қажеттігіне көз жеткізді. Ол Ілхабарды жеткізу үшін қолданған «Король Джеймс нұсқасымен» қанағаттанбады және оның көне тіліне наразы болды. Ол былай ойлады: «Мен қайда барсам да, Канадада, АҚШ-та, қайда болса да, түнде балаларымен Киелі кітап оқығысы келетін адамдар бар. Бірақ балалардың түсіне алмайтын нәрселері жоқ». Ол бұл қиыншылықты пасторы Питер ДеДжонгпен бөлісті. Заманауи ағылшын тілінде Киелі кітаптың қажеттігін сезінген екеуі христиандық реформаторлық шіркеуге (КРШ) өтініш жасады. Бастапқыда бас тартудан кейін, 1957 жылы КРШ мәселені зерттеу үшін комитет құрды. NIV американ халқының жалпы тілінде аударма жасаудың маңыздылығын зерттеу үшін шағын комитет құрылғаннан кейін және 1957 жылы Ұлттық Евангелистік қауымдастығының жобасы ретінде басталды. 1964 жылы Христиандық реформаторлық шіркеу мен Ұлттық Евангелистік қауымдастығының бірлескен комитеті аударма конференциясына шақыру жіберді, ол 1965 жылдың тамызында Иллинойс штатының Палос-Хайтс қаласындағы Тринити христиан колледжінде өтіп, екі маңызды шешім қабылдады. Біріншісі – «Евангелиелік ғалымдардың бірлескен еңбегімен Киелі кітапты заманауи ағылшын тіліне аудару керек» делінді. Екіншісі – жұмысты ілгерілету үшін «он бес мүшеден тұратын тұрақты комитет» құру қажеттігі айтылды. «Он бес мүшеден тұратын комитет» ақырында Киелі кітап аударма комитеті (ККК) деп аталды, ал «Заманауи ағылшын аудармасы» NIV болып өзгерді. 1967 жылы Нью-Йорк Киелі кітап қоғамы (қазір Biblica) жобаны өз мойнына алып, әртүрлі евангелистік христиан конфессияларынан және әртүрлі елдерден 15 ғалымнан тұратын команданы жұмысқа алды. 1984 жылы NIV шағын түзетулерден өтті.

Тілдік басылымдар

1995 жылы Ұлыбританияда Жаңа Өсиет және Псалмдардың жаңа нұсқасы жарық көрді, ал 1996 жылы толық Киелі кітап «New International Version Inclusive Language Edition» деген атпен жарияланды. Бірақ ол АҚШ-та жарық көрген жоқ, себебі ондағы консервативті евангелистік топтар әйелдер мен ерлерді бөліп көрсетпейтін тілге қарсылық білдірді. 1999 жылы шағын түзетулер енгізілген тағы бір басылым жарыққа шықты. «Today’s New International Version» (TNIV) атты қайта қарастырылған ағылшын нұсқасы да әйелдер мен ерлерді бөліп көрсетпейтін тілді қолданды және 2002 жылдың наурыз айында Жаңа Өсиет түрінде, ал толық Киелі кітап 2005 жылдың ақпан айында жарық көрді.

2011 жылғы жаңарту

2011 жылы NIV-тің жаңартылған нұсқасы жарық көрді, 1984 жылғы нұсқасы мен TNIV тоқтатылды. Жаңарту TNIV-пен салыстырғанда кейбір гендерлік бейтарап тілді өзгертіп, алып тастады, оның ішінде "адамзат" және "адам" сөздерін "адамдар" және "халық" орнына қайта қолдануға көшті. Biblica баспасының президенті және бас директоры Кит Денби TNIV туралы айта келіп, олар оқырмандарды түзетулердің қажеттігіне көндіре алмағанын және 1984 жылғы басылымға деген оқырмандардың адалдығын дұрыс бағаламағанын мәлімдеді.

Испан тіліндегі нұсқасы (NVI)

1979 жылы «Жаңа өсиеттің» испан тіліндегі нұсқасын шығару туралы шешім қабылданды. Оның атауы «La Santa Biblia, Nueva Versión Internacional» (көбінесе қысқартылып «НВИ») болды, бірақ бұл нұсқа тарихи қолжазбалардың бұрынғы ағылшын тіліне жасалған аудармасына ғана негізделген. 1990 жылы доктор Рене Падилла мен Лучиано Джарамилло басқаратын Библия аудармасы комитеті екі өсиетті де тарихи қолжазбалардан тікелей испан тіліне аударды, ағылшын тілін мүлдем естен шығарып, 1999 жылы толық испан тіліндегі «НВИ» Библиясын жариялады.

Португал тіліндегі нұсқасы (NVI)

2001 жылы португал тілінде Nova Versão Internacional жарық көрді.

Мәтіндік негіз

Ескі өсиеттің қолжазбалық негізі – Stuttgartensia Masoretic Hebrew Text нұсқасының Biblia Hebraica болды. Сондай-ақ, Өлі теңіздің кітаптары, Самариялық Бес кітап, Акила, Симмах және Теодотион, латын Вульгатасы, сириялық Пешитта, арамей тіліндегі Таргум, және Псалмдар үшін Жеронимнің "Juxta Hebraica" еңбектері де қарастырылды. Жаңа өсиеттің қолжазбалық негізі – Біріккен Киелі кітап қоғамдары мен Нестле-Аландтың Койне грек тіліндегі басылымдары болды. Деутероканондық кітаптар осы аудармаға қосылмады.

Аударма әдістемесі

Киелі кітапты зерттеуші он бес ғалымнан тұратын аудармашылар тобының негізгі құрамына еврей, арамей және грек тілдеріндегі мәтіндер қолданылды. Олардың мақсаты – король Джеймс нұсқасынан гөрі көбірек заманауи ағылшын тіліндегі мәтінді жасау болатын. Аударма он жылға созылды және АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкадан келген 100-ден астам ғалымдар қатысты. Қатысушылардың арасында англикан, католик, Assemblies of God, баптист, христиан реформаторлары, лютеран және пресвитериан сияқты әртүрлі конфессиялар өкілдері болды. NIV – сөз сайын және мағына бойынша, яғни сөзбе-сөз және фраза бойынша аудармалардың арасындағы тепе-теңдік. Жақында жасалған археологиялық және тілдік жаңалықтар дәстүрлі түрде аудару қиын болған үзінділерді түсінуге көмектесті. Дәстүрлі аудармалардағы таныс әріптер көбінесе сақталды.

Қабылдау

Христиандық кітап сату қауымдастығының (CBA) мәліметінше, «Жаңа халықаралық аударма» бүкіл дүние жүзінде 450 миллионнан астам данасы сатылып, Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі ең көп таралған аудармасы болып табылады. Осыны растау үшін Райт, Римдіктерге 3-тараудың бірнеше аяттарын атады, олардың пікірінше, «әділдік» Құдайдың өзінің уәдесіне берілгендігін көрсетеді немесе Pistis Christou туралы пікір-таластың мәнін ашпауы керек еді. NIV-тің барлық басылымдарында Римдіктерге 3:1–8 аяттарының тақырыбы «Құдайдың адалдығы» деп берілген. Райттың тараудың кейінгі аяттарына қатысты айтқан сындық пікірлері енді NIV-тің 2011 жылғы жаңартылған нұсқасына қатысты емес, сонымен қатар Римдіктерге 3:22 аятында «Иса Мәсіхке сенім» деген тіркес орнына «Иса Мәсіхтің адалдығы» деген баламалы аударма ұсынылады. Миссури штаты университетінің дінтану профессоры Марк Гивен NIV-ті «бірнеше дәл емес және жаңылыстыратын аудармалары» үшін сынады, себебі көптеген сөйлемдер мен сөз тіркестері еврей және грек тілдерінен аудармастан, қайта айтылған. Киелі кітап тілдерін зерттеуші Майкл Марлоу NIV-тегі белгілі бір түсіндірмеге «қарсылық білдірді», онда «бас киім» деген сөздер «ұзын шаш» деген сөздермен ауыстырылып, «осы үзіндіні қазіргі киім үлгілерімен үйлестіруге» тырысқан. Шіркеу тарихшысы Дэвид Беркот, ерте христиандық дәуірге ден қоятын зерттеуші, бұл түсіндірмені «грек тіліндегі мәтіннің басқаша аудармасы емес» деп бағалады. Басқалар да NIV-ті сынады. Мысалы, Жаратылыс кітабының 2:19 аятында «Жаңа қайта қарастырылған стандартты аударма» сияқты аудармаларда «жасады» сөзі өткен шақта қолданылады: «Содан кейін Жаратушы Құдай топырақтан барлық жануарларды жасады». Кейбіреулер NIV-тің «плюперфект» уақытын қолдануын сұраққа тартып, «Жаратушы Құдай топырақтан барлық жабайы жануарларды жасаған еді» деп, жануарлар бұрыннан-ақ жаратылғандай көрінуге тырысқандығын айтты. Теолог Джон Сайлхамер: «Мұндай аударма [ ] мүлдем мүмкін емес [ ], сонымен қатар ол оқиғаның мәнін, атап айтқанда, жануарлар Құдайдың адамның жалғыздығына наразы болғаннан кейін жаратылғандығын ұмытып кетеді» деді. Киелі кітап зерттеушісі Брюс М. Метцгер NIV-тің 1984 жылғы басылымын Еремия 7:22 аятына «тек» деген сөзді қосуы үшін сынады, нәтижесінде аят «Мен сіздің әулеттеріңізді Мысырдан шығарғанда және олармен сөйлескенде, мен оларға тек соғымдық шалу мен құрбандықтар туралы ғана бұйрық берген жоқпын» деген мазмұнда болады. Метцгер сондай-ақ сынады.

According to the Association for Christian Retail (CBA), the New International Version has become the most popular selling English translation of the Bible in CBA bookstores, having sold more than 450 million copies worldwide. In support of that claim, Wright specifically mentioned several verses of Romans 3, which he suggested not to convey how "righteousness" refers to the covenant faithfulness of God or reflect his own thinking about the pistis Christou debate. All editions of the NIV have given "God's Faithfulness" as the heading for Romans 3:1–8. Wright's specific objections concerning verses later in the chapter no longer apply to the 2011 revision of the NIV, which moreover offers "the faithfulness of Jesus Christ" as an alternative translation to "faith in Jesus Christ" in Romans 3:22. Mark Given, a professor of religious studies at Missouri State University, criticized the NIV for "several inaccurate and misleading translations" since many sentences and clauses are paraphrased, rather than translated from Hebrew and Greek. Michael Marlowe, a scholar in biblical languages, criticized as "indefensible" the footnote provided in the NIV for , which replaced multiple instances of "head covering" with "long hair" to "harmonize this passage with modern habits of dress." Church historian David Bercot, whose focus is early Christianity, likewise deemed the footnote a "fanciful interpretation" that "is in no way an alternate translation of the Greek text." Others have also criticized the NIV. In Genesis 2:19, a translation such as the New Revised Standard Version uses "formed" in the simple past tense: "So out of the ground the LORD God formed every animal." Some have questioned the NIV's choice to use the pluperfect: "Now the LORD God had formed out of the ground all the wild animals" to try to make it appear that the animals had already been created. Theologian John Sailhamer stated, "Not only is such a translation[ ] hardly possible[ ] but it misses the very point of the narrative, namely, that the animals were created in response to God's declaration that it was not good that the man should be alone." Biblical scholar Bruce M. Metzger criticized the NIV 1984 edition for the addition of "just" into Jeremiah 7:22 in which the verse becomes "For when I brought your forefathers/ancestors out of Egypt and spoke to them, I did not just give them commands about burnt offerings and sacrifices." Metzger also criticized

2011 жылғы қайта қарау

Жаңа Келісімді зерттеу жөніндегі профессор Дэниел Уоллес 2011 жылғы жаңартуды мақтап, оны "жақсы ойластырылған, қатаң сынақтан өткен, дәйексіздік пен дәлдікті қамтамасыз ету үшін бірнеше комитеттердің қатысуымен жасалған, сондай-ақ бұл Киелі кітапты христиан оқырмандарына тартымды ету үшін елеулі ресурстар жұмсаған баспагер шығарған аударма" деп атады. Оңтүстік баптистер конвенциясы гендерлік бейтарап тілді қолдану себепті 2011 жылғы жаңартуды қабылдамады, бірақ жаңарту 2005 жылғы қайта қараудың кейбір гендерлік бейтарап тілдерін алып тастады. Лютеран шіркеуінің Миссури Синоды оны қолдануға қарсы болса, Висконсин евангелистік лютеран Синодының (WELS) бір бөлігі аудармадағы көптеген өзгерістердің дұрыс және қорғауға лайық деп санайды. Жаңа Келісімді зерттеу профессоры Родни Декер Themelios Journal журналында NIV 2011 туралы былай деп жазды:
"Формалды және функционалдық эквиваленттілік арасындағы орталық позицияны ұстана отырып (бірақ менің ойымша, спектрдің формалды жағына жақындаған), NIV көптеген аудармалардан, әсіресе формалды эквиваленттілікке көбірек баса назар аударатындарынан гөрі айқын мәтін шығара алды. Егер біз Құдай сөзін ағылшын тілінде сөйлейтін христиандардың өмірінде маңызды құрал етуге тырыссақ, онда орташа ағылшын тілінде сөйлейтін адамға түсінікті болатын аудармаға ұмтылуымыз керек. NIV осы мәселеде өте жақсы. Ол Құдайдың аян еткендерін тек дәл ғана емес, сонымен қатар кең аудиторияға оңай түсінікті болатын ағылшын тілінде жеткізеді. Ол жария оқуға, Киелі кітап сабақтарында және балалармен жұмыс істеуге де бірдей қолайлы."