Кіріспе
ешбір Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі толық емес аудармалары 7-ші ғасырдың соңына дейін, оның ішінде ескі және орта ағылшын тілдеріне жасалған аудармалармен кездеседі. Ағылшын тіліне 100-ден астам толық аударма жасалған. Киелі кітаптың бөліктеріне көптеген аудармалар дайындалды, олардың кейбіреуі белгілі бір кітаптармен шектелді, ал кейбір жобалар жоспарланғандай аяқталмай қалды.
Partial Bible translations into languages of the English people can be traced back to the late 7th century, including translations into Old and Middle English. More than 100 complete translations into English have been produced. A number of translations have been prepared of parts of the Bible, some deliberately limited to certain books and some projects that have been abandoned before the planned completion.
Ежелгі ағылшын тілінде
1382 жылы Джон Уиклифтің аудармасымен орта ағылшын дәуірінде ғана Киелі кітап толығымен ағылшын тіліне аударылды. Алайда, оған дейін ғасырлар бойы көптеген адамдар Киелі кітаптың үлкен бөліктерін ағылшын тіліне аударған. Киелі кітаптың бір бөліктерін алғаш рет бірнеше монахтар мен ғалымдар латын тіліндегі "Вулгатадан" көне ағылшын тіліне аударды. Мұндай аудармалар көбінесе проза түрінде немесе сызық аралық глоссалар (латын сөздерінің үстіндегі сөзбе-сөз аудармалар) түрінде жасалды. Сол кезде толық аудармалар өте сирек кездесетін. Киелі кітаптың көп бөлігі жеке-жеке мәтін ретінде сақталды және оқылатын. Киелі кітап аудармаларында сөзбе-сөз аудармамен қатар, автордың өзінің түсіндірмелері де жиі қосылатын. Бұл – ағылшын тіліне аударылған Евангелиенің ең көне нұсқасы. Теолог Джон Уиклиф (шамамен 1320-жылдар – 1384) Уиклиф Киелі кітабы деп белгілі болған аударма жасағанмен, оның өзі қаншалықты аударғаны нақты белгісіз. Бұл аударма екі түрлі нұсқада жарық көрді. Ерте нұсқа латын тіліндегі сөздердің ретіне тым жақын болғандықтан, қарапайым адамға түсіну қиын болуы мүмкін. Кейінгі нұсқа ағылшын тілінің грамматикасына көбірек бейімделді.
Ертедегі қазіргі ағылшын тілі
Алғашқы ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармалары шамамен 1500 мен 1800 жылдар аралығында, яғни Алғашқы ағылшын тілінің кезеңінде жасалған. Бұл ағылшын тіліне Киелі кітапты аударудың алғашқы маңызды кезеңі болды. Бұл кезең Тиндалдың Киелі кітабының аудармасымен басталды. Оның Жаңа Ұсынымының алғашқы толық басылымы 1526 жылы жарық көрді. Уильям Тиндал Жаңа Ұсыныстың (ЖҰ) және Ескі Ұсыныстың (ЕҰ) грек және еврей мәтіндерін, сондай-ақ Иеронимнің латын тіліндегі аудармасын пайдаланды. Ол баспа машинасы қолданған алғашқы аудармашы болды – бұл Англия бойынша оның Жаңа Ұсынымының аудармасының бірнеше мың данасын таратуға мүмкіндік берді. Тиндал Ескі Ұсынымын толық аударған жоқ. Алғашқы толық ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармасын 1535 жылы Майлс Ковердейл жасады, ол Тиндалдың еңбегін және латын Вульгаты немесе неміс мәтінінен жасаған өзінің аудармаларын пайдаланды. Көптеген ғылыми пікірталастардан кейін бұл Антверпенде басылған деген қорытындыға келді, ал кітаптағы мәліметтер 1535 жылғы 4 қазанды көрсетеді. Ковердейл бұл алғашқы басылымды 1539 жылғы өзінің алғашқы "ресми нұсқасы", яғни "Ұлы Киелі кітапқа" енгізді. Басқа ерте басылымдардың ішінде сэр Роуленд Хиллдің 1560 жылы жариялаған "Женева Киелі кітабы" бар. Бұл нұсқа тармақтарға бөлінген алғашқы Киелі кітап ретінде ерекшеленеді және Патшалардың құдайға берілген құқығын жоққа шығарды; Епископтардың Киелі кітабы (1568), бұл Елизавета I-нің жаңа ресми нұсқасын жасауға жасаған әрекеті; және 1611 жылғы Король Джеймс нұсқасы. Ағылшын тіліндегі алғашқы толық католиктік Киелі кітап – Дуай-Реймс Киелі кітабы, оның Жаңа Ұсынымының бөлігі 1582 жылы Реймсте, ал Ескі Ұсынымы біраз уақыттан кейін Галликант Фландриясындағы Дуайда басылды. Ескі Ұсыныс Жаңа Ұсыныс басылғанға дейін аяқталды, бірақ жағдайлардың қиындығы мен қаржылық мәселелерге байланысты ол үш онжылдыққа жуық уақыттан кейін екі басылымда жарық көрді: біріншісі 1609 жылы, ал Ескі Ұсыныстың қалған бөлігі 1610 жылы. Бұл нұсқада жеті деутероканондық кітап латын Вульгатасындағыдай, қосымшада бөлек сақталмай, басқа кітаптардың арасында орналастырылған.
Қазіргі ағылшын тілі
Алғашқы ағылшын тіліндегі Киелі кітаптар көбінесе грек тіліндегі аз ғана мәтіндерге немесе латын тіліне жасалған аудармаларға негізделген болатын. Ал қазіргі ағылшын тіліндегі Киелі кітаптардың аудармалары түпнұсқа тілдеріндегі, көбінесе грек және еврей тілдеріндегі көптеген қолжазбаларға негізделген. Аудармашылар "Септуагинта", "Текстус Рецептус" және "Масорет мәтіні" сияқты әртүрлі дереккөздерді салыстырып тексеруге көп еңбек жұмсады. Өлі теңізден табылған кітаптар сияқты салыстырмалы түрде жақында жасалған жаңа ашылулар қосымша анықтамалық ақпаратты ұсынады. Қай мәтіндерді аударманың негізі ретінде пайдалану керек деген мәселеде даулар болды, себебі кейбір баламалы дереккөздерде "Текстус Рецептус"-та ғана кездесетін сөз тіркестері (немесе кейде толық тараулар) жоқ. Мысалы, "Жаңа дүние аудармасында" Куәгерлердің Киелі кітабы тетраграмматонды Ескі өсиеттің барлық жерінде "Жаратқан Ие" деп көрсетеді, және Жаңа өсиетте де, тіпті Ескі өсиеттен алынған үзінділерде де, грек мәтінінде болмаса да, "Жаратқан Ие" түрін қолданады.
Бір көзден аудармалар
Аудармалардың көпшілігі түпнұсқа тілдеріндегі әртүрлі мәтіндерді біріктіруге тырысса, кейбір аудармалар ғылыми мақсаттармен белгілі бір мәтіндік дереккөзді аударады. Ескі Келісімнің бір томдық мысалы – Мартин Абегг, Питер Флинт және Юджин Ульрихтың "Өлі теңіздің омыраулары" (The Dead Sea Scrolls Bible). Т. Е. Клонц пен Дж. Клонцтің "Жаңа Келісімнің толық нұсқасы" (The Comprehensive New Testament) кітабы Nestle Aland 27-ші басылымына сәйкес келіп, түрлі мәтіндік дереккөздерді және мүмкін болатын балама аудармаларды толық түсіндіру үшін аударманы кеңінен түсіндірмелермен қамтиды, жаңа Келісім мәтінінің ғылыми көзқарасын ұсынады. Джон Коленбергердің редакциялаған "Салыстырмалы Забурлар" (A Comparative Psalter) кітабы Масореттік мәтін мен Септуагинтаның Забурларын, Түзетілген стандартты нұсқа (Revised Standard Version) мен Септуагинтаның Жаңа ағылшын аудармасын (New English Translation) қолдана отырып, салыстырмалы екі тілде аударма ұсынады. Р. А. Нокстің "Вулгатаның" ағылшын тіліне жасаған аудармасы да бір дереккөзден жасалған аударманың мысалы болып табылады.
Баламалы тәсілдер
Көптеген аудармалар түпнұсқаның бір ғана нұсқасын беруге аудармашылардың барынша тырысуын көрсетеді, ал басқа аудармалар немесе мәтіндік варианттар болған жағдайда түсіндірмелерге сүйенеді. Бірақ "Күшейтілген Киелі кітап" басқаша тәсіл қолданады. Егер бір сөз немесе сөз тіркесі бірнеше мағынаға ие болса, "Күшейтілген Киелі кітапта" барлық мүмкін түсіндірмелер ұсынылады, оқырманға олардың арасынан таңдау мүмкіндігі беріледі. Мысалы, "Күшейтілген Киелі кітаптың" алғашқы екі жолы былай делінеді:
Бастапқыда Құдай (Элохим) [ешнәрседен жасап] аспан мен жерді жаратты. Жер пішінсіз және бос, немесе құрдым-құрсақ және бос жай, ал қараңғылық терең [жасалмаған жерді жапқан алғашқы мұхит] бетіне түсті. Құдайдың Руы су бетінде қозғалды (көшті, ойланып тұрды).
In the beginning God (Elohim) created [by forming from nothing] the heavens and the earth. The earth was formless and void or a waste and emptiness, and darkness was upon the face of the deep [primeval ocean that covered the unformed earth]. The Spirit of God was moving (hovering, brooding) over the face of the waters.