Кіріспе

Генри Уэнтуорт Монк (6 сәуір 1827 – 24 тамыз 1896) – канадалық христиан сионисті, мистик, мессианист және мыңжылдық уақытты күтуші. Кейбір деректерде ол Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуын және екі дүниежүзілік соғысты болжағандығы айтылады, алайда бұл мәлімдемелердің ғылыми дәлелдемелері күмәнді.

Өмірбаян

Монк 1827 жылғы 6 сәуірде Онтарионың Март қалашығында, Оттава өзенінің жағасындағы шағын және шалғай шаруа қожалықтарында дүниеге келді. Ол кішкентай кезінен-ақ оқу мен жазуға құштар болды. Жеті жасында әкесі оны Англиядағы Христос ауруханасына ресми білім алу үшін жіберуге қажетті қаражатты жинады. Монк сол жердегі өмірді шыдай алмай, шындықтан қашу үшін қиялдарға беріліп, көңіл көтеруге тырысты. Христос ауруханасын бітірген соң ол біраз уақыт Лондонда діни білім алды, бірақ 1840 жылдары Канадаға оралды. Монк алғаш рет Лондонда сионистік ой-пікірлермен танысты. Оның жас санасына зор әсер еткен оқиғалардың бірі – 1839 немесе 1840 жылдары Лорд Шафтсберидің сөйлеген сөзі болды. Шафтсбери сол кезде Палестинада британдық протекторат құруға және еврейлерді "өздерінің заңды мекендеріне" қайтаруға қызығушылық танытты. Монк сөйлеген сөзден қатты әсер алып, протосионизм және еврей диаспорасы туралы барлық ақпаратты іздеп оқыды. Кейін ол Палестинада еврей мемлекетін құруды қалаған, әлемдегі қуғынға ұшыраған еврейлер үшін қауіпсіз баспана құруды көздеген британдық еврей Эдуард Казалетпен танысты. Ол 1840 жылғы Дамаск оқиғасына да қатты әсер етті және ондағы еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық оны терең алаңдатты және қайғыға толтырды деп жазды. Канадаға оралғаннан кейін ол АҚШ-тағы христиандық протосионистермен (көбінесе мистиктер мен мыңжылдықтар) хат алмасуды бастады. 1852 жылы ол Аян кітабының "дұрыс" түсіндірмесін тапқанына көз жеткізіп, кедейлікке серт берді және өзінің аз қаражаты жеткенде Палестинаға аттанды. Палестинадағы алғашқы тұруы (шамамен екі жылға созылды) кезінде ол Аян кітабының түсіндірмесін аяқтады, өмірінің соңына дейін қолдайтын көптеген идеяларын қалыптастырды және сол уақытқа дейін сақталған бірнеше достық қарым-қатынастарды құрды, ең бастысы – суретші Уильям Холман Хантпен. Хант оның портретін салды, онда ол Жаңа Өсиеттің және «Таймс» газетінің соңғы нөмірін ұстап тұрған күйде бейнеленген, бұл Аян кітабын соңғы оқиғалармен байланыстыруға жасаған әрекетін көрсетеді. Оның артында мөлдір емес шыны терезе бейнеленген, бұл Пауылдың "сенушілер шындықты тек "бұлыңғыр айна арқылы" көре алады" деген сөздеріне сілтеме жасайды. Хант Джон Раскиннің қайырымдылығының арқасында Монкның Аян кітабына қаржы жинауға көмектесті. Келесі 20 жыл бойы ол Канада, АҚШ, Палестина және Еуропа арасында уақытын бөліп, қаржы жинауға және өз ісіне қолдау көрсетуге тырысты. Ол Март қонысынан Анна Грин есімді әйелге үйлену ұсынысын жасады, бірақ ол бас тартты (осының нәтижесінде ол Палестинаға екінші ұзақ сапар жасады). 1870 жылдары Монк Оттаваға қоныстанды, онда ол белгілі бір дәрежеде қоғамдық тұлғаға айналды. Ол Парламентке үгіт-насихат жасады, бір рет (1887 жылы) Халықтар үйіне үміткер болды, өзінің сақталған жазбаларын жариялады және Палестинаны қалпына келтіру қорын (1875 жылы) құрды, ол өмірінің соңына дейін жұмыс істеді. Ол 1896 жылғы 24 тамызда қайтыс болды. Оның қазасы Оттава мен Монреаль газеттерінде жарияланды және ол философ, моралист және әділеттілік үшін күрескен адам ретінде мақталып, еске алынды.

Ойлау және жұмыс

Монктың дүниедегі проблемаларға берген шешімі, оның «Аян» кітабын түсіндіруінен туындады. Ол «Аян» кітабында «Ұлы жарық» христиан әлемін «күтпеген және жедел түрде басып тастайды» деп болжалғанын айтты. Сондай-ақ, ол «Аян» кітабындағы Михаил, яғни «ер бала» туралы айтылған сөздерді келтірді. Михаил Құдайдың Патшалығында біраз уақыт жеке билік етеді, содан кейін әлем оны кенеттен таниды, және ол «темір таяқпен» билейтін болады. Монк «Аян» кітабы Палестинаның әлемдік астана ретінде құрылатынын болжайды деп сенді, ол екі мақсатқа қызмет етеді: біріншіден, елдердің дауларын тұрақты халықаралық трибунал арқылы шешетін бейтарап аймақ, екіншіден, әлемдегі зорғасып қалған яһудилерге қауіпсіз бейім. Ол «темір таяқтың» халықаралық трибунал екеніне, ал «христиан әлемін басып тастайтын» «Ұлы жарықтың» яһудилердің Палестинаға оралуы және оның әлемдік астана ретінде құрылуы екеніне сенді. Ол бұл ойды әртүрлі, өте кереғар философиялармен дамытты.

Мистикалық, Мессиялық және мыңжылдық аспектілері

Мониктің христиан мистикасына бейімделуі ерте жасында, Мәсіх ауруханасында басталды. Бұрын айтылғандай, ол көбінесе қиял арқылы қатал күнделікті өмірінен қашып шығар еді. Мектепте мұндай мінез-құлық сирек емес деп есептелді және діни біліммен байланысты болғандықтан, көптеген балалар мистикалық христиан сенімдерін бойына сіңірді. Монк олардың бірі болды, және бұл оның өміріне үнемі әсер етті, ең бастысы – дүниежүзілік қайғы-қасіретке соңғы нүкте қоятын құдайлық оқиғаға, Құдай Патшалығының келуіне сенуі. Христиан мистикасы мен мыңжылдық идеяларынан өзге, Монктің сенімдері еврей мессианизммен де ұқсастықтарды көрсетеді. Ол Құдай Патшалығының келуі "Ресейде және басқа жерлердегі миллиондаған кедей еврейлердің ойларын бірден оятып, оларға өз елдерінің толыққанды қайта жаңғыруына қатысты құдайлық пайғамбарлықтардың орындалу уақыты жеткенін түсіндіретінін" жазды. Ол, әлдебір Ұлы Құтқарушы, Мәсіхтің келуін ойластырғандай көрінеді.

Индустриалистік және модернисттік аспектілері

Лондонға келген кезінде Монк өнеркәсіптік революцияның, әсіресе көлік және байланыс салаларындағы жетістіктеріне қатты әсерленді (кейіннен ол Киелі кітапта теміржол мен телеграф туралы болжамдар бар екенін айтты). Ол машинаны босатушы күш деп қарастырды, бұл әлемдегі көптеген адамдардың (әсіресе Ресейдегі еврейлердің) кедейлік пен артта қалуын аяқтаудың құралы болды. "Халық және саясат" еңбегінде ол христиандардың Құдайдың Патшалығының келуін дұғалау ғана жеткіліксіз екенін жазды: Патшалықты іске асыру үшін дұға және бүкіл христиан әлемінің нақты іс-қимылдары қажет. Бұл іс-қимылға баса назар аудару, сондай-ақ адам еркінің жақсы әлем құру қажеттілігі ретіндегі маңыздылығы қазіргі заманғы көзқарас деп есептеледі. Моник бұл модернизмді дінмен байланыстырып ұстады. Оның есептеулеріне сәйкес, Даниял және Аян кітаптарында "Қараңғы дәуірдің" шамамен 1935 жылға дейін созылатыны айтылған. Ол осы заманғы ғылымның әлемге нұр сыйлап, "жаңа таңды" бастайтынына сенді. Монк 1880 жылдары жазылған бірнеше кітабында планеталардың қозғалысы туралы өте ерекше теорияларды ұсынды.

Саяси аспектілер

Моник Құдай Патшалығын, өзінің түсінгенінше, Құдайдың алдын ала белгілегеніне сенсе де, өзінің көзқарасын іске асыру үшін саяси ықпал мен билікті пайдалануға еш қысылмайтын. Мысалы, 1872 жылы Швейцарияда Америка Азамат соғысы кезіндегі сауда кемелерінің жоғалуына байланысты АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы дауды шешу үшін Төрелік кеңесі шақырылды. Келіссөздер барысында Моник АҚШ президенті Улисс Грантке хат жолдап, осы кеңесті тұрақты етуді және оны Иерусалимде құруды ұсынды. Моник сондай-ақ, күшті қолдау көрсететін мемлекет оның мақсаттарына бір жақты түрде қол жеткізе алады деп ойлады және осындай мемлекет ретінде Ұлыбританияға ең көп үміт арнады. Ол ағылшын тілінде сөйлейтін елдердің әлемдегі ең дамыған елдер екеніне сенді, ал Ұлыбритания – алдыңғы қатардағы елдердің басында тұрғандықтан, Құдай Патшалығының Жер бетіне келуіне көмектесуге ең лайықты деп есептеді.

Моральдық аспектілер

Монктың дүниежүзілік еврейлер атынан жасаған көптеген тілектерінің көбі қатаң моральдық және гуманитарлық негізде болды. Кейбір жағдайларда ол көптеген еуропалық еврейлердің кедейлікте өмір сүргенін, күнделікті антисемитизмге қанағат етуге мәжбүр болғанын және тұратын елдерінде оларға жасалған жалпы әділетсіздіктерді ғана көрсетті. Ол олардың қайғы-қасіретін басудың жалғыз жолы – оларды Киелі жерге қайтару деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, ол моральдық жауапкершілік туралы айтып, еврейлерді Палестинаға қайтару арқылы Еуропа мен Солтүстік Америка елдері ғасырлар бойы еврей халқына жасаған барлық зұлымдықтарын өтеуге мүмкіндік алатынын көп рет ұсынды. Монк халықаралық трибунал соғыс пен қақтығыстарды тоқтатады деп сенгендіктен, мұндай идеяның моральдық жағын түсіндірудің қажеті жоқ. Ол өзінің кейбір сионистік пікірлеріне ұқсас, әлемнің алдың қатарлы елдері осындай орган құруға жауапкершілікті қабылдауы керек екенін, осылайша адамзатты өзінен-өзі құтқаруға көмектесетінін атап өтті.

Ерекше жетістіктер

Монк өміріндегі еңбегімен аса сәтті болған емес. Ол лоббилеген саясаткерлерден шамалы ғана назар көрді және Еуропа мен Солтүстік Америкадағы өсіп келе жатқан сионистік қозғалысқа аз әсер етті. Оның жазбалары кеңінен таралмады, бірақ кейбіреулері еврей тіліне аударылып, сол кездегі Пруссияның Лык қаласында шығатын "Хамагид" журналында жарияланды. 1870 жылдары Моник Хайфада заманауи портының қажеттігі және Палестинаға көптеген еврейлер қоныстанса, кең ауқымды жерді мелиорациялау қажеттігі туралы жазды. Бұл екі мәселе де уақыты келгенде дұрыс болып шықты. Оның нақты сәттілікке ең жақын келгені 1896 жылдың 23 наурызында болды, сол кезде Нью-Брансуик провинциясының Далхаузи округінен депутат Джордж Моффат (Далхаузи, Нью-Брансуик) Монктың өзіне және әріптестеріне жазған көптеген хаттарына жауап ретінде парламентте Иерусалемде өткізілетін халықаралық трибуналға Канаданың демеушілігін талқылау үшін ұсыныс енгізді. Мұндай ұсыныс ағылшын тілді әлемнің заң шығару органында алғаш рет көтерілгенімен, ол қарастырылмады және парламент көп ұзамай жұмысын аяқтады. Сонымен қатар, Ыбырайым Линкольн, Эмансипация жарлығына қол қойғаннан кейін көп ұзамай, Монктың Ресей және Түркия еврейлерінің азаптарын тоқтату үшін оларды Палестинаға "қайтару" туралы өтінішіне көңіл бөлді. Линкольн бұл мәселені одан әрі зерттемеді, ал оның көп ұзамай қаза болуы оның қызығушылығын еш нәрсеге айналдырды.

Психологиялық және эмоционалдық факторлар

Оның жазбаларын қарастырған кезде Монктің психологиялық және эмоционалдық ерекшеліктерін ескеру маңызды. Бұрын айтылғандай, Монк Кристас госпитальдағы қасіретті өмірінен көбінесе қиял мен арманға беріліп, құтылатын. Оның Палестинаға екінші сапары осының ересек өміріндегі бір көрінісі болуы мүмкін, Анна Гриннің үйлену ұсынысын қабылдамағаннан кейін сезінген көңілсіздігінен қашу үшін. Оның Христ госпитальдағы уақыты оған басқа да жағынан әсер етті. Ол өте кішкентай кезінде үйінен алынып, 1830-1840 жылдардағы Лондонның лас-қоқысты және арамды ортасына қойылды. Қартайған шағында ол жас кезіндегі оқиғаға зор наразылық білдірді. Бұл оның сионистік идеяларының қалыптасуына ықпал еткен сияқты, Лондон оның жастық шағындағы Вавилон болды. Бұл оның Палестинаға еврейлерді қайта қоныстандыру жоспарының картасында ең жақсы көрінеді: ол Март қонысының бастапқы жоспарына, мүмкін Лондонның Вавилонына Сионға өте ұқсас. Ересек өмірінде Монк көбінесе көре алмайтын, перспективасыз болды, өзінің соқыр идеализмінен ешқашан бас тартпады және кейде ақылдан адасқандай болатын идеялары болды. Ол бірде Аян кітабын түсіндіруді «қазіргі заманның ең маңызды еңбегі» деп атады. Кейде ол өзінің Аян кітабындағы Михаил болуы мүмкін екенін айтты. Британдық израильшілдер сияқты, ол еуропалық халықтардың Израильдің жоғалған он тайпасының ұрпақтары екеніне сенді.

Генри Вентворт Монк туралы кітаптар

Уақыт жақын: Оттавалық Генри Вентворт Монктің болжамдарының баяны, яһудилердің досы және әлемдік бейбітшіліктің алға басушысы, Ричард С. Ламберт (1947)