Израиль мемлекетінің тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Яһуди тарихында, дінінде және мәдениетінде тамыр жайған идея – Израиль мемлекетінің мәні туралы үздіксіз пікірталас. Яһуди халқының отаны болу идеясы яһуди тарихында, діні мен мәдениетінде терең тамырларға ие. Яһудилердің Сионға оралу арманы, көбінесе құдайлық құтқарумен байланысты, Бірінші ғибадатхананың қирауынан және Бабылға жер аударылудан бері яһуди діни ой-санасындағы маңызды құраушы болып табылады.

Тарих (18391916)

Қазіргі еврейлердің Палестинаға көшіп-қонуының бірінші толқыны, Бірінші Алия деп аталатын, 1881 жылы Шығыс Еуропадағы еврейлерге жасалған қырғындардан қашып келген кезде басталды. Сионисттік қозғалыс іс жүзінде бұрыннан бар болса да, австро-венгр журналисі Теодор Герцль саяси сионизмді құрды, бұл қозғалыс Израиль жерінде еврей мемлекетін құруға ұмтылды, осылайша Еуропа мемлекеттерінің «яһуди мәселесіне» сол кездегі басқа ұлттық жобалардың мақсаттары мен жетістіктеріне сәйкес шешім табуға тырысты. 1896 жылы Теодор Герцль өзінің «Дер Юденштат» (Яһуди мемлекеті) атты кітабында еврей мемлекеті және еврей халқының отаны туралы өз көзқарасын баяндады. Келесі жылы ол Базельде өткен Сионисттік ұйымның бірінші конгресіне төрағалық етті, онда Сионисттік ұйым құрылды. 1897 жылы Сионисттік ұйымның Бірінші Сионисттік Конгресіне ұсынылған қазіргі сионисттік қозғалыстың мақсаты туралы жобада былай делінген: «Сионизм еврей халқы үшін Палестинада заңмен қамтамасыз етілген отан құруға ұмтылады». Бір делегат «халықаралық заң бойынша» деген сөз тіркесін қосуға тырысты, бірақ оған басқалары қарсы болды. Келісімге келген формула қабылданды, ол Базель бағдарламасы деп аталды: Сионизм еврей халқы үшін Палестинада қоғамдық және заңды түрде қамтамасыз етілген отан құруға бағытталған. Екінші Алия (1904–1914) Кишинев қырғынынан кейін басталды; шамамен 40 000 еврей Палестинаға қоныстанды, бірақ олардың жартысына жуығы кейін кетіп қалды. Бірінші және екінші толқындағы көшіп келгендердің көпшілігі православиелік еврейлер болды, бірақ Екінші Алияға кибуц қозғалысын құрған социалистік топтар да кірді. Екінші Алияның иммигранттары негізінен ауыл шаруашылығының коммуналдық қоныстарын құруға тырысқанмен, осы кезеңде 1909 жылы Тель-Авив алғашқы жоспарланған еврей қаласы ретінде құрылды. Бұл кезеңде еврей қарулы жасақтарының пайда болуы да болды, алғашқысы 1907 жылы құрылған Бар-Джиора болды. Екі жылдан кейін оның орнына үлкен Хашомер ұйымы құрылды. 1916 жылғы 16 мамырдағы Сайкс-Пико келісімі Палестина аймағын британдық бақылаудағы «халықаралық басқаруға» берді. «Еврей халқының ұлттық отаны» деген сөз тіркесінің алғашқы ресми қолданылуы Балфур декларациясында болды. «Ұлттық отан» деген сөз тіркесі британдық кабинеттегі сионисттік бағдарламаға қарсылық тудырғандықтан «мемлекет» деген сөздің орнына қасақана қолданылды. Декларацияның бастапқы жобасы «Палестина еврей халқының ұлттық отаны ретінде қайта құру қағидатына» сілтеме жасады.

The first wave of modern Jewish migration to Ottoman ruled Palestine, known as the First Aliyah, began in 1881, as Jews fled pogroms in Eastern Europe. Although the Zionist movement already existed in practice, Austro Hungarian journalist Theodor Herzl is credited with founding political Zionism, a movement that sought to establish a Jewish state in the Land of Israel, thus offering a solution to the so called Jewish question of the European states, in conformity with the goals and achievements of other national projects of the time. In 1896, Theodor Herzl set out his vision of a Jewish state and homeland for the Jewish people in his book Der Judenstaat (The Jewish State). The following year he presided over the First Zionist Congress in Basel, at which the Zionist Organization was founded. The draft of the objective of the modern Zionist movement submitted to the First Zionist Congress of the Zionist Organization in 1897 read: "Zionism seeks to establish a home for the Jewish people in Palestine secured under public law." One delegate sought to insert the phrase "by international law", which was opposed by others. A compromise formula was adopted, which came to be known as the Basel Program, and read:
Zionism aims at establishing for the Jewish people a publicly and legally assured home in Palestine. The Second Aliyah (1904–14) began after the Kishinev pogrom; some 40,000 Jews settled in Palestine, although nearly half of them left eventually. Both the first and second waves of migrants were mainly Orthodox Jews, although the Second Aliyah included socialist groups who established the kibbutz movement. Though the immigrants of the Second Aliyah largely sought to create communal agricultural settlements, the period saw the establishment of Tel Aviv as the first planned Jewish town in 1909. This period also saw the emergence of Jewish armed militias, the first being Bar Giora, a guard founded in 1907. Two years later, the larger Hashomer organization was founded as its replacement. The Sykes–Picot Agreement of 16 May 1916 set aside the region of Palestine for "international administration" under British control. The first official use of the phrase "national home for the Jewish people" was in the Balfour Declaration. The phrase "national home" was intentionally used instead of "state" because of opposition to the Zionist program within the British Cabinet. The initial draft of the declaration referred to the principle "that Palestine should be reconstituted as the National Home of the Jewish people."

Тарих (1917-1948 жылдар)

1917 жылғы Бальфур декларациясымен Ұлыбритания Палестинада "еврей халқының ұлттық мекенінің" құрылуын қолдаған әлемдегі алғашқы үлкен держава атанды. 1919 жылы Гарри Сахер "Еврей Палестинасы" деген мақала жазды. 1919 жылы Сионисттік ұйымның бас хатшысы (кейін президенті) Нахум Соколов "Сионизм тарихы" (1600–1918) атты кітабын жариялады. Ол кітапта былай деп түсіндірді: "Антисионистер жиі қайталап айтады, Сионизм тәуелсіз "еврей мемлекетін" құруға ұмтылады. Бірақ бұл мүлдем қате. "Еврей мемлекеті" ешқашан Сионисттік бағдарламаның бөлігі болған емес. "Еврей мемлекеті" – Герцльдің алғашқы памфлетінің атауы, ол адамдарды ойлануға мәжбүрлеудің ең бағалы еңбегі болды. Осы памфлеттен кейін бірінші Сионисттік конгресс Базель бағдарламасын қабылдады – қазіргі уақыттағы жалғыз бағдарлама." 1920 жылдың 19–26 сәуірінде Сан-Ремо конференциясында басты одақтас және қатысушы державалар еврей халқының мекенін құруды міндеттеді. Ұлыбритания 1922 жылғы маусымда Ұлттар Лигасы ресми мақұлдаған Палестинаға мандат берудің негізін қалыптастыруға міндеттенді, осы арқылы Бальфур декларациясында белгіленген мақсатты ресми түрде қабылдады. Мандаттың кіріспе бөлімінде былай деп жарияланды: "Басты одақтас державалар сондай-ақ Мандаттық держава 1917 жылдың 2 қарашасында Ұлыбритания үкіметі жасаған және аталған державалар қабылдаған, еврей халқының Палестинада ұлттық мекен құруына қолдау білдіретін декларацияны іске асыруға жауапты болуы керек дегенге келісті, сонымен қатар Палестинадағы еврей емес қауымдастықтардың азаматтық және діни құқықтарына, немесе басқа елдерде еврейлердің құқықтары мен саяси мәртебесіне зиян келтіретін ештеңе істемеу керектігі анық түсінілді." Бұл мәлімдеме "Палестинадағы араб халқының, тілінің немесе салт-дәстүрлерінің жоғалуына немесе бағынуына" немесе "Палестина тұрғындарына еврей ұлтын жалпы түрде таңуға" тыйым салды және Мандаттық державаның көзқарасы бойынша еврей ұлттық мекені Палестинада құрылуы керек екенін, ал Палестинаның толығымен еврей ұлттық мекеніне айналуы қажет емес екенін нақтылады. Комитет атап өтті, Ұлттық мекеннің ауқымын едәуір шектеуді Ұлттар Лигасының Кеңесі Мандатты растағанға дейін жүргізілді және Сионисттік ұйымның басқару органы оны ресми түрде қабылдады. БҰҰ Бас Ассамблеясының бөлу туралы қаулысы арабтар қабылдамағандықтан күшін жойды. БҰҰ Бас Ассамблеясының тек ұсыным жасау өкілеттігі бар. 1923 жылдың 29 қыркүйегінде Ұлыбритания үкіметі Мандаттық Палестинаны басқаруға жауапкершілікті өз мойнына алды. Ұзақ жылдар бойы Парсы шығанағындағы резиденциясы мен Аден протекторатын бақылауда ұстаған, сондай-ақ Трансжордания әмірлігі мен Мандаттық Иракты жақында бақылауына алған Ұлыбритания енді Таяу Шығыстағы барлық аумақтарды бақылайтын болды, Сирия мен Ливан үшін француз мандатын қоспағанда. 1942 жылы "Билтмор" бағдарламасы Сионисттік ұйымның платформасы ретінде қабылданды, онда "Палестинаны еврейлік одақ ретінде құруға" шақырылды. 1946 жылы ағылшын-американдық тергеу комиссиясы, сондай-ақ Грейди Моррисон комиссиясы ретінде танылған комиссия, еврей мемлекетінің талабы Бальфур декларациясының немесе Мандаттың міндеттемелерінен асып түсетінін және 1932 жылы еврей агенттігінің төрағасы оны ашық түрде жоққа шығарғанын атап өтті. Британдық мандат кезеңінде еврейлер, палестиналық арабтар және британдықтар арасында үлкен саяси және әлеуметтік толқулар болды (мысалы, 1936–1939 жылдардағы араб көтерілісі, 1944–1948 жылдардағы еврейлік қарсылық қозғалысы және 1947–1948 жылдардағы Мандаттық Палестинадағы азаматтық соғыс). Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны бөлу жоспары 1947 жылдың 29 қарашасында қабылданды. Бұл жоспар Палестина үшін еврей агенттігімен қабылданды, бірақ араб жоғары комитеті мен араб халқының көп бөлігі оны қабылдамады. Араб Лигасы содан кейін қақтығысты әскери жолмен шешуді қолдаған бірқатар қаулылар қабылдады.

With the 1917 Balfour Declaration, the United Kingdom became the first world power to endorse the establishment in Palestine of a "national home for the Jewish people." In 1919 Harry Sacher wrote "A Jewish Palestine the Jewish case for a British trusteeship. In 1919 the general secretary (and future President) of the Zionist Organization, Nahum Sokolow, published a History of Zionism (1600–1918). In this book, he explained:
" It has been said, and is still being obstinately repeated by anti Zionists again and again, that Zionism aims at the creation of an independent "Jewish State". But this is wholly fallacious. The "Jewish State" was never part of the Zionist programme. The "Jewish State" was the title of Herzl's first pamphlet, which had the supreme merit of forcing people to think. This pamphlet was followed by the first Zionist Congress, which accepted the Basle programme—the only programme in existence." At the San Remo conference of 19–26 April 1920, the principal Allied and Associated Powers mandated the creation of a Jewish homeland. Britain officially committed itself to the objective set out in the Balfour Declaration by insisting on its forming the basis of the Mandate for Palestine, which was formally approved by the League of Nations in June 1922. The preamble of the Mandate declared:
Whereas the Principal Allied Powers have also agreed that the Mandatory should be responsible for putting into effect the declaration originally made on November 2nd, 1917, by the Government of His Britannic Majesty, and adopted by the said Powers, in favor of the establishment in Palestine of a national home for the Jewish people, it being clearly understood that nothing should be done which might prejudice the civil and religious rights of existing non Jewish communities in Palestine, or the rights and political status enjoyed by Jews in any other country

A statement on "British Policy in Palestine," issued on 3 June 1922 by the Colonial Office, placed a restrictive construction upon the Balfour Declaration. The statement excluded "the disappearance or subordination of the Arabic population, language or customs in Palestine" or "the imposition of Jewish nationality upon the inhabitants of Palestine as a whole", and made it clear that in the eyes of the mandatory Power, the Jewish National Home was to be founded in Palestine and not that Palestine as a whole was to be converted into a Jewish National Home. The Committee noted that the construction, which restricted considerably the scope of the National Home, was made prior to the confirmation of the Mandate by the Council of the League of Nations and was formally accepted at the time by the Executive of the Zionist Organization. The Partition Resolution of the UN General Assembly died at birth when rejected by the Arabs. The UNGA has only the power to recommend. On 29 September 1923, the British government became responsible for the administration of Mandatory Palestine. Along with its longstanding control of the Persian Gulf Residency and the Aden Protectorate, and its recently acquired control of the Emirate of Transjordan and of Mandatory Iraq, the British now controlled all of the territories in the Middle East except the French Mandate for Syria and the Lebanon. In 1942, the Biltmore Program was adopted as the platform of the Zionist Organization, with an explicit call "that Palestine be established as a Jewish Commonwealth." In 1946, the Anglo American Committee of Inquiry, also known as the Grady Morrison Committee, noted that the demand for a Jewish State went beyond the obligations of either the Balfour Declaration or the Mandate and had been expressly disowned by the Chairman of the Jewish Agency as recently as 1932. The period of the British Mandate was characterized by a great deal of political and social unrest among the Jews, the Palestinian Arabs, and the British (for example, the 1936–1939 Arab revolt, the 1944–1948 Jewish insurgency, and the 1947–1948 civil war in Mandatory Palestine). The United Nations Partition Plan for Palestine was passed on 29 November 1947. The plan was accepted by the Jewish Agency for Palestine but was rejected by the Arab Higher Committee and by most of the Arab population. The Arab League then adopted a series of resolutions endorsing a military solution to the conflict.

Исраил мемлекетінің құрылуы

Израиль мемлекеті 1948 жылғы 14 мамырда Израильдің Тәуелсіздік декларациясымен құрылды. 1948 және 1967 жылдары еврей халқына, табысты алушыға, ұжымдық саяси өзін-өзі анықтау құқықтарының заңдық билігі берілді. Палестинаның Британдық мандатында еврей халқының ұлттық отаны тұжырымы Израильдің ұлттық саясатында бекітіліп, Израильдің көптеген мемлекеттік және ұлттық институттарында көрініс тапты. Бұл тұжырым 1948 жылғы 14 мамырдағы Израильдің Тәуелсіздік декларациясында жарияланып, 1950 жылғы 5 шілдеде Кнессет қабылдаған «Қайта оралу туралы заңда» нақты бейнеленді, онда: «Кез келген еврей осы елге олух ретінде келуге құқылы» делінген. 1970 жылы бұл еврей әжесі немесе атасы бар еврей емес адамдарды және олардың жұбайларын қамту үшін кеңейтілді. Бұл мәлімдемелер палестиналықтар тарапынан кеңінен айыпталып, нәсілшілдік деп есептелді. Бүгінде еврей отаны тұжырымы көбінесе қазіргі шекараларының әртүрлі нұсқаларындағы Израиль мемлекетін білдірсе, еврей тарихы барысында еврей мемлекетіне қатысты көптеген ұсыныстар жасалған. Олардың кейбіреулері іске асырылса, ал кейбіреулері жүзеге аспады.

Исраил мемлекетінің сипаты

Израильде мемлекеттің мәні туралы пікірталас жалғасуда, оның еврей мәдениетін көбірек қолдауы, мектептерде иудаизмді насихаттауы және кашрут пен шаббатқа қатысты белгілі бір заңдарды бекітуі керек пе деген мәселелер талқыланып жатыр. Бұл пікірталас сионизм ішіндегі және Израильдің еврей азаматтары арасындағы тарихи бөліністі көрсетеді, онда көптеген зайырлы және дәстүрлі/православ азаматтар, сондай-ақ олардың арасындағы көпшілік орналасқан. Тарихи тұрғыдан басымдығын сақтаған зайырлы сионизм яһудилердің өзін-өзі анықтау құқығы бар халық екендігіне негізделген. Мұндай құрылымның тағы бір себебі кейде яһудилер антисемиттік шабуылдардан қорықпай, бейбіт өмір сүретін мемлекет болуы еді. Бірақ бұл себеп өзін-өзі анықтау құқығының талабы емес, сондықтан зайырлы сионистік ойлауда оған бағынышты. Діни сенімдері мен дәстүрлі тәжірибелері еврей халқының мәнін құрайды деп санайтын діни сионистер, «кез келген басқа ұлт сияқты» зайырлы «ұлт» болуға тырысудың өзі оксиморондық екенін және яһуди халқына көмектесуден гөрі зиян келтіретінін айтады. Олар еврей мұрасын сақтап, дамытатын «нағыз еврейлік қауымдастық» құруға ұмтылады. Диаспорадағы яһудилердің басқа мәдениеттерге сіңісіп, ерікті немесе басқа жағдайларда еврей мәдениетін тастағанына ұқсастық жасай отырып, олар Израильде зайырлы мемлекет құрудың яһудилердің ұлт ретінде жаппай сіңісіп кетуіне тең екенін, демек, олардың еврейлік ұлттық мүдделеріне қайшы екенін көрсетеді. Сионизм яһудилердің ұлт ретіндегі тұжырымдамасына негізделген, осы тұрғыдан Израильдің еврей дінін насихаттауға, еврей мәдениетінің және халқының орталығы болуға, тіпті бүкіл әлемдегі яһудилердің жалғыз заңды өкілі болуға құқығы бар деп санайды. Бірінші көзқарас жақтастары көбінесе, бірақ әрқашан да емес, зайырлы немесе дәстүрлі емес. Екінші көзқарас жақтастары көбінесе дәстүрлі немесе православ, бірақ олар иудаизмнің басқа бағыттарын ұстанатындарды немесе дәстүрлі емес, бірақ консервативті және еврейлік нанымдарды насихаттауда мемлекеттің рөлі күшейгеніне қарсы емес, бірақ таза халахикалық мемлекет құруға дейін емес. Сондықтан бұл пікірталасқа айқын полюстілік тән. Зайырлы және діни сионистер еврей мемлекетінің мәні қандай болу керектігі туралы ыстық пікірлер айтады. Постсионистер мен сионистер еврей мемлекеті болуы керек пе, жоқ па деген мәселеде дауласады. Израиль халықаралық құқық шеңберінде яһудилердің өзін-өзі анықтау құралы ретінде құрылғандықтан, бұл полюстіліктер «Израиль яһуди халқының мемлекеті ретінде мәртебесін сақтап, нығайта ма, әлде «барлық азаматтары үшін» ғана мемлекет бола ма, әлде екеуі де болып табыла ма?» сияқты сұрақтармен байланысты. Егер екеуі де болса, олардың бір-бірімен қатар өмір сүруінен туындайтын шиеленістерді қалай шешу керек? Бүгінгі күнге дейін Израиль зайырлылық пен еврейлік идентиті арасындағы жолмен жүріп келеді, көбінесе Израильдің Жоғарғы Сотын кім басқаратынына байланысты. 2008 жылдың 19 қарашасында Израильдің сыртқы істер министрі Ципи Ливни Иерусалимде Біріккен еврей қауымдастықтарының Бас ассамблеясында сөз сөйледі. Ол өз сөзінде: «Израильдің еврей және демократиялық мемлекет ретіндегі екі мақсаты бір-біріне қайшы келмеуі керек. Еврей мемлекеті дегеніміз не? Бұл тек Израильде тұратын яһудилердің саны туралы мәселе емес. Бұл тек сандар туралы мәселе емес, құндылықтар туралы мәселе. Еврей мемлекеті – құндылықтар мәселесі, бірақ бұл тек дін туралы мәселе емес, сонымен қатар ұлттық мәселе. Ал еврей мемлекеті раввиндердің монополиясы емес. Ол емес. Бұл Израиль мемлекетінің мәні туралы. Бұл еврей дәстүрі туралы. Бұл еврей тарихы туралы, Израиль азаматының әрқайсысы сенбі күні не істейтініне және еврей мерекелерінде не істейтініне қарамастан. Біз Израиль мемлекетінің мәнін, сипатын сақтауымыз керек, өйткені бұл Израиль мемлекетінің болу себебі». 2019 жылдың 11 қаңтарында «Хаарец» газетінде жарияланған мақалада Жоғарғы Сот төрағасы Эстер Хают 2018 жылғы шілдедегі «Мемлекеттік заң: Израиль – еврей халқының ұлттық мемлекеті» заңының, сондай-ақ оның «тарихи ережелерінің» заңдылығын талқылайтын он бір судья бар екенін мәлімдеді.

There has been ongoing debate in Israel on the character of the state, regarding whether it should enshrine more Jewish culture, encourage Judaism in schools, and enshrine certain laws of Kashrut and Shabbat observance. This debate reflects a historical divide within Zionism and among the Jewish citizens of Israel, which has large secular and traditional/Orthodox minorities as well as a majority of people who lie somewhere in between. Secular Zionism, the historically dominant stream, is rooted in a concept of the Jews as a people that have a right to self determination. Another reason sometimes submitted for such establishment was to have a state where Jews would not be afraid of antisemitic attacks and live in peace. But such a reason is not a requirement of the self determination right and so is subsidiary to it in secular Zionist thinking. Religious Zionists, who believe that religious beliefs and traditional practices are central to Jewish peoplehood, counter that assimilating to be a secular "nation like any other" would be oxymoronic in nature, and harm more than help the Jewish people. They seek instead to establish what they see as an "authentic Jewish commonwealth" which preserves and encourages Jewish heritage. Drawing an analogy to diaspora Jews who assimilated into other cultures and abandoned Jewish culture, whether voluntary or otherwise, they argue that the creation of a secular state in Israel is tantamount to establishing a state where Jews assimilate en masse as a nation, and therefore anathema to what they view as Jewish national aspirations. Zionism is rooted in a concept of the Jews as a nation, in this capacity, they believe that Israel has a mandate to promote Judaism, to be the center of Jewish culture and center of its population, perhaps even the sole legitimate representative of Jews worldwide. Partisans of the first view are predominantly, though by no means exclusively, secular or less traditional. Partisans of the second view are almost exclusively traditional or Orthodox, although they also include supporters who follow other streams of Judaism or are less traditional but conservative and would not object to a more prominent state role in promoting Jewish beliefs – although not to the point of creating a purely Halachic state. The debate is therefore characterised by significant polarities. Secular and religious Zionists argue passionately about what a Jewish state should represent. Post Zionists and Zionists argue about whether a Jewish state should exist at all. Because Israel was created within the sphere of international law as the instrument for Jewish self determination, these polarities are captured by the questions such as, "should Israel maintain and strengthen its status as a state for the Jewish people, or become a state purely for "all of its citizens", or identify as both? And, if both, how to resolve any tensions that arise from their coexistence?. To date, Israel has steered a course between secularism and Jewish identity, usually depending on who controls the Israeli High Court of Justice. On 19 November 2008, Israeli Foreign Minister Tzipi Livni addressed the United Jewish Communities General Assembly in Jerusalem. In her speech, she argued: "These two goals of Israel as a Jewish and a democratic state must coexist and not contradict each other. So, what does that mean, a Jewish state? It is not only a matter of the number of Jews who live in Israel. It is not just a matter of numbers but a matter of values. The Jewish state is a matter of values, but it is not just a matter of religion, it is also a matter of nationality. And a Jewish state is not a monopoly of rabbis. It is not. It is about the nature of the State of Israel. It is about Jewish tradition. It is about Jewish history, regardless of the question of what each and every Israeli citizen does in his own home on Saturdays and what he does on the Jewish holidays. We need to maintain the nature of the State of Israel, the character of the State of Israel, because this is the raison d'etre of the State of Israel." According to a 11 January 2019 article in Haaretz, Justice Esther Hayut, the President of the High Court of Justice, announced that eleven justices would be debating the "legality" of the July 2018 Basic Law: Israel as the Nation State of the Jewish People, also known as the Nation state law, including its "historical stipulations".