Кіріспе
Еврей жазушысы Лев Нуссимбаум (17 қазан 1905 – 27 тамыз 1942), Эсад Бей және Курбан Саид аттарымен жазған, Киевте еврей отбасында туған жазушы және журналист. Ол бала кезінде Бакуде тұрып, 1920 жылы 14 жасында большевиктерден қашып кетті. 1922 жылы Германияда тұрғанда, ол Берлиндегі түрік елшілігінің имамының куәлігімен ислам дініне кіргенін растайтын құжат алды. Ол Еуропаның бәсекелестік әдеби ортасында өзіне ерекше орын жасады, Батыс адамдарының көбісі білмейтін тақырыптар – Кавказ, Ресей империясы, большевик революциясы, жаңадан ашылған мұнай және ислам туралы жазды. Ол неміс тілінде Эсад Бей деген атпен шығармалар жариялады. Бұл тақырыптарды жақсы білетін тарихшылар мен әдебиет сыншылары Эсад Бейді сенімді дереккөз деп санамады. Бүгінде тарихшылар осы атпен жарық көрген кітаптарға мән бермейді және оны сирек цитаталайды, бірақ Эсад Бей таңдаған тақырыптар әлі де өзекті. Эсад Бейдің өте көп еңбек еткені осы кітаптардың авторлығына күмән тудырады және оның негізінен делдал ретінде жұмыс істеген, қолжазбаларды өңдеп, оларды өзінің танымал псевдонимімен сатқан болуы мүмкін деген жорамалға жетеледі. 1934 жылы оның агенті Вернер Шенделл [de] оған баяулап, кітаптар арасында бір жыл үзіліс жасауға кеңес берді, осылайша ол тым өнімді болып көрінбесін. Сол жылы неміс тілінде ешқандай кітап жарық көрмеді, тек поляк тілінде екі повесть жарық көрді.
Lev Nussimbaum (October 17, 1905 – August 27, 1942), who wrote under the pen names Essad Bey and Kurban Said, was a writer and journalist, born in Kiev to a Jewish family. He lived there and in Baku during his childhood before fleeing the Bolsheviks in 1920 at the age of 14. In 1922, while living in Germany, he obtained a certificate claiming that he had converted to Islam in the presence of the imam of the Turkish embassy in Berlin. He created a niche for himself in the competitive European literary world by writing about topics that Westerners, in general, knew little about the Caucasus, the Russian Empire, the Bolshevik Revolution, newly discovered oil, and Islam. He wrote under the name of Essad Bey in German. Historians and literary critics who knew these subjects well discredited Essad Bey as a reliable source. Today, historians disregard books published under this name and rarely quote him, though the topics Essad Bey chose to write about are still critically relevant. The fact that Essad Bey was so prolific calls into question the authorship of these books and whether Essad Bey was primarily operating as a broker and doctoring manuscripts and marketing them under his pseudonym, which had become famous. In 1934, his agent Werner Schendell [de] warned him to slow down and take a year off between books so that he would not appear to be so prolific. That year no books were published in German – only two novellas in Polish.
Өмір
Лев Нуссимбаум 1905 жылғы қазан айында дүниеге келген. Ол өзінің пойызбен туылғанын айтқан. Киев мемлекеттік мұрағаты мен Киев синагогасындағы құжаттар Лев Нуссимбаум Киевте туғанын көрсетеді. Нүсимбаумның тууы Киев синагогасында тіркелген. Оның әкесі, Абрам Лейбусович Нуссимбаум, 1875 жылы туған, қазіргі Грузияның Тифлис қаласынан шыққан еврей. Кейін Бакуға көшіп, мұнай бизнесіне инвестиция жасаған. Оның анасы, Берта Бася Давидовна Слуцкин Нуссимбаум, неке куәлігінде көрсетілгендей, Беларусьтен келген еврей әйел болған. Ол 1911 жылғы 16 ақпанда Бакуде өз-өзіне қол жұмсады. 1918 жылы Лев пен оның әкесі, түрлі саяси күштер арасындағы қақтығыстардың салдарынан Бакуден уақытша қашып кетті. Эссад Бейдің "Шығыстағы қан мен мұнай" атты алғашқы кітабында (тарихшылар оны сенімді деп санамайды), олар Түркістан мен Парсы арқылы саяхаттағандығы айтылады. Бірақ зерттеушілер осы саяхат туралы Нүсимбаумның жазбаларынан басқа ешқандай дерек тапқан жоқ. Нүсимбаум әкесімен Бакуға оралды, алайда 1920 жылдың көктемінде большевиктер Бакуды басып алған соң, олар Грузияға қашты. Олар Тифлис пен Батуми большевиктердің бақылауына өткенге дейін онда тұрды. Лев Нуссимбаум, Эссад Бей атымен, 1929 жылы "Oel und Blut im Orient" ("Шығыстағы қан мен мұнай") атты алғашқы кітабын неміс тілінде жазды. Ол бұл кітабының автобиографиялық екенін мәлімдегенімен, Әзірбайжан мен Грузия тарихшылары оны жоққа шығарады, себебі кітапта көптеген фактілік қателер бар. Эссад Бей 14 жасында әкесімен бірге Әзірбайжаннан кеткен кездегі қуанышын еске алады. Кітаптың соңғы абзацында ол: "Сол сәтте мен үшін Еуропа басталды. Ескі Шығыс өліп қалды" деп жазады. Олар мыңдаған босқындар қашқан Стамбулға бағытталған кемеге отырды. Нүсимбаум ақырында Берлинде қоныстанды (1921–1933).
In 1918, Lev and his father temporarily fled Baku because of the massacres that were taking place in the streets between different political forces. According to Essad Bey's first book, Blood and Oil in the Orient, which historians do not consider to be very reliable, the two travelled through Turkestan and Persia. Researchers have found no record of this adventurous journey except in Nussimbaum's own writings. Nussimbaum and his father returned to Baku, but when the Bolsheviks took Baku in the spring of 1920, they fled to Georgia. They stayed there until the Bolsheviks took Tiflis and Batumi. Lev Nussimbaum, as Essad Bey, wrote his first book Oel und Blut im Orient (Blood and Oil in the Orient) in German in 1929. Although he claims that his account was autobiographical, historians in Azerbaijan and Georgia discount this claim, as there are many major factual errors in the historical description. Essad Bey describes his delight when, at the age of 14, he and his father left Azerbaijan. In the final passage of the book, he writes: "At that moment, Europe began for me. The Old East was dead." They purportedly boarded a ship bound for Istanbul, where thousands of refugees had fled. Nussimbaum eventually settled in Berlin (1921–1933),
In 1926, he began writing under the pen name of Essad Bey for the literary journal Die literarische Welt (The Literary World). At least 120 articles were published under this name. By the early 1930s, Essad Bey had become a popular author throughout Western Europe, writing mainly about contemporary historical and political issues. Politically, Essad Bey was a monarchist. In 1931, he joined the German Russian League Against Bolshevism, the members of which, Daniel Lazare remarks, "for the most part either were Nazis or soon would be". He joined the Social Monarchist Party, which advocated restoration of Germany's Hohenzollern dynasty. He also had connections to the pre fascistic Young Russian movement, headed by Alexander Kazembek. Erika ran off in 1935 with Nussimbaum's colleague René Fülöp Miller. Erika's parents, who were wealthy, succeeded in getting the marriage to Nussimbaum annulled in 1937. In 1938, when Nazi Germany annexed Austria, Nussimbaum fled to Italy and settled in the seacoast town of Positano. He died there of a rare blood disorder which causes gangrene of the extremities. This was most likely Buerger's disease, which is known to afflict Ashkenazi male Jews, rather than Raynaud's Disease, Little was known in the early 1940s about Buerger's disease, especially that the disease could be reversed if the patient stopped smoking. Essad Bey, who was known to be a heavy smoker, died a painful death at the age of 36.
1926 жылы ол "Die literarische Welt" ("Әдеби әлем") әдеби журналында Эссад Бей атты жаңа псевдониммен жазуға кірісті. Осы атпен кем дегенде 120 мақала жарияланды. 1930 жылдардың басына қарай Эссад Бей Батыс Еуропаның барлық айманында танымал авторға айналды, ол негізінен қазіргі заманғы тарихи және саяси мәселелер туралы жазды. Саяси көзқарасы бойынша Эссад Бей монархист болды. 1931 жылы ол большевизмге қарсы неміс-орыс лигасына қосылды, оның мүшелері, Дэниел Лазаре атап өткендей, "көбінесе нацистер немесе оларға айналуға дайын тұрғандар" еді. Ол Германияның Гогенцоллерн әулетін қайта орнатуды жақтаған Әлеуметтік монархистік партияға да қосылды. Сонымен қатар, ол Александр Казембек басқарған, фашистік идеологияға ұмтылған жастар қозғалысына да қатысты. 1935 жылы Эрика Нүсимбаумның әріптесі Рене Фюлоп Миллермен қашып кетті. Эриканың бай ата-анасы Нүсимбауммен жасаған некені 1937 жылы жойды. 1938 жылы, нацистік Германия Австрияны аннексиялағаннан кейін, Нүсимбаум Италияға қашып, Позитано теңіз жағалау қаласына қоныстанды. Ол онда сирек кездесетін қан ауруынан көз жұмды, бұл ауру аяқ-қолдың гангренасына әкеледі. Бұл, ең болмаса, Бургер ауруы болды, ол Ашкенази еркек еврейлеріне тән, ал емес Рейно ауруы. 1940 жылдардың басында Бургер ауруы туралы көп мәлімет болған жоқ, әсіресе науқас темекі шегуді тоқтатса, аурудың кері қайту мүмкіндігі бар екені белгілі болған жоқ. Темекі шегуге бейімділігімен белгілі болған Эссад Бей 36 жасында қайғылы өлімге ұшырады.
In 1918, Lev and his father temporarily fled Baku because of the massacres that were taking place in the streets between different political forces. According to Essad Bey's first book, Blood and Oil in the Orient, which historians do not consider to be very reliable, the two travelled through Turkestan and Persia. Researchers have found no record of this adventurous journey except in Nussimbaum's own writings. Nussimbaum and his father returned to Baku, but when the Bolsheviks took Baku in the spring of 1920, they fled to Georgia. They stayed there until the Bolsheviks took Tiflis and Batumi. Lev Nussimbaum, as Essad Bey, wrote his first book Oel und Blut im Orient (Blood and Oil in the Orient) in German in 1929. Although he claims that his account was autobiographical, historians in Azerbaijan and Georgia discount this claim, as there are many major factual errors in the historical description. Essad Bey describes his delight when, at the age of 14, he and his father left Azerbaijan. In the final passage of the book, he writes: "At that moment, Europe began for me. The Old East was dead." They purportedly boarded a ship bound for Istanbul, where thousands of refugees had fled. Nussimbaum eventually settled in Berlin (1921–1933),
In 1926, he began writing under the pen name of Essad Bey for the literary journal Die literarische Welt (The Literary World). At least 120 articles were published under this name. By the early 1930s, Essad Bey had become a popular author throughout Western Europe, writing mainly about contemporary historical and political issues. Politically, Essad Bey was a monarchist. In 1931, he joined the German Russian League Against Bolshevism, the members of which, Daniel Lazare remarks, "for the most part either were Nazis or soon would be". He joined the Social Monarchist Party, which advocated restoration of Germany's Hohenzollern dynasty. He also had connections to the pre fascistic Young Russian movement, headed by Alexander Kazembek. Erika ran off in 1935 with Nussimbaum's colleague René Fülöp Miller. Erika's parents, who were wealthy, succeeded in getting the marriage to Nussimbaum annulled in 1937. In 1938, when Nazi Germany annexed Austria, Nussimbaum fled to Italy and settled in the seacoast town of Positano. He died there of a rare blood disorder which causes gangrene of the extremities. This was most likely Buerger's disease, which is known to afflict Ashkenazi male Jews, rather than Raynaud's Disease, Little was known in the early 1940s about Buerger's disease, especially that the disease could be reversed if the patient stopped smoking. Essad Bey, who was known to be a heavy smoker, died a painful death at the age of 36.
Ислам діні
Нуссимбаум исламды романтикалық көзқараспен қарастырды, оны «Шығыстың» ұлы мәдени мұрасының бір бөлігі деп санады, өзінің еврей мұрасы арқылы оған байланыс сезінді және батыс модернизмі мен большевизмнің жамандықтарына қарсы бекініс ретінде қарады. Әзірбайжандағы балалық шағы туралы жазғанда, ол Бакудегі ескі сарайларды қарап, қандай эмоциялық сезімге толы болғанын айтады: Мен құмды Арабия шөлінің кеңдігін көрдім, мен ақ қарлы шапандары желде желбіреген аттыларды көрдім, мен Меккеге қарай дұға оқыған пайғамбарлардың топтарын көрдім және мен осы қабырғамен, осы шөлмен, осы түсініксіз, күрделі жазумен, Бакуымызда мәңгілікке көмілген бүкіл исламдық Шығыспен біртұтас болғым келді, Еуропа мәдениетінің жеңіс туын көтеріп. Эсад Бейдің ислам дініне кіргені туралы әртүрлі пікірлер бар. Оның түркіленуін түсіндіруге тырысатын кем дегенде үш түсінік бар: (1) Эсад Бей 1922 жылдың 13 тамызында Берлиндегі бұрынғы Осман елшілігінің имамы Хафиз Шукуға (1871-1924) берген мәлімдемесінде «дәлелдеу құжаты» ретінде ресми түрде түркілену туралы куәлікті алды. (2) Бірақ кейінірек таралған мәліметтерге сәйкес, Эсад Бей ислам дініне кірген жоқ, ол мұсылман болып туғандықтан, өзінің діни сәйкестігін қайта жаңартты. (3) Эсад Бей сегіз жасында отбасымен бірге ислам дініне кірді. 1924 жылы Берлинде Нуссимбаум «Исламия» исламдық студенттік тобын құруға көмектесті, онда ол арабтар, түріктер, ирандықтар, ауғандар және үндістер сияқты басқа мұсылмандармен, сондай-ақ өзі сияқты дінге келгендермен кездесті. Олар «колониялық әлемдегі мұсылмандардың қиын жағдайы туралы ашық айтты». Алайда, кейбір мұсылмандар Нуссимбаумның исламды жазбаларында бейнелеуіне қарсы шығып, оны шығыстанушылыққа айыптады және оны «нағыз» мұсылман деп санамады. 1930 жылы «Исламия» мүшесі және өзі ислам дініне кірген Мохаммед Хоффман Нуссимбаумды «туған мұсылман болып көрінуге» тырысқанын айыптап, оның түркіленуінің жай ғана алдау екенін болжады. Осы және осыған ұқсас айыптаулардың нәтижесінде Нуссимбаум «Исламия» жиналыстарына қатысуын тоқтатты; алайда ол ешқашан исламнан бас тартқан жоқ немесе одан алшақтамады. 1934 жылы «Нью-Йорк Герольд Трибюн» газеті Эсад Бей туралы мақала жариялады, онда ол «намаз оқығанда Меккеге салют бермейтін, шошқа жеп, шарап ішетін, бірақ Берлинде үйленгенде өзінің сенімінен бас тартпаған» бейшара мұсылман ретінде сипатталды. Эсад Бейдің соңғы жылдары Италияның Позитано қаласында танысқан Армин Вегнер оның «соңына дейін мұсылмандық әңгімесін сақтағанын» байқады. Эсад Бейдің өмірбаянына жасалған бір сыншыл шолу Мухаммед автордың «Құранды түпнұсқада немесе аудармада оқығанына» күмәндандығын білдірді. Онда: «Эсад Бейдің Мухаммеді – жаман тарихтың, бұрмаланған фактілердің және ойсыз түсіндірулердің жиынтығы. Оны жазудың қажеті жоқ еді. Шын мәнінде, мен одан да әрі барып, осы «өмірбаянда» қателіксіз бірде-бір бет жоқ екенін айтуға мәжбүрмін».
I saw the broad expanse of the sandy Arabian desert, I saw the horsemen, their snow white burnooses billowing in the wind, I saw the flocks of prophets praying towards Mecca and I wanted to be one with this wall, one with this desert, one with this incomprehensible, intricate script, one with the entire Islamic Orient, which in our Baku had been so ceremoniously carried to the grave, to the victorious drumbeats of European culture Throughout my entire childhood, I dreamed of the Arabic edifices every night I do know that it was the most powerful, most formative feeling of my life. Confusion surrounds the details of Essad Bey's conversion to Islam. There are at least three accounts that attempt to explain his alleged conversion:
(1) When Essad Bey was 17 years old, he officially obtained a certificate of conversion as "document of proof" in a declaration to Imam Hafiz Shuku (1871 1924) of the former Ottoman Embassy in Berlin on August 13, 1922. (2) However, later accounts circulated that Essad Bey did not convert to Islam but simply reclaimed his religious identity since he had been born a Muslim. (3) Essad Bey converted to Islam along with his family when he was eight years old. In 1924 in Berlin, Nussimbaum helped found an Islamic student group Islamia, where he met other Muslims: Arabs, Turks, Iranians, Afghans and Indians, as well as converts like himself. They "spoke out about the wretched situation of Muslims in the colonial world." However, some Muslims objected to the way Nussimbaum depicted Islam in his writings, accusing him of Orientalism and of not being a "real" Muslim. In 1930, Mohammed Hoffman, a member of Islamia and himself a convert to Islam, accused Nussimbaum of trying "to pass for a born Muslim" and suggesting that his conversion was merely a ploy. As a result of this and similar accusations, Nussimbaum stopped attending Islamia meetings; however, he never renounced Islam or distanced himself from it. In 1934 the New York Herald Tribune ran a profile of Essad Bey which described him as an irreverent Muslim who "carries no prayer rug; he fails to salute Mecca when he prays eats pigs and drinks wine; yet when he came to be married in Berlin he refused to abjure his creed." Armin Wegner, a contemporary of Essad Bey who knew him in his last years in Positano, Italy, observed that Bey "kept up the comedy of being Muslim to the end." A scathing review of Essad Bey's biography Mohammed expressed doubt that the author "had ever read the Quran, either in the original or in translation." It claimed: "Essad Bey's Mohammed is a potpourri of bad history, distorted facts and naive interpretations. It should never have been written In fact, I am impelled to go still further and state that there is hardly a page in this 'biography' which is free from error."
Шығармалары
Нюссимбаумның еврей ұлтынан болғанына қарамастан, оның монархистік және большевиктерге қарсы саясаты, оның тегі анықталғанша, нацистік үгіт министрлігі оның еңбектерін "неміс санасы үшін ұлы кітаптар" тізіміне қосты. Эсад Бейдің көптеген шығармалары, олардың көпшілігі автобиографиялық еңбектер деп көрсетілген, қазіргі тарихшылар мен әдебиет сыншылары тарапынан жоққа шығарылды және олардың сенімсіздігін атап көрсетуден басқа, көбінесе еске алынбайды.
Әли мен Нино
Том Рейсс 1937 жылы жарық көрген «Али мен Нино: махаббат тарихы» романын Курбан Саид псевдонимімен Лев Нуссимбаумға жатқызады. Нуссимбаумның өмірбаянында, «Ориенталист» еңбегінде Рейсс Саидтің Нуссимбаумның тағы бір псевдонимі екенін, ал «Али мен Нино» романын Нуссимбаум жазғанын айтады. Рейсс сондай-ақ австриялық баронша Эльфриде Эрнфельстің мұрагерлерінің авторлық құқыққа таластануын жоққа шығарады. Ол Эрнфельс 1938 жылдан кейін кітапты Австриядағы неміс билігінде тіркегенін мойындайды, бірақ бұл Нуссимбаумның еврей ұлты болғандықтан Германияда кітап басып шығарудан түсетін табысқа ие бола алмауынан туындағанын ұсынады. Дегенмен, басқа сыншылар кітаптың бір бөлігінің плагиат екенін айтады. Олар Нуссимбаумның бұл кітапты ертерек жазылған қолжазбадан бейімдегенін болжайды. 2011 жылы «Azerbaijan International» журналы «Али мен Нино» романының авторлығы мәселесін қайта көтеріп, талқылайды. Бұл санының негізгі авторы Бетти Блэр кітаптың көп бөлігін әзербайжандық жазушы Юсиф Вазир Чаманзаминли жазғанына «сенімді екендерін» мәлімдейді, бірақ Нуссимбаумның да кітаптың кейбір бөлімдерін жазғанына дәлелдер келтіреді. Олар Нуссимбаумтың 14 жасында Кавказдан кеткенін және өзін монархист деп мақтанған, бірақ роман Әзірбайжанның тәуелсіздігін қалаған адамның көзқарасын білдіретінін де атап өтеді. Рейсс Чаманзаминлидің Саид псевдонимі артында тұрған автор екендігі туралы мәлімдемені жоққа шығарды, оның бір повесін қарап, оны мұсылмандық коммуналдық ұлтшыл деп тапты. Блэр, керісінше, «Али мен Нино» романының Әзірбайжанның тәуелсіздігі туралы болғандықтан, кең мағынада «ұлтшыл» кітап екенін айтады. Тамар Инья «Али мен Нино – әдеби ұрлық!» атты кітап жариялады, онда кітаптың маңызды бөлігі грузин жазушысы Григол Робакидзенің «Жыланның терісі» кітабынан көшірілгенін көрсетеді. Инья екі кітапты талдап, көптеген ұқсас немесе бірдей абзастарды тапты және «Құрбан Саид» (оның нақты кім екенін анықтауға тырыспайды) Робакидзенің бұрынғы романынан абзастарды әдейі көшірген деген қорытындыға келді.